Метадычны даведнік па курсу "Гісторыя Беларусі" для студэнтаў спецыяльнасці Г.05.01
Памер: 7с.
Мінск 1994
M1HICT3PCTRA АДУКАЦЫ! ЮСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
БКЛАРУСК1 ОРДЭНА ПРАІЮУНАГА ЧЫРВОНАГА СЦЯГА
ДЗЯРЖАЎНЫ УНІВЕРСІТЭТ
Гістярччны фагультат
Кафедра гісторні БеларусІ
МЕТАДЫЧНЫ ДАВВДНІК
па гурсу "Псторня БеларусІ"
для стулантя* спец^яльнасціГ.Оэ.ОІ
Miner І9У4
АТтлрч сллядальяіг!: А.П.Ігнягяняя, догтяр гістярьтчнрх наруя, прафесяр.
В.Р.РулНн, ряндрдят г!стягрчн»т вялур, ДАТ’ВНТ
Зяпвврджана па савегв гістярмчтга фягультатя 24 снежня ІУУЗ г., прятякол * 4.
Прыякячяня для студвнтаУ I рурся дяДннага 1 яярочнягя аддзяленняу.
У дяреднігу ў хряналягічняй пяслядо*нясг! дяе”гя ^ярпт лае апісянне няйбольв врдятнмх трорят ясрртг, пісьммтясгі, яркгіняльмяй I пераяладной літяратурк, архітэгтурм, жрряпісу I прндладнога мастагтвя.
]ШЬТУ^А СГАЕА,Ш1]іАОйіАРУСІ Х^^ .
АСВЬТА I ШСЬМЕННАСЦЬ.
? 1001 г. Князь ІэяслаУ першаасветнік Полаччыны, як! паводле Н| кана.Ўскага летапісу (ХУІ ст.) "прклвжаце прочнтанмю божественных пксанлй." У НоУгарадзе знойдзена яго пячатка з надпісам: ("КЗАС(ЛАВ)ОС) першн помнік усходнеславянскай пісьменнасц!.
Сярэдзіна , Пячатка князя Ізяслава з надпісам "ДММНТРНОС"
Х1 ст. (яго кананічнав !мя), старэйшага сына Яраслава
Мудрага, як! князява.У у Тураве, а пасля смерці бацькі (1054 г.) стаў вялікім кІеУскІм князвм. Знойлзена У ВаУкавыску.
Сярэдзіна Бібліятэка полацкага Сафійскага сабора, у якой
XI ст. знаходэілася вялікая колькасць старажытных кніг
і дэе, паводле меркавання? шэрагу даследчыка.У, пісаліся 1 перапісваліся кніг! ! летапісы.
XI ст. Камвнная пліта з надпісам: "Давмд Тума, Ммкула н
Копысь", а таксама гшінфа з надпісам: "Я авфонн", знойдзены пры рэстаУрацы! полацкага СафІЙскага сабора.
XI ст. Фрагмент амфары з надлІсам: "...РОПОЙЧЕ ВйіО"
(Ярополче внно) I шыфернае праселка з надпісам: "11ACTACMH0 ПРЯСЛЬНЬ". Знойдзвны V Пінску.
Канвц XI Шыферная праселка з надпісам "БАБМНО ПРЯСВЕНЬ". пачатак ХП ст. Знойдзена V Віцвбску.
Каля 1120 Жыццё ! дзейнасць унучк! полацкага князя Усяслава 1173 гг. Брачыслававіча Ефрасінн! Полацкай, якая пасяліўшыся "в гі лубннцн" полацкага Сафійскага сабора, "М нача кнкгн пнсатн своммм рукамм". У заснаваным ёю жаночым манастыры адкрыла школу для дзяУчынак.
ПбІ г. Крыж Ііазара Богшы. Унікальны помнік прыкладнога мастацтва ! лісьменнасц!. На крыжы выграв!равнны Імя I прозвівча майстра, імя эаказчыцы Ефрасінн!
3
S э
Полацхай, сума выдатхаУ на калггоУныя металы ! жамяні, кошт аплаты працы Лазара Богяы, укладны надпіс.
XU ст. Пячатха Ефрасінн! Полацк&й з надп!сам: "ЮРОСІНЯ ГСОСПОДМ П0М03Й РАБЕ СВОЕЙ ЕФРОСНій НАРЕЦАЕМСЙ". Знойдзена У НоУгарадэе.
ХП ст. Пячатха мац! ЕфрасІннІ Г.олацхай э надпісамі: "АГІЯ СОФЙЯ" (святая Соф!я) ! "АГІОС ГЕОРГІОС" (святы Георгій). Знойдзена У Кукенойсе (Латвія).
ХП ст. Помн(хІ эпіграфікі. У Заходняй Дзвінв, ніжэй Полацха, энаходэіліся чатыры вядіхія валумы з высечанымі на tx шасц!канцовым! крыжам! 1 надлісамі. На адным з Іх, перавеэеным у 1981 г. да полацкага Сафійсхага сабора, высечаны крыж I надпіс: "Х.С. НЙКА. ГІ П0М03І РАБУ СВОЕМУ ЕОРйСОУ."
У рэчьячы Заходняй Дзвіны ляжалі явчэ два камяні з надпісамі "СУЛЙБОРЬ ХРЬСТ" ! "СВЯТОПСЙКАДЕКСАНДР."
Камемь з падпісам: "Гй ПОМОВЙ РАБУ СВОЕМУ БО(Р)ЙСУ МЬНОГО Л(ЕТА)" знаходэіУся жаля вёскі Выcoxf Гарадзец Талачынсхага раёна.
ст. Надліс на амфары э Навагрудха: "ОНЬКСЬЙ" (Аляхсой).
ст. Надпіс на сцяке жІеУСжага Сафійсхага сабора: "В0НІЕГЬ ПЙСАЛЬ ЖУРЯГОВЙХЬ ПОІКЦЯНЙН."
ХП—ХШ ст.ст. Шыферкыя праселкі з надпісам!: "НЙКА", "КНЯЖЙН". Знойдзены У Друцху.
Камец ХП Самшытавы грабеньчых а выразамым алфавітам. 3 аднапачатак ХШ го боку размеачаны літары ад ’А" да "Е", з другога ст* ад "Ж" да "Л". Першы свавасаблівы "азбухоУнІх" на
Беларус!. Знойлзен у Брэсце.
Пачатаж МсцІслаУская берасцяная грамата. Зберагліся фрагменХШ ст. ты тэксту: "НЦЕ ПСЙУПЯТЬ ГРНВЙ" у вврхнім радку
I слова "ОСМЬНАД(ЦАТЬ)" у ніжнім. Знойдзена У I960 г.
4
Канец ХШ ВІцебская бврасцянпя граматн. Яе твкст: "ОТ пачатак ХІУ с*. СГЕПАНА КЬ HE ЖМВОБМ, СЖЕ ЕСМ ПРСДАЛЬ ПОРГЫ, A
КСУПЙ МІЕ ЖЙГА ЗА 6 ГРНВЕН, АДЙ ЦЕГО ЕСЙ HE АРСДАЛЬ, А ПОСЛМ МН ЛіЦЕМЬ, АЛН ЕСЙ ПРСДАЛЬ, А ДОБРО СЬТВОРЯ УОКОУПМ Мй ЖЙГА". Знойдзена У 1959 г.
Л ІТАРАТУРА:
XIХШ ет.от. а) Паракладна^
І^КананІчная літаратура. Кніг! свяячэннага nt~ санія: Евангелле, Апостал, Псалтыр, БІблІя.
2. Апокрыфы. ЦархоУмарэлІгІймая літаратура, якая нв Увайііла у камон: "Сказамнв прарока ДанІІла", "Жыццё прарока ІльІ", "Хаджэнмв Агаа! я У рай" I Інш.
3. Патрыстычная літаратура творы "айцоУ" цар«вы. Класікам! патрыстычнай літаратуры лічаода Іаан Златавуст, Васіль Вм!ж!, Рыгор Назіакэін РыгорШскІ, Іаан Дамаскін.
4. Жыц!! творы аб людзях, «о мвл! пауныя эаслуг! перад цархвой. Найбольв вядомыя^ЧэццІШнеІ", "Пралог!", "Жыціе Аляхсея, чалавека божага", "Жыціа айца НІфанта" I !нш.
6. ПацярыхІ зборнікі аб жыод! ! подзвігах хрысціянсхіх манахаУ. Найболыпаа раепаУсюджваннв атршалі ЕгГпефсГ^^жЦ'&^ СІнайсж! ! Іерусалімсх! пацярых!.
6. Кн!г! прыродазнаучага харажтару: "Хрысціянсжая тапаграфіж Куэьмы Індзікаплова", "Ф1зіёлаг", "Шасціднёвіж" ! !нш.
7. Пстарычмая літаратуга. Спалучала камлІлятыУ» нагістарычнаа з легендарным. Найбольв вядо~
мыя на БеларусІ віэантыйскія хроніж! Іаана Малалы { Георгія Амартала, Талжовая палея", "Пстарычная палея" I Іш.
8. АповесцІ. Мастацхія творы гістарычмага або гісторыжаміфалагічнага зместу. Асаб.хівай па~
5
пулярнасцю харысталіся аповесц! пра Аляксамдра Маквдонсхага ("Алексамдрыя") I Траянскую вайну (Троя'’)»
6) Друг1нальная_.
I. Кананічная літаратура.
Сярэдзіна Тўраўскав Евангвлле самы ранн! з захаваўшыхся
XI ст. рукапісных помнікаў на БвларусІ. Засталося 10
аркушаў, пісаных уставам на царко.Унаславянскай mobs. Зкойдзена ў Тураве ў 1865 г. Зберагаеода ў Цэнтральная бібліятэцы ЛітоўскаЙ Акадэм'І навук.
ХІІХІУ ст.ст. Полацкік ЕвангеллІ. Знаходзяцца У б!бл!ятэцы !мя СалтыковаШчадрына У СанктПвцярбургу.
Другая палова Артанскае Евангвлле. Знойдзена У 1612 г. у Оршы. ХШ ст. Збврагліся 142 аркушы рукапісу. Знаходзіода V
бібліятэцы Ухраінскай АхадэмІI навук.
2. Жывді.
Каля 1091 г. Кыціе Феадосія Пячэрскага. Налісана Нестарам. Самы рамн! помніх стараяытнарускай агіяграфічнай літаратуры, прысвечанай апісанню жыодя I дзеймасц! Фвадос'я У мамастыры. Было вырока вядома на БеларусІ.
Канец XI па Сказанне аб Барысв I Глебе. Захавалася больп эа чатах ХП ст. 170 спіеаў. У яго аснову пакладзены падзеі, звяэаныя з эабойствам Барыса ! Глеба, сыноў вяяікага князя Уладзіміра, !х братам Святаполхам. Твор карыстаўся вямікай папулярнасцю ў старажытнай Русі.
Камец ХП па Іыціе Ефрасінн! Полацхай найбольа ранні помніх чатах XS ст. агіяграфічнай літаратуры на Беларус!. Напісана ма царкоўнаславянскай мове. Невядомы аўтар апавядае пра жыодё І асветніцхую дзейнасць Ефрасінні Полацкай, перпай жанчыны з усходніх славян, якую царква хамамізавала ў святыя. Да навага часу эахавалася некальхі яго спісаў, самы ранн! з яжіх датувцца ХІУ ст.
6
Каля 1240 г. Жыціе Аўрам’я Смаленскага. Напісана манахам Яфрэмам. У цэнты твора апісамне цяжх!х фізічных I духоУных выпрабаванняў манаха Селіючанскага макастыра (каля Смвленсха) Аўрамія. Захавалася ў шматлікіх рукапісных cnfcax. У "Жыціе" сустракаюода асобкыя беларусхія словы.
3. Аратарская проза.
10371050 гг. "Слова пра эахон ! дар божы "кіаўсхага мітрапал!та Іларыена. Перпы твор павучальнай літаратуры ўзвыаанарытарычнага стылю.
? пасля 1164 г. Кліменцій Смаляціч, царко.ўны дзеяч ! пісьменн!хпрапаведнік. Захаваўся яго алз!н твор "П»сланне Фама прасвітару." Паводле Іпацьеўскага летапісу Клімендій "бысть кнкжнмк н фялосаф. яхо жв в Руссхой землн не бяшеть."
Каля П30ІІ82 К!рыл Тураўсх!, пісьменн!хпрапаведн!х 5 царгг* коўнапал!тычны дзеяч, выдатны майстар аратар
скай прозы, прпзваны "Златовустом, паче всех весяявшхм на Русн." 3 яго творчай спадчыны зберагл!ся„8 слоў" пропавялзяў, шэраг ханонаў ! малітваў.споведзяў. У I860 г. у КІевв выйшаў эбор твораУ КІрылы Тураўсхага ў перакладзе на рускую мову.
Каля ІІвб1187 "Слова аб палку Ігаравым". Найвьшэйшае дасяг гг* ненне старажытнарускай лТтаратуры, шэдэўр сус
ветнай паэзН сярэднявечча. У цэнтры твора апісанне пахода ноўгарадсеверскага князя Ігара яа полаўцаў. НекалькІ старонах прысвечана Полацкай зямлі. Асаблівав месца ў творы займае вобраз пол&цкага хнязя Усяслава, які пахазам ях смелы, умелы I Імклівы палкаводец, гврой неэвычайных прыгод. У І9Ю г. паэтычмы параклад урыўка са "Слова" пра смерць полацкага князя Ізяолава зрабіў М.БагдамовІч. Першы поўны выоохамаотацкі празаічны парахлад на беларусхуп мову налвжыць Я.Купалу (I9J9 г.).
7
4. Летап!сы_
Пачатак ХП ст. Аповесць мінулых гцоУ. Напісана манахам КІвваПячорскага манастыра Нестарам. Твор збярогся У вматлікіх рэдакцыях I спісах. У "Аповесц!" алавядаецца аб рассменн! Усходніх славян, Іх побыце I норавах, Іх гераічнай барацьбе супраць ворагаУ I г.д. Захаваліея унікальныя звестк! з гісторы! Полацка ! Полацкай зямлі.
ХП ст. Полацк! летап!с.Нв збярогся. Лічаць, ято рас!#
скі гісторык В.М.ТацІвчаУ карыетаУся адным са спІсаУ полацкага летапісу пры напісанн! Т!оторы! Расійскай".
XII ст. КІеУск! летапіс. ЗахаваУся У ІпацьеУскІм лета
пісу. У !м зберагліся хамтоУныя звестк! пра падзе! У Полацкай зямлі У еярэдэіне ХП ст., як!я паводле меркавакня асобных даследчыкаУ, э’яУляюада фрагментамі эгублснага Полацкага летапісу.
ХШ ст. ГаліцкаВалынск! летапіс. Ёсць зввстк! пра ут
варэнне Вялікага княетва ЛітоУсхага I дзейнасць яго першых князёу.
АРХI Т Э К Т У Р A
Сярэдзіна XI ст. Полацкі Сафійск! сабор. Храм шат разоУ перабудоУваУся. Полацкая Сафія налвжаяа да тыцу хрыжоважупальных храмаУ. Па отруктуры плана блізкая да ноУгарапскай СафІІ. Сцены сабора складэены э каменю I плінфы У тэхніцы паласатай цуроУхІ.
Другая палова XI Шнская вамкавая царква. Пабудавама частжова. пачатах ХП ст.(?) Закладзен тольх! падцурак.
Первая палова Благавешчансхая цархва У ВІцебску. Крыжова
XII ст. купальмы храм, выцягмуты УздоУж. Збудавана э
плінфы f каменю. Рады камеюшх блокаУ чаргаваліся з радамі шінфы. Разбурана У 1961 г.
* 8
Засталіся рэштк! сцен.
Сярэдэіна XII ст. Полацкая СпасаЕфрасІннеУская царква, пабудавана дойлідам Іаанам. Храм узведэены з плінфы У тэхніцы паласатай муроУк! I прадстаУляв сабой аасц!стоўпную крыжовакупальную пабудову.
КНІГІ ОНЛАЙН
