У творчай майстэрні класіка: Тэксталогія тв. М. Гарэцкага
Выдавец: Беларуская навука
Памер: 157с.
Мінск 2002
ет праздннков
55
праздннк недалеко до нового урожая, — передохнем. Еіде несколько терннй н острых камней по пута, н будет счастье.
Бойтесь уныння, не спотыкайтесь н не рошцпте на вождей, выведшмх вас нз Егнпта, — все это, а главное унынне, отдаляют цель» [28. С. 213].
«Новая буржуазня»
«Товарніцн, берегнтесь новых буржуев! Онн, пока вы боретесь за лучшее будутцее, ловят рыбу в мутной воде, онн скоро станут кагшталнстамн, н ннчего потом с ннмн не поделаете, потому что онн тотчас же выставляют лохмотья н свое бедное пронсхожденне н называют себя беднымн н требуют отношення, как к бедному.
Еслн теперь не прекратнте эту гнусную спекуляцню новых буржуев, онн возьмут вас самн н с ннмн справнться будет потруднее» [28. С. 21 б].
«Берегнте!»
«Берегнте же то, что досталось вам, н пусть это прнобретенне будет сохранено. Оно прннесет вам пользу, оно, кроме того, есть обіцее достоянне. Наконец, вы сталн обладателямн чнстоты н уюта ценою кровн вашнх товарніцей. Во нмя нх берегнте» [28. С. 218],
Вайна, якая заўсёды прыносіць вялікія матэрыяльныя разбурэнні, страты, мацней абвастрае пытанні жылля і побыту насельніцтва. М. Гарэцкаму гэтыя цяжкасці былі вядомы не толькі як удзельніку ваенных аперацый у час першай сусветнай вайны, але і як каменданту жыллёвага аддзела, пасаду якога ён займаў у Смаленску ў канцы 1917 года, а затым пэўны час сумяшчаў яе з працай у газеце «Нзвестня Смоленского Совета...». Таму В. Скалабан справядліва прыпісвае М. Гарэцкаму яшчэ шэраг артыкулаў, прысвечаных «кватэрным пытанням», праблемам «жыллёвых саветаў» [25. С. 28], якія надрукаваны на старонках «Нзвестйй...» пад крыптанімамі ДКа, Д.К. і інш.
Багата цікавых звестак, звязаных з вырашэннем праблемы атрыбуцыі, дае артыкул «Смаленск — Менск — Вільня» («Звязда», 9 жніўня 1927 года). ён падпісаны псеўданімам Дзед Кузыіа. Прыведзеныя тут аўтабіяграфічныя звесткі пацвярджаюць прыналежнасць не толькі гэтага тэксту і подпісу М. Гарэцкаму, але і крыптаніма П.Бн, а разам з ім і артыкула «Няхай жыве камуністычная Беларусь [!]>.
56
«Пасля Кастрычніка я жыў у Смаленску і ў самым канцы 1917 г., ці ў самым пачатку 1918 г., пачаў супрацоўнічаць у «йзвестнях Смоленского Совета», — пісалася ў артыкуле. — Я даваў спачатку фельетоны і пераклады з сваіх жа апавяданняў у беларускай мове, пад псеўданімамДзед Кузьма.
Агалашэнне ў снежні 1918 г. на камуністычнай канферэнцыі ў Смаленску незалежнасці Беларусі нарабіла тады гуку. I яшчэ ў Смаленску, у «Западной Коммуне», а можа быць, і ў «Звяздзе» быў змешчаны мой невялічкі артыкул аб Савецкай Беларусі з загалоўкам пабеларуску: «Няхай жыве Савецкая Беларусь!» [28. С. 290].
Як вядома, М. Гарэцкі жыў і працаваў у Смаленску з канца кастрычніка 1917 да пачатку студзеня 1919 года. Сталым супрацоўнікам газеты «Йзвестйя Смоленского Совета...» ён з’яўляўся да жніўня 1918 года, а затым быў загадчыкам розных аддзелаў газеты «Звезда».
Паводле прыведзенага М. Гарэцкім апісання, артыкулам на рускай мове з загалоўкам пабеларуску з’яўляецца «Няхай жывс камуністычная Беларусь [!]•>, які надрукаваны ў газеце «йзвестня Смоленского губернского революцнонного комнтега н Совета раб.[очнх], солд.[атскмх] н кресг.[ьянскпх] депутат.[тов] г. Смоленска» 4 студзеня 1919 года за подпісам/7.5н.
Яшчэ большую верагоднасць прыналежнасці крыптаніма П. Бн і артыкула «Няхай жыве камуністычная Беларусь [!]» М. Гарэцкаму надае рэцэнзія на п’есу Ф. Аляхновіча «Страхі жыцця». Яна змешчана ў газеце «Звезда» 23 лютага 1919 года з аднатыпным подпісам П.Б. Пачатак тэксту рэцэнзіі адпавядае першай палове артыкула «Беларускае драматычнае пісьменства», надрукаванага ў газеце «Беларуская думка» 5, 7 мая 1919 года і пазначанага крыптанімам М Г. Што гэты артыкул належыць пяру М. Гарэцкага, пераконвае не толькі стыль аўтара, але матэрыял кнігі пісьменніка «Гісторыя беларускае літаратуры» (1920,1921,1924,1926).
У раздзеле «Навейшая літаратура» М. Гарэцкі пры разглядзе жыцця і творчасці Ф. Аляхновіча, у тым ліку і яго п’есы «Страхі жыцця», выкарыстоўвае свой жа напісаны раней артыкул. Тое ж датычыцца і параграфа пра Янку Купалу, дзе ідзе гаворка аб драме «Раскіданае гняздо». Адпаведны тэкст «Гісторыі...» мае тэкставыя супадзенні фрагментаў, паасобных выразаў, слоў з тэкстам артыкула. Напрыклад:
57
у артыкуле
у «Гісторыі беларускае літаратуры»
На такое жыццё галіўся фантазёр, летучонік Сымон, што даводзіў, што маладосць — вечна, але адурэў і пагінуў ад страхаў жыцця [28. С. 226].
Лепшыя часткі драмы, а гэта — драма з пачатку да канца ў наўнейшым значэнні слова, лепшыя часткі, калі дачка першы раз прыходзіць з вуліцы і сустракае на парозе кватэры свайго каханка. Яе маналог адзначаецца незвычайнымі мастацкімі вартасцямі. Ён хапае за спод душы. Добрая мясцінка, калі Юзя, ужо хворая і выматаная вуліцаю, пытаецца ў каханка, ці любіць ён яе паранейшаму? «Мы, мужчыны, брудныя стварэнькі, — кажа ён, — а таму вельмі любім «чыстату», і цяпер я на цябе магу глядзець толькі як на сястру». Яго шчырасць нялюдская і забівае няшчасную дзяўчыну [28. С. 227].
... Сімвалы новага часу абгорнуты нейкім туманам няпоўнай усвядом.ленасці, і дзеля таго яны, падманяючы прынаднасцю думкі, выйграюць, але маючы ўшчэрбу ў сочнасці фарбаў побач з рэалізмам, многа губяць.
Аўтар дужэйшы ў рэалізме. Дух навізны толькі здалёку, хаця і безадступна, мітусіцца перад ім, уваходзячы ў сімвалічны, нежыццёвы і рытарычны абраз няведамага чалавека, работніка, згукаючага па гарадах і весях усіх труждаючыхся і абрамянёных на «вялікі сход>.
Справа ясная: драму напісаў да са
На такое шчасце галіўся фантазёр, летучонік Сымон, каторы даводзіў, што маладосць — вечная, але адурэў і пагінуў ад страхаў старасці [15. С. 197]' 5
Лепшыя часткі драмы — калі дзяўчына першы раз прыходзіць з вуліцы і спатыкае на парозе кватэры свайго любага. Яе маналог адзначаецца вялікімі мастацкімі вартасцямі. ён хапае за спод душы. Яшчэ размова Юзі з любым перад смерцю, калі яго нялюдская шчырасць духоўна забівае няшчасную [15. С. 197],
... Сімвалы новага часу абгорнуты нейкім туманам няпоўнай усвядомленасці, яны падманяюць нас сваёй прынаднасцю, ды застаюцца маларэальнымі, не сакавітымі на свае сапраўдныя, жудаснарэвалюцыйныя фарбы. Дух навізны толькі здалёку, хоць і безадступна, мітусіцца тут, найвыразней уваходзячы ў рытарычны абраз невядомага чалавека, работніка, згукаючага па гарадах і вё
” Нумарацыя старонак «Гісторыі беларускае літаратуры» ва ўсіх трох выданнях, што выйшлі ўВільні (1920, 1921, 1924), супадае.
58
цыяльнай рэвалюцыі паэтземляроб, каторы развязвае сацыяльныя праблемы сваім уласным індывідуэлістьгчным спосабам, як бы так сказаць — з тутэйшых народных поглядаў. I тып работніка незадачан [28. С. 228].
сках гаротнікаў на «вялікі сход». Тып работніка незадачан [15. С. 172],
У выніку аналітычнай зверкі пададзенага вышэй матэрыялу стала відавочным, што крыптанімы П. Бн., 17. Б., М.Г. і падпісаныя імі тэксты належаць М. Гарэцкаму. Разыходжанні ў назве артыкула («Няхай жыве Савецкая Беларусь!» / («Няхай жыве камуністычная Беларусь [!])» і ў назве газеты тлумачацца тым, што ў 1927 годзе аўтар не меў магчымасці звярнуцца да крыніцы першадруку і тірыводзіў абедзве назвы па памяці.
Заўважым, што газета «йзвестня Смоленского Совета...» пэўны час была той друкаванай крыніцай, на старонках якой М. Гарэцкі даволі актыўна «даваў фельетоны і пераклады з сваіх жа апавяданняў у беларускай мове, пад псеўданімам Дзед Кузьма». Для асобных з іх ёсць дакументальнае пацвярджэнне. Напрыклад, апавяданне «Сука магната» надрукавана 14 студзеня 1918 года. Пад гэтай жа назвай твор зарэгістраваны аўтарам у «Спісе маіх твораў» (№ 33) і ў «Храналогіі маіх твораў» (пад 1918 годам). У газетах «Беларуская думка» (1919, № 20—23) і «Беларусь» (17, 18 сакавіка 1920 года), у зборніку М. Гарэцкага «Досвіткі» (1926) ён змешчаны пад назвай «Панская сучка». Апавяданне «Монашенка» надрукавана 25 кастрычніка. Пад сапраўдным прозвішчам і назвай «Чарнічка» твор змешчаны ў газеце «Вольная Беларусь» 8 снежня 1917 года. Пад гэтай жа назвай ён значыцца ў «Спісе маіх твораў» (№ 19) і ў «Храналогіі маіх твораў», дзе ёсць памета: Багацьк.[аўка] 1915 «В.[альная] Б&п.[арусь]^>, 1917, № 33 Апавяданне «Легенда о богатыре» надрукавана 18 студзеня. Пад назвай «Асілак» апавяданне пералічана ў «Спісе маіх твораў» (№ 26), «Храналогіі маіх твораў» (пад 1916 годам). У апошняй насупраць назвы напісана: 23—247X1 Гжацк.
Пяру М. Гарэцкага належыць таксама «Открытое пнсьмо духовенству: «йлн вас нет?» («йзвестня Смоленского Совета...», 20 лютага 1918 года), апублікаванае за подпісам Дед Кузьма. На карысць аўтарства Гарэцкага гаворыць як подпіс, так і фармальнастылістычныя асаблівасці мовы:
59
паўторы шырока вядомых крылатых слоў, прыказак і прымавак, напрыклад: «Авгневы конюшнн будут вычніцены» — для параўнання гл. «Наш тэатр» [28. С. 174]; «Разве вы забылн нашубелорусскую поговорку: «Алтарысты і арганісты не ўсе на рукі чысты» — гл. «Псторыю беларускае літаратуры» [20. С. 85]. Прачытанне «пісьма» ў кантэксце творчасці М. Гарэцкага смаленскавіленскага перыяду (у прыватнасці, такіх артыкулаў, як «Наша духавенства» [158. Л. 5— 10], «Беларускі касцёл» («Беларускія ведамасці», 19 верасня 1921 года) яўна падкрэслівае ідэалагічную прыкмету, якая, дарэчы, характэрна для ўсяго творчага шляху пісьменніка: М. Гарэцкі ніколі не выступаў супраць рэлігійнай веры, супраць «нстых пастырей веруюіцего народа», аднак вельмі востра, «огненным словом клеймнл торгуюіцйх духом» [25. С. 13] He ў «шуканні Бога» М. Гарэцкі бачыў трагізм чалавечай душы, а ў тых «абставах, у якіх ён (чалавек— Т. Г) жыве і шукае...» [22. Т. 2. С. 259].
У смаленскі перыяд жыцця і творчасці М. Гарэцкі друкаваўся ў розных газетах. Выяўлены матэрыялы і на старонках «Западной Коммуны». 13 лістапада 1918 года, напрыклад, пад псеўданімам Ваш Амстнагіавскйй змешчаны артыкул «Деревня». Аб тым, што подпіс і тэкст належаць М. Гарэцкаму, сведчыць аповесць аўтара «Дзве душы», у XIX раздзеле якой апублікаваны матэрыял з адпаведнай мастацкай апрацоўкай пісьменніка, выкарыстаны ім у перакладзе на беларускуто мову. Напрыклад:
у артыкуле
Я её л
КНІГІ ОНЛАЙН
