Сяргей Каткоў
Выдавец: Беларусь
Памер: 62с.
Мінск 1985
Сяргей Каткоў
А.А.Бяспалы
Сяргей Каткоў
A. A. Бяспалы
Сяргей Каткоў
Мінск «Беларусь» 1985
БВК 85.143(2)7 Б53
Рэцэнзент Л. ГІ. ДРОБАЎ, доктар мастацтвазнаўства
, 4903020000—028
ЬМ 301 (05)85 19685
© Выдавецтва «Веларусь», 1985
У мастацтве Беларусі Сяргей Пятровіч Каткоў вядомы як жывапісец і педагог. Усё яго жыццё оыло цесна звязана з выяў ленчай студыяй Мінскага Палаца піянераў. За шматгадовую і плённую педагагічную дзейнасць Сяргей Пятровіч адзін з першых мастакоў рэспублікі — удастоены высокага звання заслужанага настаўніка БССР.
Праца з дзецьмі патрабуе пэўных навыкаў, прыроднага таленту. Усімі гэтымі важнымі якасцямі валодаў С. Каткоў. Пераканапы ў неабходнасці сваёй справы, ёп заўсёды оыў верны мастацтву, якому аддаваў шчодрасць сэрца. Нядзіўпа, што многія яго вучні — У. Стэльмашонак, М. Дапцыг, Н. Шчасная, А. Луцэвіч і іншыя — сталі вядомымі мастакамі і педагогамі ў нашай рэспубліцы. У іх работах, y светапоглядзе працягваюць жыць яго ідэалы.
Сістэма педагагічных поглядаў па пытаннях эстэтычнага выхавапня дзяцей хвалянала ўсё творчае жыццё С. Каткова. У гэтым уяўляў ён аргапічную частку цэласнага працэсу ў фарміравашіі ўсебакова развітой асобы. Ён прывіваў сваім вучням бачанне цудоўнага, развіваў уласнае маральнае мысленне. Любоў да працы, да людзей, да прыроды—адзін з галоўпых эстэтычных нрыпцыпаў жывапісца. Асабістая мастацкая творчасць дапамагала яму ў гэтай высакароднай справе.
Як і многія мастакі, свае здольнасці Сяргей Пятровіч праявіў рана, калі яшчэ займаўся ў школе. Потым (у 20я гады) яго работы экспанаваліся на выстаўках Пензенскай вобласці, дзе нарадзіўся. Пасля заканчэння Пензенскага мастацкага вучылішча С. Каткоў некаторы час выкладаў y педагагічным тэхпікуме, школе вясковай моладзі. Малады спецыяліст складае праграмы па выяўленчаму мастацтву, займаецца грамадскай дзейнасціо. Для будучага мастака гэта быў час глыбокіх творчых пошукаў. Ен шмат працуе над сабой, авалодваючы майстэрствам малюнка і жывапісу.
Прыкметны след y творчым жыцці Сяргея Пятровіча Каткова пакінула сустрэча з вядомым мастаком і педагогам В. Волкавым. Простая размова, разбор і рэкамендацыі ім лепшых работ Каткова на выстаўку, y той жа час знаёмства з карцінамі мастака, выкананымі на строгай рэалістычнай аснове, адыгралі немалаважгую ролю ў станаўленні творчага шляху маладога Каткова.
5
У 1934 годзе пачынаецца новы этап y яго біяграфіі. Мастак назаўсёды звязвае сваё жыццё з беларускай зямлёй, яе працавііым народам, a з 1937 года кіруе студыяй выяўленчага мастацтва Мінскага Палаца піянераў і школьнікаў, дзе ў поўную сілу раскрываецца яго талент. С. Каткоў знаёміць вучняў не толькі з асновамі майстэрства, але і выхоўвае ў іх любоў да прыгожага, да прыроды Беларусі — яе лясоў, празрыстых азёр і рэк.
Захоплены студыйнай работай, ён умеў прыцягнуць да сябе многіх вучпяў і развіць іх талент, быў цікавым расказчыкам, аматарам піянерскіх паходаў, кастроў, падарожжаў.
За камуністычнае выхаванне дзяцей y 1939 годзе С. Каткоў быў узнагароджаны Граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР. Для маладога мастака гэта з'явілася вялікім стымулам y творчай працы. Натхнёны высокай узнагародай, ён стварае новыя палотны, удзельнічае ў рэспубліканскай і дэкаднай выстаўках выяўленчага мастацтва, экспануе свае карціны ў Маскве.
У час Вялікай Айчышіай вайны Сяргей ІІятровіч знаходзіўся на фронце. У цяжкія гады выпрабаванняў аловак, акварэль, туш былі для яго тым дапаможным матэрыялам, які разам з баявой зброяй граміў ворага. У 1944 годзе лепшыя малюнкі і акварэлі жывапісца экспанаваліся па выстаўцы мастакоў 3га Беларускага фронта ў Каўнасе. Сёння гэтыя лісты — каштоўны дакумент таго часу, y якім адлюстраваны падзеі вайны. Альбом замалёвак Катко
1
На шляху да Кёнігсберга. 1945.
Папера, кардон, гуш. 24X36
ва захоўваецца ÿ Музеі Савецкай Арміі ÿ аддзеле «Мастакі на фронце».
Дакладнасцю ваеннага становішча вызначалася серыя «Франтавыя замалёўкі» — «Граніца Усходняіі Прусіі» (1944), «На шляху да Кёнігсберга», «Вартавая вежа», «Палонлы японец» (1945). У тэхніцы акварэлі выкананы работы — «Зямлянка», «Нейтральпая паласа», «Нацюрморт з рабінай» (1943), «Пагранічны ручай», «Крайцбург узяты», «Ручай, які падзяляе два светы» (1945)...
У рэпартажных работах ён аддаваў перавагу алоўку. Акварэль y некаторых з іх адыгрывае дапаможную ролю, a іншы раз мае самастойнае гучапне. У імклівых, упэўненых лініях, штрыхах пэндзля праявілася своеасаблівае майстэрства, народжанае адным прыёмам. Рэалыіыя ваеппыя абставіны, суровыя будні, дакументалыіа адлюстраваныя, дазволілі захаваць для нашчадкаў гістарычныя падзеі, атмасферу навальпічных дзён.
Пра работы мастака газета «Голас Радзімы» пісала: «...На юбілейпай выстаўцы было ітаказана больш за 200 франтавых замалёвак: роздум аб чалавечым лёсе, аб прыгажосці і вечнасці прыроды. Разарваная зямля, падбітыя танкі, чорныя клубы дыму і раптам зелянеючае жыта і вясёлка. Нават y цяжкія дні вайны замалёўкі Каткова дыхаюць аптымізмам, верай y мірпае шчаслівае жыццё»*.
* Антонава Т. Ствары гэты цуд.— Голас Радзімы, 1972, лістап., с. 8.
2
Граніца Усходняй
Прусіі. 1944.
Папера, карвон, туш. 21X31
3
Гарадскі пейзаж. 1965.
Палатно, алей.
63X70
Пасля вайны Сяргей Пятровіч Каткоў вяртаецца ÿ Мінск, дзе зноў вядзе заняткі ў студыі Палаца піянераў і школьпікаў. Маючы вялікі жыццёвы вопыт, з новай энергіяй бярэцца за выхаванне дзяцей. Па яго ініцыятыве для таленавітых дзяўчынак і хлопчыкаў y рэспубліцы адчыняецца мастацкамузыкалыіая школаінтэрпат. С. Каткоў становіцца адным з першых педагогаў Мінскага мастацкага вучылішча. На яго ўроках вучні траплялі ў складаны свет выяўленчага мастацтва. Ён чула і ўважліва адносіўся да кожпага з іх. Педагог адводзіў галоўную ўвагу вобразнаму мыслепню сваіх выхаванцаў, цэлыіаму ўспрыняццю навакольнага асяроддзя.
4
Гэта гармонія мастацкай мовы асабліва праявілася на 21й рэслубліканскай выстаўцы дзіцячай творчасці, арганізавапай па ініцыятыве Сяргея Пятровіча. Яна як бы падводзіла вынік 30гадовай студыйнай працы. Галоўпае месца на выстаўцы займалі работы яго вучняў, y якіх яны прадэманстравалі сваё майстэрства ў тэхніцы акварэлі, гуашы, алоўка, адлюстраваўшы цэлы свет са здзіўляючай дзіцячай непасрэднасцю.
У сваіх нататках мастак пісаў, што маленькія дзеці не малююць, a гуляюць колерам, расказваюць аб усім жывым з трымценнем акварэльных фарбаў, нават «звычайнае» становіцца ў іх твор
Вярба цвіце. 1962.
Палатно, алей.
40X104
Даўгінаўскі тракт. 1961. Палатно, алей. 42,5X95
6
Зіма. Даўгінаўскі тракт. 1961.
Палатно, тэмпера.
41X75
часці казачным... Свет для іх бязмежны, вялікі... Змест і форма тут непадзелыіыя, як жывы арганізм. Ён параўпоўваў дзіцячае выяўленчае мастацтва з класічнай музыкай, якую цяжка адасобіць ад шапацешія лесу, пльші ручая, горнай ракі, пошуму дажджавых кропель, ад першай веснавой навальніцы і ўсіх асацыяцый, што ііадаюць арыгінальнасць музычнаму ўяўленню аб свеце. Адносіны Сяргея Пятровіча да дзяцей праяўляліся ў сціплым, душэўным любаванні іх пачатковымі творамі, y захапляючай радасці за іх дасягненні. С. Каткоў гаварыў: «Я заўсёды адчуваю асаблівае пачуццё і здзіўленне іхняй бясконцай вынаходлівасцю, непаўтор1іа^ю аДлюстравапняў грапічпа простымі сродкамі і спосабамі. Дзіўна,,што яны могуць спалучаць y адзінае цэлае акаляючыя пас рэчы, з’ядпоўваць рэалыіае з фантазіяй, Усё гэта арганічпа зліваецца з часам, падначальваецца рытму жыцця і выліваецца ў непарыўную тканіну, карунак або аряамент адлюстравання. Ў дзіцячых малюнках прысутнічае само жыццё, калейдаскоп уражанняў і назіранняў».
Характэрным y эстэтычным выхаваныі вучняў было імкненне не дапусціць паўтору думак. Ён не любіў шаблоннасці. Яго прапаіандысцкія канцэпцыі аб розных відах мастацтва не ў меншай меры ўспрымаліся і дарослымі. У сардэчнай гутарцы Сяргей Пятровіч Каткоў заўсёды захапляў аўдыторыю. Яму былі ўласцівы
10
высокія якасці выхавацеля, мастака і грамадскага дзеяча ў галіне культуры.
Індывідуальны падыход да кожнага вучня, уменне знайсці y ім своеасаблівасць творчага почырку — вось аснова педагагічнага метаду Каткова. Лепшыя творы гурткоўцаў дэманстраваліся на міжнародных выстаўках y Югаславіі, Бельгіі, Іпдыі, Японіі і іншых краінах і заўсёды атрымлівалі высокую ацэнку.
На працягу ўсёіі сваёй педагагічнай дзейнасці С. Каткоў не спыпяе творчай працы. Удзел y рэспубліканскіх, мастацкіх, усесаюзных, міжнародных выстаўках сведчыць аб тым, што яго палотны нрыцягвалі ўвагу ўзорнай тэхнікай выканання. Пейзажы мастака вызначаюцца эмацыянальным настооем, каляровым і кампазіцыйным вырашэннем. Для Сяргея Пятровіча ўласцівы індывідуальны творчы почырк і своеасаблівыя адносіны да выбраных сюжэтаў. Мы пазнаём карціны С. Каткова па ярка выражанаму каляроваму настрою, па манеры пісьма, што асабліва праявілася ў 1960—70я гады, калі ён даў узоры амаль усіх відаў пейзажнага жывапісу. Дзе б аўтар ni ствараў палотны — ці то ў Беларусі і Прыбалтыцы, на поўначы ці на поўдні краіны яны выкананы ў характэрным для мастака стылі. Сярод мноства яго твораў такія, як «Азёрны край» (1958), «Лагойскі матыў» (1965), «Вуліца Кірава», «Раённы цэнтр», «Асенні матыў», «Рака
Пейзаж 1961.
Палатно, 44,5X80,5
3 ракой.
алей.
2*
11
8
Масток. 1961.
Палатно, алей.
40X60
Бярэзіна» (1968), «Удалы ўлоў» (1969—1970), «Нацюрморт» (1971), «Нарыльск. Нікелевы завод» (1971), «Зімою ў вёсцы» (1973) і іпіпыя, прынеслі жывапісцу вядомасць і шырокае прызнанне грамадскасці.
Чалавек натхнёны і сціплы, ён імкнуўся паказаць y сваіх творах паш час, дасягнеппі народа. Праўдзівасць перадачы задумы, глыбокі рэалізм палотнаў былі неад’емнымі ў светапоглядзе мастака.
На карцінах С. Каткова — жыццёвасць выбраных сюжэтаў. Яны і здзіўляюць, і радуюць, і хвалююць, даюць падставу для роздуму аб тым, y чым прызначэнне чалавека, і асабліва таго, хто носіць імя — мастак. Аснова творчай дзейнасці жывапісца — пачуццё дасканаласці. Своеасаблівае бачанне навакольнага свету, разнастайнасць выяўленчых сродкаў вызначаюць несумпенную прыцягальную сілу яго творчасці. Людзі розных пакаленняў знаходзяць y іх нешта суладнае сваім перажыванням, бо кожны штрых пэндзля стварае своеасаблівы настрой.
КНІГІ ОНЛАЙН
