Як гавораць беларусы
Вадзім Шклярык
Памер: 36с.
Мінск 2024
бык/бук жалуд/жолуд
НЯСІЦе/ НЯСеЦС ябльік/яблыка
Вадзім Шклярык
Як гавораць
беларусы
вясна/вісна арэхі/гарэхі дубы/дубэ у лясах/у ЛЯСОХ кажа/кажыць доўгі/даўгі х . хусткі/хустке ходзяць/хоозюць
Змест
Уступ
4
Раздзел I
Асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай і ўкраінскай
14
Раздзел II Дыялектная аснова беларускай мовы
24
Раздзел III Асаблівасці гаворак Беларусі
34
Заключэнне
Уступ
Кожны нароО маехаця б адзін геніяіьны твор.
і г>ты твор мока.
Алесь Раіанаў
Пачатак беларускай мовы як адной з усходнеславянскіх можна смела адносіць ла 2й паловы ! тысячаіолвя нашай >ры, бо менавіта ў гпы час на тэрьпорыі сучаснай Бсларусі пачынаюць фарміравацца племянныя аб’ялнанні ўсходніх славян. Бсзумоўна, гэта была яшчэ далёка не тая мова. якую цяпер вывучаюць у школах і на якой выдаюцца кнігі. Але якраз тады стала закладвацца аснова беларускіх гаворак з іх алмспіымі рысамі. што пазней праявіліся як у старабеларускай (з XIV па XVIII стагоддзе). так і ў новай беларускай літаратурнай мовс (з XVIII стагоддзя і ла нашага часу). 3 пэўнымі зменамі мясцовыя моўныя асаблівасці захаваліся да сёння. высгупаючы сведчаннсм унікальнасйі беларускай мовы. натуральнасці яс ўзнікнення і развіцця.
Раздзел I
Цікавы
факі
Асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай і ўкраінскай
Шю найперш адрознівае сучасную беларускую літаратурную мову ад іншых усходнесланянскіх рускай і ўкраінскай у іх літаратурным варыянце? Акрамя такон відавочнай рэчы, як наяўнасць у беларускім алфавіце ўнікальнай літары ў. Сснь нямала іншых адметнасцяў. Гэта, напрыклад. заўсёды цвёрды гук «р» (одс. рцм сёрыя}. у той час як у рускай і ўкраінскай мовах ён бывае як цвёрдым, так і мяккім. 3 выняткам невялікіх абласйей на паўночным усходэе і паўднёвым захадзе Беларусі. гэты гук заўсёды цвёрды і ў гаворках на тэрьпорыі краіны.
Пісьмоныя помнікі фіксуюць зацвярдзенне «р» ужо з канца XIV стагоддзя. хоць развілася г»гая з'ява ў мове тагачасных насельнікаў краю, натуральна. раней. Іншымі словамі. адлюстраваннс ў старажытных крыніцах тых або іншых моўных асаблівасцяў сведчыць не пра нядаўняе іх з’яўленне, а пра адносна праняглае існаваннс і звыклы характар. Тос ж. дарэчы, тычыіша і псріпых летапісных згадак пра беларускія гарады: вядомыя сёння даты нельга лічыць гадамі заснавання населеных ііункгаў, бо на гой момант гэта былі ўжо паўнавартасныя і адносна буйныя паселішчы.
Мясцовы варыянт лайінскага алфавіта. які ў XIX і на пачатку XX стагоддзя шырока выкарыстоўваўся для запісу і выдання гжстаў на беларускай мове. паступова таксама займеў асобную лпар> для пазначэння «у» нескладовага й. У выніку гэты сімвал стаў адной з адмстных рыс беларускай лацінкі, якая адыграла вялікую ролю ў станаўлснні і развіцці новай бсларускай літаратурнай мовы.
Цвёрды / МЯККІ «Р»
ДАБМ. карта № 42
4
^МІШ
Палац Румянцавых і Паскевічаў. ХУШХІХстст.
Цікавы факт
Адметнымі рысамі беларускай мовы з’яўляюцца таксама дзеканнс і цеканне вымаўленне мяккіх «дзь» і «ць» (і^,ціха. дзень, цень) на месцы «дь» і «ть» у рускай і ўкраінскай мовах. Абедзве гэтыя асаблівасці развіліся вельмі даўно і сёння прысутнічаюць амаль ва ўсіх гаворках Беларусі. Вядомыя радкі «I ўсё мілагучна для слыху майю: і звонкае “дзе”. і іустое ”чаго"» з всрша Пімена Панчанкі «Пад'язджаючы да Мінска» ma якраз пра дзеканне. а яшчэ пра заўсёды цвёрды ў беларускай мове гук «ч». які ў рускай толысі мяккі. а ва ўкраінскай хоць і пераважна цвёрды. але зрэдку бывае паўмяккім.
Татары. якія пачалі сяліцца на тзрыгорыі сучаснай Беларусі з XIV стагаддзя, таксама адчулі своеасаблівасйь мясновых «дзь» і «йь». Таму. карысіаючыся ў XVI1XXI стагоддзях для залісу беларуска і польскамоўных тэкстаў арабскімі літарамі, яны наваі увялі для гэтых гукаў адмысловыя сімвалы , і < (праўда, так часам пазначаліся і цвёрдыя «дз» і «ц»). У мовах, якія выкарыстоўваюць арабскі алфавіт, такіх літар няма, тобок ma ўнікальныя рысы іак званай беларускай арабіцы.
Діеканне, йсканне ДЛБМ. карта № 56
Верш II. Панчанкі «Пад'ягіжаючы да Мінска»
МіНЖ
Гарадская ратуша.
XVIIXVIII стст.
Цікавы факт
Несупадзенні ва ўсходнеславянскіх мовах сустракаюцца і на ўзроўні формаў асобных слоў. Напрыклад, згодна з нарматыўнымі слоўнікамі беларускай і ўкраінскай моў слова дівсры не мае формы адзіночнага ліку, у той час як у рускай мове такога абмежавання няма, формы двёрп і дверь агульнаўжывальныя. I наадварот, слова хлбпоты ў рускай мове толькі множналікавае, тады як у беларускай і ўкраінскай нароўні з клдпатамі ўжываецца і клдпат.
Бывае і так: у беларускай і ўкраінскай мовах словы л/азоль. накіп і сабака мужчынскага роду. а ў рускай жаночага, словы шафй і шыпшына, адпаведна, жаночага роду. а шкаф і шйпдвнйк мужчынскага. Са словам жа гусь склалася ўвогуле ўнікальная сітуацыя: у сучаснай беларускай літаратурнай мове. як і ў большасці гаворак краіны. яно жаночага роду. у рускай мове мужчынскага. а ва ўкраінскай такога слова няма зусім.
Наконт пахолжання слова сабака. якое вядомае фактычна толькі ўсходнеславянскім мовам. у даследчыкаў няма адзінага меркавання: адны лічаць, што яно прыйшло да нас з іранскіх моў, другія разглядаюць у якасці крыніцы цюркскія мовы. Няма алзінай думкі і наконт таго. чаму гь тае слова займела разыходжанні ў родзе. Паводле адной з версій, у беларускай і ўкраінскай мовах з цягам часу сфармавалася пара сабака сўка як аналаг рускамоўнай пары кобёль сўка, што і прывяло да замацавання формы мужчынскага роду.
Род слова «гусь» ДАБМ, каріа № XI
/й^^2
Цікавы факг
Дар *чы. толькі ў выпалку з беларускай мовай правільна будзе казаць йш оратдў, але ЙЖО£ сясцёр ні ў рускай, ні ва ўкраінскай мовс такога размежавання формаў лічэбніка «два» «дзве» ва ўскосных склонах няма. Асаблівасць г>та даўняя, адлюстроўваецца ў пісьмовых помніках ужо з XVI стагаддзя. Адметнымі з'яўляюіша таксама словы ён. яна, янд.яны: пашыраныя ў большасці гаворак Бсларусі. яны ўзаконены і ў беларускіх граматыках, у гой час як у рускаіі мове замацаваліся формы он. она. онд. онй. а ва ўкраінскай він. вона. вонд, вонй.
У пісьмовай мове старажытных усходніх славян. а пасля і ў старабеларускай мове займеннік япы ў залежнасці ад роду меў розныя формы (па аналогіі з он^% она, оно): у мужчынскім онн. у жаночым опы. у ніякім она. Аднак паступова гэты набор слоў уніфікаваўся і спрасціўся: у беларускай мове засталася толькі форма жаночага роду (оны —• яны). а ў рускай і ўкраінскай форма мужчынскага роду (онн • онп. вонй).
У дадатак не лішнім будзе прыгадаць туі канструкцыі ажаніцца і прыгажуняй. дчякаваць бацькам. захварэць на грып. смяяцца ч недарэкі і падобныя. якія збліжаюнь беларускую мову з украінскай. але адасабляюць ад рускай (женйться на красавйце. йкігодарііть podumeig^. забмёть г/піпп^ смеятыя над недотёпой). Праўда, у гэтым плане ёснь і адрозненні канструкцыі, спецыфічныя для кожнай з трох моўі узяць падумгу прйнять во ннйманйе «штй ^цувагй. I наваг на ўзроўні такой дробнай і пазбаўленай самастойнага значэння часціны мовы, як часціца, таксама магчымыя несупадзенні: Ці чразу.чёіы гэты ппкст? Понятен ій imom текст? Чч чрозумі тіі цей текст?
Ён. мна. яно. яны
ДАБМ. карта № 133
10
ЬіцеЗек
Пакроўскі сабор.
XIX ст.
Цікавы факт
Вядома ж, ёсць у сучаснай беларускай літаратурнай мове і словы. якіх зусім няма ў рускай і ўкраінскай мовах або якія маюць там іншае значэнне. Прычым радкамі вядомага верша Сяргея Грахоўскага «Ветразь» такая лексіка не вычэрпваецца, існуе нямала іншых адметных і самабытных слоў: адхланне ‘кароткае аблягчэнне ад цяжкой працяглай працы, перадышка’, анігадкі ‘хоць бы што; спакойна, са спакойнай душой', ашчапёрыць ‘моцна абхапіць. абняць’, завінўцца ‘спешна і старанна пачаць рабіць’, краска ‘кветка', нёруш ‘штонебудзь некранутае’, ніштаваты ‘досыць добры, нядрэнны; значны. немальГ, тяга ‘дажджлівае надвор'е, слата; няшчасце, бяда’, сёлета ‘ў гэтым годзе'...
Няма ў літаратурных рускай і ўкраінскай мовах і некаторых слоў, якія ў нарматыўных слоўніках беларускай мовы пададзены як дыялектныя: віскуцень ‘вісклівы, пранізлівы вецер', дрзнчыць *не даваць спакою, турбавайь', жўпіць ‘размаўлянь, гаварыць', крўшня ‘куча камення', ку.ііда ‘баханка’, пыніцца ‘займацца гаспадарчымі справамі; упраўляцца’, скарач ‘ручнік з доўгімі махрамі’, скдчка ‘блыха', цяпёльца ‘невялікае вогнішча’ ды іншыя. Атрымаўшы з часам статус паўнавартасных нарматыўных адзінак, гэтыя словы зробяйь сучасную беларускую літаратурную мову яшчэ больш адметнай.
Нягледзячы на даследаванні лінгвістаў, паходжанне некаторых слоў, якія ўжываюцца ва ўсходнеславянскіх мовах, дасюль застаецца нявысветленым. Такімі з'яўляюцца. напрыклад, адзначаныя ў беларускіх нарматыўных слоўніках дыялектныя гаматны "залішне прасторны, вялікі’ і каіакаіўша ‘чаромха’. агульнавядомыя кард.мысел і скі'віца. Сапраўдныя словызагадкі, да таго ж яўна старажытныя.
Верш С. Грахоўскага «Ветразь» і яго пераклал на рускую мову
12
rpo^tta
Фарны касцёл Святога Францішка Ксавера. XVIIXVIH стст.
Раздзел II
Цікавы факі
Дыялектная аснова беларускай мовы
Своеасаблівасць беларускай мовы забяспечваецца якраз яе дыялектнай асновай. прычым моўнымі стандартамі былі прызнаны ў тым ліку з'явы. пашыраныя толькі ў неюгторых гаворках краіны. Так. нормай стала вымаўленне і напісанне «а» на месцы ненаціскных «о» і «э» незалежна ад складу і ак званае поўнае аканнс (гцра. мфакб. нёбц: wind, мдра). Гэтая з'ява ўласшва гаворкам у межах адносна нешырокай паласы, правсдзснаЙ умоўна праз цэнтр Бсларусі з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход.
У пісьмовых помніках розныя віды акання пачынаюць адлюстроўвацца ўжо з XV стагоддзя. Фіксусіша j тых часоў і яканне (вымаўлснне «я» на месцы ненаціскных «е» і «ё»), аднак у сучаснай беларускай літаратурнай мове яно замацавалася толькі для першага складу перад націскам (йці ій, але сенажаць, вдзера), што таксача харакгэрна не для ўсіх гаворак краіны.
ІІрынята лічыііь. што ў аснову сучаснай беларускай літаратурнай мовы ляглі гаворкі цэнтральнай часткі Беларусі. Але размова тут не пра нейкія тэрытарыяльна абмежаваныя асаблівасці. а нра пашыраныя ў розных рэгіСнах моўныя рысы, якія ў цэнтры краіны суіснуюнь. Праз гэта некагорыя нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы маюць дваісты характар. іаму выбар адзіна нравільнага варыянта непазбежна выклікае ваганні.
КНІГІ ОНЛАЙН
