Як гавораць беларусы
Вадзім Шклярык
Памер: 36с.
Мінск 2024
Вымаўленне слоаа eotepa ДАЬМ. карта № 15
ЯЯЯЯв^ГФ^
14
^эі^ілс
Слуцкая брама.
XVII ст.
Цікавы
факі
Цікава. што нс мае пераважнай падтрымкі на дыялектным узроўні і нарматыўны мужчынскі род слова яйіык так гаворыць топькі чацвбртая часіка Беларусі. Пашыраны ў болыпасці іаворак ніякі род гзтага слова {яйіыка) не стаў у свой час важкім аргуменіам. што шбяспечыла сучасную беларускую літаратурную мову яшчэ адной адметнай рысай. бо ў літаратурных рускай і ўкраінскай мовах назва сакавітага плода яблыні якраз ніякага роду (яблоко. ябпуко).
Адваротная і ў пэўным сэнсе чаканая сітуацыя склалася ў выпадку з назвамі дзіцянят жывёл: тэрыіорыя распаўскцжання формаў ніякага роду цяія. парася. ягня і цяіё. парасё. ягнё, якія лічацца нарматыўнымі (і больш старажытнымі). пераўзыхатзіць арэал формаў мужчынскага роду цяіённк. парасёнак. ягнёнак, характэрных выключнадля іюўначы і ўсходу Бсларусі. Іншымі словамі, у сучаснай беларускай літаратурнай мове замацаваліся найбольш пашыраныя формы.
Замацаванне формы мужчынскага роду назоўніка яаіык у якасйі адзінай нарматыўнай адбылося адносна нядаўна. Напрыклад. вялікі паводле аб'Сму і ў пэўнай ступені нарматыўны для свайго часу «Расійскабсларускі слоўнік» Сняпана Некрашэвіча і Міколы Байкова. выдадзены ў 1928 годзе, прапанус для рускага я&юко два беларускія адпаведнікі яйіыка і яаіык.
Яінык / т'пыка ДАБМ. карга № 107
Назвы ліішнят жывСл ДАБМ. кжрта № М
16
Haz»p^
Гарадская ратуша.
XVIII ст.
Пра свайго ролу канкурзнцыю дыялектных моўных з’яў ёснь палсіавы гаварыць таксама пры разглядзе формаў давалыіаіа склону р
ЛАБНГ. том I. карта № 81
Асенні / шхеньскі
ЛАБНГ. гом 5. карта № 158
Даугі/Л&Ч
ЛАБНГ, том 5. карта№ 166
Цяжкі / цяжкі
ЛАБНГ. том 5. карта № 170
20
Наёа^^а^
Фарны касцбл Перамянення Божага.
XIVXVIII стст.
Аднак далёка не заўсёды ў сучасную беларускую літаратурную мову трапляюць пары слоў з аднолькавым значэннем і даволі вялікай тэрыторыяй распаўсюджання ў межах краіны. Нават не зазіраючы ў слоўнікі, кожны. хто вывучаў беларускую мову толькі ў школе, адразу ж вызна* чыць, што ў парах зязюля /кукўйіка, качка / вўтка і пёвень / пятўх другія кампаненты не з'яўляюййа нармагыўнымі. Але яны шырока ўжываюцца ў гаворках Беларусі, тобок не ўзяты наўпрост з рускай мовы. Вось толькі выбар на карысць першага кампанента ў гэтых парах ужо зроблены (беларускімі пісьменнікамі, журналістамі. навукоўцамі) і падтрыманы моўнай практыкай (карыстальнікамі літаратурнага варыянта беларускай мовы). Тым не менш кожная жывая мова адкрытая да інавацый, таму пашырэнне сферы ўжывання слоў кукушка. вутка і zw/wa тэар лычна яшчз можа прывесці да змены іх статусу з дыялектнага на нарматыўны. Ііраўда, такое развіннё падзей падаецца малаімаверны.м.
Зтх» ія / кукушка
ДАБМ, карта № 309
Качка / вутка
ДАБМ. карта № 297
Певень / пятух
ДАБМ, карта № 294
22
PafyifiteK—
Сядзіба купчыхі Кацнельсон.
XX ex
Раздчел III
Асаблівасці гаворак Беларусі
He ўсім словам пашанцавала трапіць у сучасную беларускую літаратурную мову, мног ія ўжываюцца толькі ў пэўных мясцовасйях Беларусі. На поўначы краіны, напрыклал. можна сустрэйь словы стрііка ‘страказа' і шўма ‘смеіше*. на поўдні словы куб.16 ‘гттушынае гняздо’ і чдбаты ‘боты’ На захадзе можа здзівіць мясцовая назва штаноў ганавіцы. на ўсходзе выкліча замілаванне адна з назваў маіылька лгятлушко. Пачуўшы ад суразмоўцы нейкае з гэтых слоў, можна прыблізна вызначыйь, з якога рэгіёна чалавек ці яго байькі.
Ёсць і «ўніверсальныя» лексічныя маркеры свае дыялекіныя назвы пэўнай рэчы, з’явы, расліны ці жывой істоты для кожнага рэгіёна Бсларусі. Скажам, губатым чалавека з вялікімі губамі называюць у паўднёвай частцы краіны (што замацавалася і ў сучаснай беларускай літаратурнай мове), на поўначы ў гэтым значэнні ўжываюць слова лупаты, а на ўсходзе грыбаты. Кустовую нізкарослую расліну з цёмнасінімі ягадамі, вядомую па ўсёй Беларусі як дурні'цы (голубііка паруску. лашма паўкраінску), на поўначы і паўночным захадзе называюць пяніцы або п ’яніцы. на паўднёвым захадзе лапны або.іахачы. на паўднёвым усходзе фяк/(разам з дурніцамі трапілі ў нарматыўныя слоўнікі), у цэнтральнай частцы краіны бугаі.
Чалавек з тоўстымі губамі
ЛАБНГ, том 3, карта № 2
Назвы буякоў
ЛАБНГ. том 1. карта М 224
24
Жымш
Палац Булгакаў.
XIX ст.
A ui ёсць іншыя дыялектныя асаблівасці, па якіх беспамылкова можна вызначыць. з якой мясцовасці чалавек? Вядома. ёсць. На поўначы і паўмочным усходм Ьеларусі. напрыклад. ужывакшь такія спецыфічныя формм дзеясловаў. як ідзёць. кажыш>. хддіідйь і падобныя (нарматыуныя эквіваленты ідзё. кажа. хддзяць). Бліжэй да мяжы з Літвой і Латвіяй пашыраны алметны дзеяслоў піяць ‘спявайь’.
Акрамя таго. у паўночных і ўсходніх рэгіёнах краіны гукі «а» і «я» перад націскнымі «а» і «я» вымаўляюіша як «ы» або «і»: выда замест вада. вкнй замест яясна і г. д. А яшч > на поўначы і паўночным захадзс некаторыя словы адрозніваюцца месцам націску: вьшаўленне.мйт),кзрыца. муха адразу прыцягвае ўвагу. бо ў іншых мясцовасцях Беларусі гавораць псраважна лсапД кўрыца, мўха. як прынята і ў сучаснай беларускай літаратурнай мовс.
Ідіе/ ні№і)ь
ДАБМ. карта № 14Х
Кажа / кажыць
ДАБМ. карп № 149
ActJlMUh /жінПюуь
ДАБМ. Kapra* 157
ВаОа'выЛг
ДАБМ. карта № I
Вжна вк на
ДАБМ. карта № 4
ЖапЛ жаі\іі
ЛАБНГ. том I. карта № 157
26
%шш
KacueJi
Свягоіа Яна Хрыснінеля.
XVII ст.
Захад краіны (а таксама часткова цэнтр і поўдзень) вылучаецца ў дыялектным плане формай множнага ліку назоўнікаў: Oyoj. нажі.хусткёне кожны адразу зразумее. што пта азначае дубы. нажы і хўсткі. Прыблізна тая ж тзрыторыя харакч арызуецца адсутнасцю падаўжэкня зычных у словах каршне. насённе і падобных. тобок мясцовыя жыхары вымаўляюць каріне. насёне або карінье. ткёнье. Да таго ж на самым захадзе Бе.іарусі пашыраны прыстаўны гук «г». прычым не толькі на месцы пачатковага «в» (^ўліца. а не вўліца). але і як дадапсовы гук у іншых словах (&ріхі і санўча замест арэхі і анўча).
Разглядаючы моўныя асаблівасці наўднёвага захаду краіны ў цэлым. варта адзначыць такія сакаўныя формы дзеясловаў. як ямо і дамд (нарматыўныя жвіваленты ядзілі. дадпм). Нягледзячы на «нелегальны» з пункту гледжання сённяшніх граматык і слоўнікаў статус, абедзве птыя формы не такія ўжо рэдкія на старонках мастайкіх твораў, бо пісьменнікі надзвычай чуйныя да ёмкіх і каларьггных слоў.
Дубы / дуб)
ДАБМ. карта № 95
Хусткі /хусты
ДАБМ. карга № 99
Нменне / тісене /насеньс
ДАБМ, Кфта № 64
Вгліца / гуліца
ДАЬМ, карта № 48
Арыі /.'apat
ДАЬМ, карга № 196
ЯіНім. ікЮіІУі /Я\Ю. далю
ДАБМ. карта № 161
Га/ШЎйжые
Сядзіба Іваноўскіх. XX ст.
Яскравай адзнакай таго. іпто ны ліаходзіцеся на поўдні Беларусі. з'яўляецца оканне, пта значыць вымаўленне слрадвечнага «о» іам. дзе ў іншых мясцовасцях краіны на яго месіш чуваць «а» або «ы». Прычым праяўлясшіа гная асаблівасць у любым складзе перал націскам і пасля яго вода. гдроа і г. д. Вельмі нязвыкла тут гучыйь і галосны «у» на месцы «ы» пасля зычных «6», «в». «м», «п». Але калі форма був /буі' (нарматыўны эквівалент быў) сусіракаецца ў паўднёвых раёнах краіны паўсюль, ю словы бцк. к/юхла.му(бык. кабььш.мы) і надобныя можна пачуць найпсрш на паўднсвым усходзе.
I Іоўдзень Бсларусі гпа яшчэ і саканне. або вымаўленне на канцы дзеясловаў са замест ся. Менавіта іаму мясцовых жыхароў часам дражняць выслоўем Наёўса, напіуш і спаць паваііў^ а колісь нават называлі сакунамі. У дадатак да ўсяго ў гэтых мясцінах маіа хто гаворыць .wed, тут скажуць wt’<). мэд ці нават w/d.
Rada / вода
ЛАБМ, карта № I
Г >рад / гароа
ДАЬМ. карга№ 13
Ныу/6ув/б\у
ДАБМ.кіірга№40
Ьык. кайыіа ' йук. кабу.іа
ДАБМ. кзрта № 39
Саканве ДАБМ.врта№ 165
SUa Iwi і чіб /мю
ДАБМ. карта № 30
30
Заноме
Сядзіба Плятэраў.
XX ст.
Пад канец спынімся на яшчэ адной всльмі даўняй асаблівасці спецыфічнай форме заі аднаі a ладу некаторых дзеясловаў: ідз^е, няс&е. ліядз^це, сядзёйе і г. д. (нарматыўныя эквіваленты ідз'іце, нясіце. глядзіце. сядзіце). Папсршае, у такім выглядзе дзеясловы адзначаюцца ў пісьмо* вых помніках ужо з XI стагодлзя. гобок так гаварылі яшчэ ў часы Полацкага і ТураваПінскага княстваў. задоўга да ўтварэння Вялікага Княства Літоўскаі а. Падругос. гэтыя формы захаваліся да нашых дзён і пашыраныя ў гаворках ка паўднёвым іахадзе Беларусі. у той час як у гаворках натэрыторыі Украіны і Расіі яны амаль не сустракаюшіа. Патрэцяе. з1918 па 1933 год такія формы загаднага ладу дзеясловаў былі нормай у тагачаснай беларускай літаратурнай мове. што можна праілюстраваць. напрыклад, страфой з верша Якуба Коласа «Покліч». напісанага ў 1921 годзе:
КНІГІ ОНЛАЙН
