Асновы дзяржаўнасці Беларусі
Мітрафан Доўнар-Запольскі
Памер: 23с.
Мінск 1994
ств: Смаленскае на Дняпры, ПолацкаВІтэбскае на Дзьвіне I верхнім Немне, ды ТураускаПІнскае на ПрыпяцІ, Гэтыя князьствы занімалі абшар усяе цяперашняй БеларусІ. Кожнае з Іх было незалежнай дзяржавай з асобным княжым родам РагвалодавічамІ I РурыковІчамІ. Усе яны многа ваявалі, шырока вялі таргоулю, адзначываліс? высокай культурай.
К XIV сталецьцю род Рагвалодавічау вымірае. Перш абшырнае ТураускаПінскае князьства пабілася на некалькі дробных I слабых князьств, I у Іншых з Іх уласьць перайшла да жанок.
Як раз у гэтых часах на заходзе, у межах малакультурнага ЛІтоускага народу, утварылася незалежная Літоуская дзяржава. Першыя літоускія князі прылучылі да гэнае дзяржавы невялікія суседнія беларускія землі I нават сваю сталіцу, Вільню, пабудавалі на зямлі беларускага народу. Гэтак сама I Іншыя Беларускія князьства пачалі далучацца да Літвы часьцю затым, што літоускія князі жаніліся з прадстауніцамі выміраушы беларускіх княжых родау, часьцю самахоць, на основе умоу.
Гэтак вялікі князь літоускі папраудзі стауся князям Бела
рускіх зямель. Вялікія князі рабілі умовы з князьствамі Полацкім, Смаленскім I Вітэбскім I давалі Ім асобныя консгытуцыйныя граматы; а там, дзе княжыя роды панавалі далей, мясцо выя князі лічылі сябе прыслухаючымі вялікаму князю літоускаму, вассаламі яго. ГІстарычная навука зусім адкідае усе гутаркі аб тым, быццам Беларускія аемлі былі заваеванй літоускімі князямі.
У часах будаваньня Літоускага I Беларускага князьства было ужо усім вядома Імя БеларусІ I беларусау, якое азнзчала “Русь" вольную, свабодную ад платы падаікау наездчыкам ("белым" тады наагул называлі чалавека, вольнага ад падаткау). ды гэтак выдзяляла Беларусь ад другіх частак абшырнага рускага” племі, на которыя татары накладалі падаткі. Злучыушы ся з маленькім ЛІтоускІм народзікам I прызнаушы найвышэйшую, сувэрэнную уласьць вялікага князя літоускага, кожнае з беларускіх князьств мела поуную незалежнасць I йшчэ доугі час захоувала сувэрэнныя правы.
Гэтак злажылася ЛітоускаБеларуская дзяржава, урадова называушаяся Вялікім Князьствам Літоускім, Рускім ) і Жмудзкім.
Беларусы пераважывалі у гэнай дзяржаве I сваім чыслом. 1 сваей якасьцю: пад той час нашы прашчуры адзначываліся ужо высокім разьвіцьцем дзяржаунасьці. мелі свае пісьменства літэратуру, вялі абшырную таргоулю з немцамі. а літвіны да злучэньня з “Русьсю” ня мелі ні дзяржаунаг.ьці ні пісьменства, ні тарговых зносін I знаходзіліся на вельмі нізкай ступені разьвіцьця. Чысьленая перавага беларусау у іэіай дзяржаве выявіцца з асаблівай яркасьцю, калі прыпомнім, што ЛІтоускІ народ занімау усяго толькі каля пятай часткі абшару Вялікага Князьства ЛІтоускага. Да таго трэба памятаць. чго навату XVII сталецьці насяленьне сапрауднай Літвы было вельмі рэдкае.
У 1385 гаду вялікі князь літоускі зрабіу саюз з Польшчай I падпісау акт уніі (еднасьці). Аднак, паводле гэтай умоеы вялікі князь Літвы I РусІ ня губляу свае незалежнасьці. Каліж
*) Пад той чае цяперашняя расейская зямля казывалася зямней Мж ко ускай, а Бвларус I Украіна ййічэ захоувалі старое Імя “Русь". Пасьля, наадвароі гэтае Імя пераняла Маскоушчына. Рэд.)
8
літоускія князі пачалі барацьбу з Ягайлай эа поуную незалежнасьць ЛІтвы I РусІ, дык Іх паддзержывалі якраз беларускія нацыянальныя элемэнты. 3 гэтай прычыны да 1447 году ЛІтоускаБеларуская дзяржава то прызнавала найвышэйшую сувэрэнную уласьць польскага караля, то мела сваіх асобных валадароу. ПалякІж, каб зьвязь Польшчы з ЛІтвойРусьсю не разарвалася, зумысьля стараліся выбіраць вялікіх князеу ЛІтоускІх на каралеускі пасад.Напрыклад, у 1440 гаду літвіны I беларусы узьвялі на свой вялікікнязяускі пасад Казіміра Ягайлавіча; а калі у 1447 гаду апусьцеу польскі каралеускі пасад, дык палякі выбралі за караля тагож Казіміра. У 1492 гаду Літва I Русь, асабліва апошняя, выбралі за вялікага княэя Аляксандра Казіміравіча, каторы у 1501 гаду быу выбраны за польскага караля. У 1507 гаду літвіны I беларусы выбралі за свайго вял. князя Жыгімонта Казіміравіча, а сьледам за Імі у тымжа гаду палякі ягожузьвялі на польскі трон. КалІж літвіны за насьледніка вял. князя йшчэ пры жывым бацьку выбралі ЖыгімонтаАугуста, дык I палякі пайшлі па Іх сьлядох. МІж Іншым, ЖыгімонтАугуст ад 1544 да 1548 году гаспадарыу у дзяржаве зусім незалежна пры старэнькім бацьку I быу апошнім асобным князям ЛІтвы I РусІ.
Гэтак, ад 1447 да 1569 году ЛІтва I Беларусь знаходзіліся у пэрсональнай унІІ (еднасьці праз асобу караля) з Польшчай, I гэная форма еднасьці зусім не зачапляла сувэрэнай асобнасці ЛітоускаБеларускае дзяржавы.
Але ЖыгімонтАугуст ня меу дзяцей, ды ужо пачала набліжацца старасьць яго. Польскія дыпляматы бачылі магчымасьць разрыву з Літвой I Русьсю, тым болей, што было вядома аб ІстнаваньнІ сільнай маскоускай партыі, якая манілася узвясьці на пасад князя з маскоускага царскага роду.Маскоуская партыя выяуляля гэткую думку I раней, нават пры Ягайлавічах. Вось, палякі напружылі усе свае сілы, каб зрабіць новую умову аб унІІ (дзяржаунай еднасьці). Усе злажылася памысна для палякоу. У 1569 гаду ЛІтоускаБеларуская дзяржава, веушая цяжкую барацьбу за панаваньне над Балтыцкім узьбярэжжам I за места Рыгу, ня маючы сілы перамагчы Маскву, прыстала на унію з Польшчай.
Трэба зауважыць вось што. V часах будаваньня ЛІтвы яна
прылучыла да сябе такжа I паудневарускія землГ. Валынь, КІеушчыну I усходнюю частку Падольля, Але гэныя землі былі тады вельмі спустошаны татарамі I у агульнадзяржауным жыцьці прынімалі толькі зусім невялікае учасьце. У 1569 гаду гэтыя землі, а так сама Падляхія (палудзенная частка Гродзеншчыны) былн прылучаны палякамі да Польшчы I абернены у польскія правінцыі. Такім чынам пасьля 1569 году толькі беларусы I ЛІтва захавалі сваю незалежнасьць I зрабілі умову аб уніі з Польшчай, як роуны з роуным.
Зьмест акту аб польскалітоускай унІІ быу гэткі: абедзьве дзяржавы злучаліся на вечныя часы у такім значэньні, што яны павінны былі мець супольны парлямэнт (сэйм), якому прыналежыць права выдаваць законы I выбіраць супольнага гаспадара караля I вялікага князя. Аднак, у Літве I БеларусІ уласьць вялікага князя выяуляецца незалежна: законы, войска, грошы, фінансы I міністэрствы кожная дзяржава мае асобныя. У акце уніі ня зусім ясна гаворыцца аб тым, у якім складзе супольны сэйм выдае законы для кожнай дзяржавы. У Літве I Беларусі мелі сілу толькі тыя законы, выданыя супольным сэймам, у каторых гэта было спэцыяльна абгаворана. А спэцыяльныя законы для ЛІтоускаБеларускай дзяржавы разглядаліся толькі літоускабеларускімі дэпутатамі.
ТолькІ у другой палавіне XVII сталецьця гэты разьдзел пачау на практыцэ зацірацца I пачалі зьяуляцца супольныя для абедзьвых дзяржау установы. Але гэта ужо былі часы разьдзелу I упадку ЛІтоускага гаспадарства.
А усеж унія аказалася пагібельнай як для Польшчы, так I для ЛІтоускай РусІ.
ПалякІ не здаволіліся актам саюзу, а кінуліся апалячываць Русь I акаталічываць яе праваслаунае насяленьнэ, часта апіраючыся на каралеускую уласьць, якая паддавалася Іх намовам у рэлігійнанацыянальных справах. У 1596 гаду палякі, супроць волі вялізарнай большасьці праваслауных жыхарау I карыстаючыся здрадай некалькіх праваслауных біскупау, дабіліся царкоунай уніі, значыць, злучэньня праваслаунай цэрквы з каталіцкім касьцелам. Тады узьнялася вельмі вострая рэлігійнанацыянальная барацьба, Націск польшчыны I каталіцтва прымусіу згуртавацца супроць ягоусіх праваслауных
11
ю
беларусау. У каталіцтва перайшла пераважная частка шляхты, прынімаючы ад палякоу разам з рэлігіей Іх язык I культуру, Гэтак “вярхі" народу адшчапіліся ад яго "нізоу". Але сільнае мяшчанства па гарадох крэпка бараніла сваю нацыянальнасьць I веру. Сялянства пераходзіла на унію толькі пад прынукай. Усе сілы і засобы багатага і культурнага народу абярнуліся на рэлігійную I нацыянальную барацьбу, Ужо у XVIII сталецьці выяуляецца па местох упадак таргоулі I промыслау. Нельга ня прызнаць, што палякі дайшлі свайго. Польская культура I мова пранікалі усе глыбей I глыбей у вярхі грамадзянства, якія усе болей разрывалі зьвязь з мяшчанствам I сялянствам; апалячываньне шырылася I па гарадох, асабліва вялікшых. Ад другой паловы 17 сталецьця беларуская мова нават пачынае уступаць месца у законах, судох, адміністрацыйных установах лацінскаму або польскаму языку.
Але хоць апалячываньне I акаталічываньне I выяулялася у верхніх слаех народу, усеж сяляне I у значнай меры мяшчанства цьверда баранілі далей свае права на незалежны рэлнгійнанацыянальны быт. To былі цікауныя часы злоснай барацьбы, якая йшла у літэратуры, у школах.у дыспутах I спорках, заходзячы часамі да бітв на кулакі паміж прадстаунікамі розных рэлігій I нацыянальнасьцей. У XVIII сталецьці усе беларускае I праваслаунае цярпела цяжкое гнібеньне. Але тады праваслауныя пачалі шукаць сабе заступніцтва за межамі сваей дзяржавы I уцягіваць у гэну барацьбу расейскую царыцу Кацярыну II.
Кацярына II здауна ласа углядалася на усходнія акраіны Польской Рэчыпосполітай, дык ахвотна умяшалася у рэлігійныя справы у БеларусІ I патрэбу абароны праваслаунай веры выкарыстала дзеля падняцьця пытаньня аб разьдзеле Польшчы. Адна за аднэй суседнімі дзяржавамі былі зроблены тры умовы аб разьдзеле, каторы усе Беларускія землі аддавау Расейскай ІмпэрыІ у ніжэйпісаным парадку. Паводлуг умоу: 1772 г. з ПрусамІ I Аустрыей I 1773 з Польшчай да РасеІ адыйшлі: Полацкае ваяводзтва (апрача часткі яго на правым беразі Дзьвіны), Вітэбскае (без Аршанскага павету), Мсьціслаускае I часьці Менскага. Разьдзел 1793 г. дау РасеІ Менскае ваяводзтва I значныя часьці ВІленскага, Навагрудзкага і Берасьцейска
га (БрэстЛітоускага). Разьдзел 1795 году аддау Расеі рэшту ваяводзтв Навагрудзкага I Берасьцейскага. УрэшцІ паводле трактату у Тыльжы (ТІльзІт) 1807 году пад расейскае панавань не перайшла Беласточчына. Так уся Беларусь апынілася у складзе Расейскай імпэрыі. ПалІтычная незалежнасьць Беларус! была загублена. Яе свабодныя установы былі прымушаны прыпыніць сваю работу. Ужо за Кацярыны II пачалі завадзіць у БеларусІ расейскі дзяржауны лад I расейскія законы. Прауда, Імпэратар Павал вярнуу Ізноу ЛітоускІ Статут(зборнік краевых законау), але даунейшага самаупрауленьня цэлком назад не вярнулі. Губэрскія зьезды шляхты часьцю замянял! старыя шляхоцкія сэймікі, але устанауленьне I у БеларусІ правоу расейскае шляхты не магло здаволіць беларускую шляхту. ЛІтоускІ Статут меу яшчэ сілу да Імпэратарскага указу 1840 году, а з таго часу пачынаецца аканчацельная перастройка суда I упрауленьня на расейскі капыл.
Расейскія парадкі ня толькі зьніштажалі шляхоцкія вольнасьці у палітычным жыцьці, але I мелі на мэ
КНІГІ ОНЛАЙН
