Гістарычна-археалагічны зборнік
5
Мінск 1994
Помнік адкрыты В.С.Вяргей у 1986 годзе /і/. Бухліцкі Хутар
—I размашчаны у пойме левабярэжжа Іарыні, за I км на пауночны захад ад в.Бухлічы (Столінскі раён Брэсідай вобласці), за 4 км ва усходнім накірунку ад в.Вялікі Церабежау, побач, за 2 км на пауночны усход, з Бухліцкім Хутарам, ва ур.Сільцэ на вялікім узвышшы, якое з поуначы і усходу атачаецца старычнымі азёрамі Гарыні. Гара, месцамі вышынёю болей 4 м і даужынёю каля 900 м, мае у плане выгляд неправільнай "васьмёркі", якая наибольшим сваім працягам з’арыентавана з поудня на поунач і пашыраецца да 400 м. У некалькіх месцах паверхня урочышча раздуваецца ветрам ці пабурана кар’ерамі, утвараючы пясчаныя "праплешыны і агаляю чы культурная рэшткі каменнага, бронзавага.жалезнага вякоу і ранняга сярэднявечча. Асноуныя скашіенні знаходак фіксіраваліся на раздувах пауднёвай і пауднёва-заходняй ускраіны узвышша. Не-вялікі раздуу з нешматлікімі рэшткамі крэменя і керамікі дасле-давауся у цэнтральнай частцы тары (мал. I).
Папярэднія выбарачныя зборы былі здзейснены тут В.С.Вяргей і М.М.Крывальцэвічам у 1988-1989 гадах. У 1990 годзе групай у складзе М.М.Крывальцэвіча, А.М.Бяліцкай, А.В.Іова. В.Я.Кудрашова на помніку праведзены суцэльння паквадратныя павярховыя зборы. На месцах раздувау был) размечай 4 паквадратныя сеткі з памера-мі квадратау 2 х 2 м I агульнаю плошчаю 8816 кв.м з адпаведнымі шифрам! БХ-І, БХ-П), БХ-ІС (мал. I; 2). Акрамя суцэльнага збору знаходак і паквадратнай іх фіксацыі вяліся зачысткі рэштак цем-нага культурнага пласта, выбарка ям, закладвауся шуфр на пра-межку паміж БХ-І і БХ-ІЮ.
Асноуная колькасць керамікі эпох! бронзы знойдзена у межах раздува БХ-І, невялікая яе частка - на БХ-ІЮ (мал. 2). Вылучаюц-ца дзве асноуныя трупы керамічнага посуду, якія умоуна можна на-
- 114 -
Мал.I. Схематичны план паоелішча Бухліцкі Хутар-
раздувах БХ-І
- 116 -
зваць I) ’'шамотная" i 2) "жарсцвяная".
Першая трупа керамікі.
Яна складаецца з 135 абломкау. Асноуныя яе признак! рэпрэ-зентаваны у Табліцы. Прасочваецца 5 разяавідяасцей венчыкау ша-мотнага посуду. Найбольш вылучальяа глядзяцца пасудзіны з высо-кімі прямым! венчикам! першай раздавіднасці. Іяшыя маюць парау-нальна кароткія патоушчання венчик! з закругленны! ц! скошаяым! вояк! краям!. У профілях тулавы пасудзін плауна выпуклая. Маг-чыма яекаторыя мел! у профілі ледзь зауважны круты перагія (признак 8). Усе дни аднастайяыя, маюць крышачку большы за ирамы кут пры пераходзе ад доннай да прыдоннай части! пасудзін.
Посуд рабіуся з выкарыстаняем шамотных аташчальнікау. Маг-чыма дзеля гэтага драбіуся стары посуд, бо у разломах паасобных абломкау зауважаюцца частачкі раздробленай керамікі. Зярняты шамоту магл! дасягаць памерау 0,4-0,7 (буйны шамот). Адяак най-часцей прысутнічаюць модна раздробления шамотныя аташчальнікі (менш 0,4 см). Паверхня пасудзін хоць параунальна ! гладкая,але з частым! трэшчынкамі. Кераміка з дробным шамотам выглядае больш шчнльяейшай. Найчасцей на унутранай ! радзей на знешняй паверхн! абломкау часам прасочваюцца сляды гарызантальнай штры-хоукі. Штрыхоука вельм! частая з тонкімі ці шырокімі .працяглым! слядамі, ледзь зауважная. Таушчыня сценак - 0,5-0,8 см. Больша-сць абломкау нясе сляды параунальна добрага абпалу, мае аднаро-дны жаутавата-шэры колер. Магчыма пасудзіны фармаваліся са сту-жак, як!я злучаліся терцовым прылепам.
Посуд арнаментавауся вусеневим!, шнуравымі адбіткам?, лі-нейным! штампам!, наколам! рознай формы, што наносіліся канцом нахіленай палачкі, насечкам!, пракрэсленымі лініямі. Пераважае вусеневы арнамент, лінейны штамп ! шнур. Зауважаецца, што шну-равыя арнаменты наносіліся, галоуным чинам, на верхний частцы пасудзін (па краю венчыка, пад краем венчыка, на шыйцы). Ліней-ішмі штампам! і вусеневымі адбіткамі упрыгожвалася тулава. Найчасцей з апошніх элементау утвараліся гарызантальныя рады нах!-леных адбіткау ці елачных матывау, зрэдку лукаткі. Некаторыя пасудлны магчыма аздабляліся па усёй знешняй паверхн! (мал.З).
Абдомак пасудзіяы першай трупы, упрыгожаны нахіленымі ву-сеневим! арнаментамі, меу адбітак пшанічнага зярняціЛ
т
Чіызначанне праведзена Дз.I.Трэцьяковым у лабараторы! флоры ■ сістзматпкі раслін Інстытута эксперыментальнай батанікі АН Б.
- 117 -
Табліца. Аскоуння прызнакі керамікі равняй бронзы
ШМ в 4 4 4* ♦ 4 ♦
и
R
К. O' CM 4 4
CD CM 4 4 * 4
1 ' "1 4 4 4 4 4 4
А MJ CM 4
CM 4 4 4
cm
й-й r\ 4 4 4 4 •
CM
й-й CM CM ♦ ч 4 4 4 +4 4 4
в Го-Го CM
о о Го 8 4 ♦
аобп 2
демавнижАф co 4 4
А4ипш IHttedvo £ * * 4 * * 4 4 4 4 4 4 4 4 4
дохай нмэосЬГ 5 44 444444 4 4
аа^охнЛхш гак
ч - wd іжананйхі
£ mniwwxHdiniw H 4 4 4 4 4 4 4 4
* raatfauj 4 4 4 4 4 4 4 ♦ 4 4 4 4 4
fl Я mirvirA H 4 4 4 4 4 4 4 44444 4 4
3 | ганааахискшаа
" amrUHWHdUI ►—I 4 + 4 4
S О 4
O'
co
4
MJ
1 CH 4 4
*
о
CM 4
4 O M V 'o Ma f «u »
- не -
?! 4 4 4
ГЛ
я
СП см 4 4
гм ♦ 4 4 4 4
см + 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
40 4 ♦
ил 4 4 4 4 4
-т 4 4 4 4 4 4 4
см •4 4 4 4
см 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
4 4 4 4
см 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
с. 4 4
СО ♦ 4 4 4 4 4 4 4
4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
40 4 4 ♦ 4 4 4 4 4 4 4 4
ил 4 4 4
-X 4 4 4 4 4 4 4
гл 4-4 4 4 4 ♦ 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
см 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
4 4 4 4 т 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
о 4 4 4
о>
(О
г
ч» 4
и'
4'
4 4
Q ■ СМ К. М *С) to N м К) 'С Л ^) Ю ’О ВД^ч ^^ $ £5^ « ЭД^М 355 ‘©'Ski Й к
- 119 -
- 120 -
92 52 I »2 C? I ?2
- 121 -
Апісаны вышэй кераыічны комплекс мае падабенства з посудам паселішчау прыпяцкага варианта сярэднедняпроускай культуры. У прыватнасці, як і у Старых Юрковічах-І, Азярным-1, перавага ад-давалася шамотным аташчальнікам, паверхня пасудзін часта злёг\ штрыхавалася, часта арнаментавалася вусеневымі арнаментамі і лг -нейнымі штампам! /2/. Разам з тым Я.Глосік, І.К. Свешяікау адз-начаюць, што так!я асаблівасці керамікі як шамотныя дамешкі у цасце, сляды загладжвання сценак пучком травы (штрыхоука), бага тая арнаментацыя, якая мола пакрываць усю паверхню пасудзіны, наколы, нарэзы характэрнм для стжыжоускай культуры /3, с. 44-46; 4/. Варта дадаць, што прафілёука большасці венчыкау з Вухліцка-га Хутара-І, прынамсі патоуш іанасць іх, скос краю вонкі, афар-мленне іх у выглядзе своеасабл!вам"каунерыка", падкрэсл!ванне скосу венчика арнаментальнымі элементам!, мае непасрэдныя аналоги на паселішчах і пахаваннях стжыжоускай культуры (мал. 4) /3; 5, с. 89-103, рис. 5:2, 3; 6 , с. Ш- 163/. Аднак у адроз-ненні ад тыновых стжыжоускіх помнікау, дзе у аздабленн! керам!-к! назіраеода панаванне багацейшых шнуравых арнаментау, часта трапляюода абломкі посуду з пракрэсленымі лініямі, рыскам! ! эмаль няма вусеневага арнамента, зрэдку трапляюода лінейныя штампы, на посудзе Бухліцкага Хутара-I, як І на паселішчах прыпяцкага варианта сярэднедняпроускай культуры пераважае вусеневы арна-мент, лінейны штамп.
Комплексна ці часткова блізкія аналог!! кераміцы Бухліцка-га Хутара-I выяуляюода таксама у матэрыяле Піншчыны, напрыклад каля в.Вострау на р.Стыр/7/, каля в.Церабень (Церабень-2) на Прыпян! /8, с. І-І2; 9, с. 1-5/. Пэуныя рысы падабенства паміж валынскімі і ўсходнепалескімі помнікамі ранняй бронзы, у приват насці стжыжоускай культуры, якая мела пашырэнне ва усходняй ча-стцы Любліншчыны і пауночна-заходняй Валыні, ужо адзначаліся мною /2/. На Валын! наибольшая канцэнтрацыя стжыжоускіх стара-жытнасцей выяулена у вярхоуях Стары, Гарыні, на Пабужжы. Кал: мепь на увазе тэрыторыю цэнтральнага Палесся Беларусь то най-болшае падабенства з помнікам! стжыжоускай культуры, ул.чваючы керамічны комплекс Бухліцкага Хутара-I, знаходак з Церабеня-2 Вострава, выяуляеода, такім чинам, у нізоуях Стары І Гарынь ho мплекснасць керамічнага матэрыяла Бухліцкага Хутара-I і аналоги з посудам стжыжоускай культуры, пэуная тоеснасць керамит ранний бронзы Азярнога-і/2/дазваляе суадносіць першую трупу посуду Ьу-
- 122 -
Мал.З. Ранні перыяд snoxi бронзы
Мал.4. Профілі венчика? і дна некаторых насудзін отжыжоу-окай культуры /Волынь і Полылча/ паводла Я.Глосіка
- 123 -
хліц кага Хутара-І з эпішнуровым часам (паводле Я.Махніка) і датаваць у межах другой чвэрці 2 тыс. да н.э.
Другая трупа керамікі.
Як і папярэдняя трупа, "жарсцвяная" кераміка выяулялася, га-лоуным чинам, на БХ-І (мал. 2). У 1939 годзе на пауночна-заход-няй ускраіне раздува БХ-І праводзілася зачыстка ямы памерамі 1,10 х 0,6 м і глыбінёю да 0,35 м, запауненне якой складалася з цёмнай, месцам! чорнай глебы, паасобных вугельчыкау. У яме знойдзены развал вялікай тшцінецкай пасудзіны, а таксама аблом-кі яшчэ 2-3 пасуд, ін тшцінецкага тылу, абломак неалітычнай па-судзіны, 5 адшчэпау крэменя, адшчэп са слядамі рэтушавання, нож крамянёвы на пласціне са скогаанай прытупленай рэтушшу спінкаю (мал. 5:1-5). Не выключана, што гэта рэшткі гаспадарчай ямы, асноуны аб’ём якой займала вялікая пасудэіна з завужаным дном (мал. 5:1).
Налічваецца каля 330 абломкау больш чим ад 60 пасудзін. Бо-льшасць абломкау - рэшткі гаршкоу, дыяметр па венчику якіх ва-гауся ад П-16 да 26 см. (мал. 5:1,3 7-9). Дны завужаныя (8-9 см у дняметры) ці вельмі вузкія (да 2,5 см у дыяметры) (мал. 7). Прасочваюцда таксама баначныя формы пасудзін (мал. 5.6).
Сістэматызацыя профілей венчыкау дазваляе вылучыць 12 іх асноуных разнавіднасцей (мал. 6). Для іх характэрна патоушчанасць крав (Ш-ХП), скошанасць краю вонкі (УШ-XI), закругленасць (УІ-УП, XII), ці адцягнутасць яго вонкі (ПІ-У). Частка пасу-дзін мела венчыкі без патаушчэння са скошаным (I) ці падвостра-ным і закругленны краем (II). На шыйках часам зауважаюцца наляп-ныя валікападобныя патаўшчэнні розных памерау (мал. 7).
Абломкі маюць шэры, шэра-жоуты, зрэдку жаутаваты колер. Па-верхня гладкая, часта ангабаваная вадкай глінаю. У якасці даба-вак да гліны выкарыстоувалася жарства, найчасцей сярэдніх, зрэд ку буйных, дробных памерау. Таушчыня сценак не перавышала 1 см І звыкла залежала ад памерау пасудзін. Абпал параунальна якасны, хоць калі-некалі трапляюцца абломкі з чорнымі праслойкамі у про-філях, цёмнымі плямамі.
КНІГІ ОНЛАЙН
