Гістарычна-археалагічны зборнік
5
Мінск 1994
- 149 -
Литература
I. Мальниковская О.Н. Племена Южной Белоруссии в раннем железном веке. М., 1967.
2. Кухаренко Ю.В. Памятники железного века на территории Полесья. //САИ. Вып. ДІ-29, 1961.
Ь. Свешніков І.К. Пам'ятк! Милоградско! культури в бассейн! р.Горйнь//Археологія, М 2. 1971.
4. Петровська £.0. Підгірцівські пом’яткі кйівського Подніпро-В’я.//Археалог1я. * 2. 1971.
5. Березанская С.С. Лебедевская культура эпохи бронзы в лесостепной Украине.//Энеолит и бронзовый век Украины. Киев. 1976.
6. Кухаренко Ю.В. Зарубинецкая культура.//САИ. Вып. ДІ-І9. М., 1964.
7. Каспарова К.В. Могильник и поселение зарубинецкой культуры у д.Отвержичи.//КСИА. АН СССР. 1967.
В. Поболь Л.Д. Славянские древности Белоруссии. Минск. 1971.
9. Третьяков П.Н. Чаплинское городище.//МИА. Вып. 70.,1959.
10. Сизов Д.И. Дьяково городище близ Москвы.//Труды IX АС в Ви-' льно. Т. 2, И., 1897.
II. Дубинин А.Ф. Щербинское городище.//Дьяковская культура. М 1974.
12. Крис.X.И. Костяные и железные наконечники стрел Троицкого городища//МИА. М 156, 1970.
13. Мелюкова А.И. Вооружение скифов.//САИ. Вып ДІ-4. М., 1%4.
14. Амброз А.К. Фибулы юга европейской части СССР//САИ. Вып. ДІ-30. М., 1966.
15. Рафалович И.А. Данчены. Могильник Черняховской культуры 1U ІУ вв. н.э. Кишинев. 1986.
16. Рыбалова В.Д. К вопросу о хронологии некоторых групп памя тников эпохи бронзы и раннего железа на Украине.//А(Г3
Вып. 2. 1961.
- 150 -
17. Даниленко В.М. Дослидження пам’яток підгірьского та бобри-цкого тіпів на Ки1вщ1н! в 1950 г./'АП УРСР. Т. II. 1956.
18. Даниленко В.Н. Памятники ранней пора железного века в южной части Полесья У ССР.//До клады УІ научной конференции Института археологии. Киев, 1953.
19. Покровська Е.Ф., Петренко В.Р., Ковпаненко Г.Т. Поселения УШ-УІ ст. до н.э. поблизу с.Хрещатик на Канівіцін! .//Архе-ологія. М 2. 1971.
20. Петренко В.Г. Украшения скифии УІІ-ІІІ вв. до н.э.//САИ. Внп. Д4-5. М., 1978.
21. Третьяков П.Н., Шмидт В.А. Древнейшие городища Смоленщины.
М. -Л., 1963.
22. Махно Е.В. Разкопкі пам'яток епохи бронзы та сарматського часу в с.Усть-Кам’янці. /"АП УРСР. Т. IX. I960.
23. Магомедов Б.В. Каборга ІУ (раскопки 1973-1974 гг. У/Могильники Черняховской культуры. U., 1979.
24. Godlowski К. The chronology of the late Ronan and Early Mi* gration Periods in Central Europe. Krakow*. 1970.
25. Винокур И.С. Ружичанский могильник.//Могильники Черняховской культуры. М., 1979.
26. Гайдукевич В.Ф. Боспорское царство. М. -Л., 1948.
27. Качалов Н.Н. Стекло. М., 1959.
28. Алексеева Е.М. Античные бусы Северного Причерноморья.//САИ. Вып. ГІ-І2. М., 1978.
29. Stawiarska Т. Paciorki azklane z obszaru Polski Polnocnej w okresie wplywow rzymskich Wroclaw.' 1985.
30. Ma,czynska M. Uwagi о chronologii i rozprzestrzenie paoiorkow w okresie rzymskim 1 wczeaniej fazie okreay wendrowek ludow w Polsce // Aroheologia Polski, 1972, T.XV11, Z.2.
31. Рикман З.А. Этническая история населения Поднестровья и прилегающего Подунавья в первых веках нашей эры. М., 1975.
32. Алексеева Е.М. Классификация бус некрополя у д.Ново-Отрадное ./7 МИА. Л 155. 1970.
- 151 -
33. Арсеньева Т.М. Могильник у д.Ново-Отрадное.//МИА. Л 155. 1970.
34. Крис Х.И. Кизил-кобинская культура и тавры. / САИ. Вып. ДІ-7.
М., 1981.
35. Виноградов В.Б., Петренко В.А. Могильник сарматской эпохи на горе Лохич-Корт (юго-восточная Чечня).//СА. Я I. 1974.
36. Parduch Н, Beitgare sur Qeechichte der Sarmaten in Ungaro im 11 und 111 Jahrhundert // Acta archaeologika. 1956. T.V111, F. 1-4.
37. Кухаренко Ю.В. Могильник Брест-Тришин. M., 1980.
38. Каспарова К.В. Соотношение вельбарской и зарубинецкой культур В Припятском Полесье.// Kultura wielbarska w mjoder.ym okra si* гвуяакіш. Lublin. 1989.
- 152 -
М.Ф.Гурын
Кажан-Гарадок — паевліжча пражская культуры.
Паселішча раэмешчана на адлеглаоці двух кіламетраў у паўднёва-ўсходнім накірунку ад вёокі Кажан-Гарадок Лунінецкага равна Брво-цквй вобласці, ва ўрочышчы "Гарбарава Гара" (puo. I). £оць пэўныя цяжкаоці при клаоіфікацыі і адняоенні паселішча да гарвдзішчаў, таму што землянм вал маецца толькі з паўночна-заходняга боку; ме-сцамі ён значна пашкоджанн. 3 іншых бакоў абарончы вал не прасоч-ваецца і гэта не даэваляе вызначыць памеры пдошчы, якую займае цікавы археалагічны помнік. Тэрыторыя пааелішча чаоткова занята маладым хвойным лесам. Астатняя чаотка пляцоўкі, як і рэшткі вала, інтэноіўна разбураюцца ветравой эрозіяй, што амаль привяло да зні-шчэння культурнага пласта. На пяску суотракаецца вялікая колькасць фрагментаў ляпнога посуду, трапляюцца кавалкі шлаку, вырабы з железа і крэменю.
У 1981 г. у выніку зандзіравання з выкарыстаннем металашукаль-ніка ўдалося выявіць некалькі месцаў, перспектыўных для правядзен-ня археалагічных раскопах, дзе быў закладэены раскоп і тры шурфы огульней плошчай 164 кв.м. (рыс. I), Раскопкі мелі выратавальны характер і ставілі сваёй мэтай даоледаванне ацалелых учаоткаў, бо нны ў хуткім часе такоама былі б знішчаны. Таўшчыня культурнага слоя ў цэнтральнай зоне "раскопа дасягала 0,7 и, а па краях вага-лася ў межах 0,3—0,5 и. Напластаванні мелі цёмнашэруо, або чор-ную афарбоўку, а мацярык уяўдяў сабой жоўты пясок.
У цэнтры раскопа выяўлены рэшткі жылля з эаглыбленай падлогай. ііно было знішчана пажарам, але заоталіся абвугленыя ніжнія драўля-нын канотрукцыі, раэмешчаныя па перыметру жылля. Праоочваюцца рэй-ткі двух, а месцамі навет трох вянцоў. Для падвалін была выкарыс-тана драўніна дуба. Памеры жылля складаюць прыблізна 3,8 х 4 м і гэта зньчзць, што яно мела так званую падквадратную форму, характерную для раннволавянокіх паселішчаў на вялікай тэрыторыі Цэнг-ральнай Еўропы /I, с. 58; 2, о. 220/. Хоць паўзямлянка заглыбле-на на 1,3 м, аднак падлога ў мацерыку знаходзілася не глыбока, а гэта шло звычайнай з’явай у домабудаўніцтве пражская культуры /3, с. 135/. Пабудова нядрэнна арыентавана па отаранам свету. Запаў-ненне паузлмлянкі, калі не лічыць вархняга перамешанага слоя таў-
- 153 -
ЕЗ * ^^2 ОШИ3 [24 [£?]3 ^Зь
Рыс. I. Сітуацыйны план размяшчэння паселішча пражскай культуры ва ўрочышчы Гарбарава Гара каля вёскі Кажан-Гарадок, месцы раскопа і шурфоў на пляцоўцы, план і профілі паўзямлянкі. Умоўныя абазначэнні: I — дзённая паверхня, 2 -- шэрая зямля, 3 — чор-ная зямля, 4 — пяоок, 5 — пясок з вуголлгм, 6 -- мацярык
- 154 -
шчынёй каля 0,3 м, складала чорная зямля магутнасцю да 0,8 м. Толькі паблізу мацерыка знаходзілася прослойка шэрага пяску з не-каторымі ўключэннямі вуголля. Месцамі назіралім нават скапленні абвугленай драўніны. Таўшчыня гэтага слоя пяску і вуголля ў цэнт-ры паўзямлянкі даходзіла да 45 см, паступова памяншапчыся ў накі-рунку да сценак. Падлога, такім чынам, не была роўнай, а мела па-ніжЭнне ў цэнтрн жылля. Агульная плошча пабудовы складае каля 15 кв. м, што ўпісваецца ў сярэднія параметры раннеславянокіх паў-зямлянак /2, с. 222/. План і профілі пабудовы пададзены на(рыс. I.)
У паўночна-заходнім куце жылля знаходзіўся развал печы, якая была складзена з буйных камянёў і дробных кавалкаў балотнай жалез-най руды. Кайенне і руда ад працяглых кантактаў з агнём моцна прв-каліліся, што зафіксавана як анамалія яшчэ пры абследаванні пля-цоўкі металвшукальнікам. У літаратуры ўсталяваўся трывалы погляд, щто печы-каменкі з’яўляюцца тыпова олавянскімі ацяпляльнымі збу-даваннямі /4, с. 78 і інш./. Па назіраннях многіх даследчыкаў, каменне ў печах ніколі не замацоўвалася растворам, а шчыліны ня-рздка засыпаліся зямлёй або закладваліся фрагментам! керамікі /2, с. 224/. Зусім верагодна, што знойдзеныя ў развале печы кавалкі руды скарыстаны менавіта з аналагічнай мэтай. Аднак у Беларускім Палессі пад Петрыкавым у 1932 г. А.Д.Каваленя раскапаў некалькі раннеславянскіх паўзямлянак і ў адной з іх печ была складзена з адных толькі пліт балотнай руды /5, с. 24/. 3 улікам гэтага, не-льга выключаць, што на паселішчы Кажан-Гарадок кавалкі жалезнай руды выкарыстоўваліся толькі для запаўнення шчылін. Разам з паля-вым каменнем яны маглі выконваць роли асноўнага будаўнічага матэ-рыяла.
Пры вывучэнні абвугленых драўляных канструкцый жылля звяртала-ся ўвага на прыёмы мацавання бярвенняў у кутах паўзямлянкі. На-прыклад, у паўднёва-заходнім куце ўдалооя прасачыць, што бярвен-ні сваімі канцамі заходзілі адно за другое і мацаваліся верты-кальнай отойквй. Трэба адзначыць, што для супрацьпажарнай бяспе-кі печ ад заходняй і паўночнай сцен адгароджввяася забутоўкай з гліны. Аналагічныя ахоўння гліняныя "сценкі" зафіксаваны ў іншых раёнах арэала пражская культуры. Пасля разборкі развала печы вы-светлілася, што і пад подам печы маюцца сляды працяглага ўздзеян-ня агню. Некалькі кавалкаў жалезнай руды і камянёў, верагодна, з развала печы знаходзіліся на адлегласці ад яго на падлозе жылля і ў ніжнян частцы запаўнення.
- 155 -
Рыс. 2. Кераніка з паселішча пражскай культуры Кажан-Гарадок
- 156 -
Археолагі падкрэсліваюць, што асноўная маоа керамічных знахо-дак у жилых пабудовах звычайна сканцэнтравана каля печаў /3, а. 135/. У раскопе на паселішчы Кажан-Гарадок таксама прасочваецца гэтая тэндэнцыя. Наогул, знаходкі размяшчаліоя у жыллі і ў не-пасрэднай блізкаоці ад яго, аоабліва з заходняга боку, дзе, напэў-на, быў уваход у зямлянку. Пераважнай катэгорыяй археалагічнага матэрыяла з’яўляецца керамічны посуд. У болыласці гэта фрагменты ляпных оасудаў. Зрэдку сустракаюцца ганчарныя чарапкі. Такая сі-туацыя характэрна амаль для ўсяго арэала пражскай культуры. На-прыклад, на раннеолавянскіх помніках Польшчы ганчарная кераміка таксама маецца, але ў невялікай колькасці /6, с. 70/. І.А.Рафа-ловіч, назіраючы суадносіны розных тыпаў керамікі оа славянскіх паселішчаў УІ—УІІ отот. на тэрыторыі Малдовы, прыйшоў да высновы, што працэнт ганчарнага посуду невялікі, а гэта сведчыць аб немя-сцовай яе вытворчасці /4, с. 153/. В. Будзінскі-Крычка ўою ке-раміку з раннеславянскіх паселішчаў Усходняй Славакіі звычайна падэяляе на дзве трупы. Большая з іх — ляпны посуд, а меншая — сасуды, падпраўланыя на ганчарным коле /7, с. ТОО/.
Даследаванні керамікі з паселішча Кажан-Гарадок паказваюць, што ганчарны посуд прадстаўлены адзінкавымі чарапкамі і толькі ў верхнім пласце. А асноўная маса керамікі аднооіцца да пражска-га тыпу. Яна яяпная і мае розныя адценні карычневага, радзея — рыжага колеру. У цесце. ёсць значныя дамешкі жарствы, нярэдка — буйных фракций, гаму паверхня сасудаў недастаткова добра загла-джана. Іншы раз разам з жарствой маацца і шамот. Апроч шматлікіх фрагментаў, знойдзены два сасуды, у якіх цалкам рэканструявана форма. Адзін з іх — невялікі гаршчок, вылеплены з цеста аранжа-вага колеру. £н знойдзены ў шурфе № 2 на глыбіні 20 см. Гаршчок мае вышынв 12,5 см, дыяметр венчыка — 9 см, горла — 8,5 см, дна — 8 ом. Дыяметр найбольш шырокай часткі тулава — 10,5 см. Плечыка пакатае, венчык адагнуТы слаба, дно мае. характэрны выступ. Па форме (рыс. 2:1) готы саоуд адносіцца, па класіфікацыі І.П.Руоанавай, да віда "8" керамікі прмскага тыпу /3, о. 17/. Другі сасуд-"отаканчык" зроблены з гліны бледна-аранжавага колеру. Ён знойдзены ў раскопе на глыбіні 62 см. Яго вышыня каля 6 см, дыяметр венчыка — 8 см, дна — 6 см. Прафіліроўка сценак не выразная (рыс. 210), іх паверхня няроўная ад неакуратнай фар-моўкі пальцамі. У цесце назіраюцца дамешкі пяску і шамота. Ана-логій гэгам; прадмету пакуль што не вядома. Ён не характэрны для
КНІГІ ОНЛАЙН
