Гістарычна-археалагічны зборнік
5
Мінск 1994
- 157 -керамікі пражскага тылу, хоць вырабы подобных памераў і прапорцый на пражскіх помніках сустракавцца. Hi стратыграфія месца знаходкі, ні тыпалагічныя параметры не дазваляюць удакладніць яго адносіны да асноўнага керамічнага комплексу дадзанага паоелішча.
Венчыкі оасудаў, што знойдзены ў паўзямлянцы, адноояцца да другога, трэццяга, пятага варыянтаў, а адзін венчык з’яўляецца переходным ад чецвёртага да шостага варыянта /3, о. 18—19/. Такі склад,у адпаваднаоці з распрацаванай І.П.Русанаввй схемай развіц-ця керамікі пражскага тылу, можа быць характэрны для комплексаў фазы ІБ І ІІА /9, с. 27—28, карэляцыйная табліца/. Улічваючы, што асноўная маса керамікі з паўзямлянкі на паселішчы Кажан-Гара-док належыць да пятага, больш развітага варыянта, вельмі верагод-на яе прыналежнасць да фазы ІІА і датыроўка УІ сг. Аналагічныя керамічныя комплексы вядомыя на тэрыторыі ўсходняй чаоткі Валыні, напрыклад, на паселішчах Карчак-7 (жыллё £ 4), Карчак-9 (жыллё » I), Цецераўка (жыллё № 10) і інш. /8, табл. 4, 8, 13/.
Астатняя кераміка, знойдзеная ў культурным пласце, па шэрагу паказчыкаў подобна да керамічнага комплексу паўзямлянкі і адносіц-ца да тых жа варыянтаў. Пры гэтым, развітых формаў венчыкаў шостага і сёмага варыянтаў не выяўлена, а да іх могуць быць далучаны толькі адзінкавыя экземпляры. Пераважная большаоць посуду не мела арнаментацыі. Знойдзены толькі тры венчыкі сасудаў вялікага дыя-метра, на шыйцы якіх налеплены валік. У двух выпадках валік упры-гожаны вертикальным штампам-нарэзкай прамавугольнай формы. Анала-гічная арнаментацыя сустракаецца на кераміцы пражскай культуры з тэрыторыі Украіны. Напрыклад, на оуседніх валынскіх і паўднёва-палескіх помніках валікі таксама размешчаны на шыйцы і маюць тра пецыяпадобнае сячэнне, але насечкі зроблены не вертикальна, а под вуглом да восі сасуда /8, с. 12, табл. 27/. Подобная арнаментацыя сустракаецца і на помніках, якія тэрытарыяльна і храналагі чна выходзяць за рамкі пражскай культуры.
Праведзены аналіз дае подставу меркаваць, што датыроўка зной дзенай на паселішчы керамікі, напэўна, не выходзіць за межы УІ—УН стст. Адоутнасць на помніку венчыкаў, арнаментаваных пальцавымі ўціскамі, што широка практыкавалася на суседніх тэрыторыях у кан-цы УН ст. /8, с. 13, 27; 9, с. 14, 28; 10, с. 47, 122, 126 і інш./, прымушае думаць, што інтэнсіўнасць жыцця на іаселішчы значка памяншалася. Не выключена, што такая выснова рэальна толькі для даследаванага ўчастка, а не для ўсёй тэрыгорыі почніка.
- 158 -
ыс. 3. Гмняныя "хлебцы" і праселкі з паселішча Кажан-Гарадок
- 159 -
Вельмі цікавай групай знаходак на раннвславянскіх пасе линчах і ў пахаваннях з'яўляюцца так званая гліняныя "хлебцы", Ізта вы лапланыя з глінянага цвета, а затым абпаленыя надежным чинам вы рабы якія ўяўляюць сабой мініяцюрныя хатняй выпечкі буханкі хле ба альбо булачкі. Прызначэнне такіх прадметаў паку ль што не уста ноўлена. Лічыцца, што яны выкарыстоўваліся ў культавых мотах щ адыгрывалі нейкую магічную ролю. Пры раскопках "хлебцы" звычаина сустракаюцца па аднаму щ па два ў жытдах, аде часцей іх знахо дзяць у культурным пласце або ў неглыбокіх ямах, выкапаных у ма церыку. Аднак на паселішчы Карчак-9 знойдзена адразу дзесяць та кіх прадметаў. Каля сяда Суемцы раскапана пахаванне, у яктм на-вокал урны з рэшткамі крзмацыі ляжала дванаццаць гліняных "хлеб цаў"/8, с. 17, 27/. Адзначым, што яны трапляюцца не толькт на Валыні’, але і пад Чарнаўцамі, а такаама на іншых помніках Украі-ны /II, с. 109/. и
На паоелішчы Кажан-Гарадок выяўлена восем амаль цэлых хлеб цаў" (рыс. 3:1__8) І 22 фрагменты. Памеры найбольш буйных акзом пляраў каля 8 см ў дыяметры і таўшчынёй да 5 см. У кадекцыі та-кіх вырабаў тры цэлых і адзін сярод фрагментаваных. 1х вага зна-ходзіцца ў межах 262-308 грамаў. Яшчэ тры экземпляры аналамч-най формы, але меншых памераў: 6,5-7 см у дыяметры і таўшчыней 3—3 5 см. Два "хлебцы" маюць больш плоскую форму і таўшчыню 2— 2,5 см при дыяметры 7,3 І 8 ом. 1х вага - 125 і 170 грамаў. Вы-вучаемые прадметы зроблены з карычневай, радзей з рыжай гліны з дамешкамі жарствы. На зломах некаторых экзэмпляраў гзтая даиешка амаль не назіраецца, такоама як і дамешкі паловы (мякіны) або зерня злакавых раслін, як аб тым паведамляюць украінскія даслед-чыкі /И, с. 109/. Арнаменціроўкі на "хлебцах" няма, калі не лі-чыць нейкіх рысак на паверхні аднаго з іх (рыс. 3:1). Падкрэслтм. што гліняныя "хлебцы" знаходзіліся.ў асноўным.у жылді, пераважна каля самой печы.
Гліняныя праселкі на раннеславянскіх помніках належаць, звы-чайна,да найбольш частых знаходак /6, с. 89; 8, с. 17/. На пасе лішчы Кажан-Гарадок выяўлена толькі тры цэлыя прасалкі, а ас-татнія восем - у абломках (рыс. 3:9-12). Форма праселкаў у бодьшасці выпадкаў блізкая да біканічнай, але ў чатырох фрагиен-таваных экземплярах амаль дыскападобная. Экземпляры добрай заха-ванаоці маюць аышыню 2; 2,2 і 2,6 см, дыяметр у найбольш шырокай
- 160 -
частцы корпуса 2,5—2,9 ом, дыяметр адтулін каля 10 ом. Вышыня дыокападобных праселкаў вагаецца ад 0,6 да I см. Біканічныя экземпляры добра прадотаўданы ў матэрыялах з ранне славян окіх пом-нікаў Молдовы /4, с. 205/, Польшчы /6, с. 89/ і іншых краін, ала найбольш блізкія аналогіі па характеру арнайентыроўкі паходзяць з паоелішчаў у баоейне Паўднёвага Буга каля сёл Голікі Іллінец-кага і Сямёнкі Няміраўскага раёнаў Вінніцкай вобласці /12, рыс.
4 і 10/. Асабліва гэта датычыцца тых праселкаў, на якіх арнамент выкананы кропкамі ў выглядза трохкутнікаў, што добра назіраецца на адным экземпляры з Кажан-Гарадка. Кропкавы арнамент іншай кампазіцыі, дзе цыркулярныя лініі перыядычна злучаицца вертикальным! радам! кропак, аналагічны другому праоелку э даследуема-га паоелішча (рыс. 3:11).
Пры аболедаванні паселішча і ў ходзе раокопак знойдзена два дзеояткі жалезных вырабаў: нажы, цвікі, стрыжні, абломак ляза сякеры, предметы невядомага прызначэння. Акрамя аднаго экземпляра, нажы прадстаўлены фрагментам! ляза, пригодным! для метала-графічных дасладаванняў. Тыпалагічныя асабліваоці цэлага нажа заключаюцца ў тым, што лязо без вйступаў пераходзіць у чаранок. Пасля вдбора пробаў, падрыхтоўкі шліфаў, іх траўлення і назіран-няў пад мікраскопам было ўстаноўлена, што два нажы выраблены з крычнага жалеза ферытнай структуры, адзін экзэмпдяр выкананы з жалезнай нарыхтоўкі,папярэдне апрацаванай опосабам пакетавання зыходнай сыравіны. Тэты опосаб аснаваны на шматразова паўтораных аперацыях коўкі, окладвання і зваркі паўфабрыката, ад чаго аг-рымліваецца шматпалооная структура. Па аналагічнай тэхналогіі зроблены яшчэ адзін нож, але ў дадзеным выпадку выкарыстана сырцовая оталь. Са стал! такоама адкаваны нож, нарыхтоўка для якога папярэдне была зварана з трох звараных між сабой кавалкаў нераў-намерна навугляроджанага метала. Не высокім утрыманнем вуглярода ў метале характерызуецца лязо астатняга даследаванага нажа.
Нізкавугляродзістая сталь выкарыстана для вырабу сякеры. Два предметы невядомага прызначэння выкананы спосабам пакетавання ! гэта добра відаць наваг на макрастру к туры, а на мікраструктуры праоочваюцца не тольк! асобныя палосы, але ! якаоныя зварныя швы. Стрыжні і цвікі адкаваны па простая тэхналогіі з крычнага жалеза ! сырцовая стал!. Праўда, у адным цвіку назіраецца шматпалосная структура як вынік пакетавання, што трэба прызнаць залішнім для другараднай кавальокай првдукцыі. Напэўна,ў дадзеным выпадку быў
- 161 -скарыстаны астатак нарыхтоўкі, з якой зрабіяі адкаэную припаду працы.
Вынікі металаграфічнага аналізу вельмі важна параўнаць з пра цамі Г.А.Зазнясенскай, У.Д.Гапака, Е.Пяскоўскага, якія даследава лі кавальскія вырабы ранніх славян з помнікаў Украіны, Малдовы, Польшчы. Параўнаўчы аналіз паказвае, што предметы з якаснымі зварнымі швамі і шматпалоснымі структурам! — з'ява характэрная не толькі для Кажан-Гарадка, але і для іншых паселішчаў пражская культуры. Напрыклад, метал з аналагічнымі структурам! широка вы-карыстоўваўся при вытворчасці прылад працы, што знойдзены ў час раскопак на Зімнаўскім гарадзішчы ў заходняй Валыні /13, с. 98/ Майстры добра разумел! перавагу пакетаванага метала перад звы-чайным жалезам і ўмела выкарыстоўвалі гэта для павышэння якасці сваёй прадукцыі. Аднак выпадкі камбінавання жалеза і сталі ў ад-ным прадмеце пакуль што не выяўлены. У Польшчы на паселішчы Іу-кавіцы ўсё ж трапіўся адзін нож, зроблены па тэхналогіі наваркі стальнога ляза на жалезнуп аснову. Другі нож, што быў зроблены цалкам са сгалі, прайшоў загартоўку /6, с. 88/. Стальныя рэчы га-тага перыяда з тэрыторыі Малдовы ўжо нясуць на сабе сляды загар-тоўкі /4, с. 239—241/. На жаль, гаварыць аб тым, што кавалі ў нашим рэгіёне валодалі аперацыямі тэрмаапрацоўкі, пакуль што ня-ма падстаў. Хоць металаграфічна вывучана невялікая колькасць вы-рабаў са сталі, але з гэтай калекцыі тры нажй па ўгрыманню вуг-лярода ўжо былі ў стане прыняць загартоўку, каді б яна да іх била применена. На абмежаваным матэрыяле рабіць шырокія вывады вя-дома ж нельга, таму трэба праводзіць раскопкі на іншых помніках пражская культуры на тэрыторыі Беларусі і новыя паргыі кавальс-кіх вырабаў падвяргаць металаграфічнаму аналізу.
Праведзеныя палявыя і лабараторныя даследаванні разнастайных археалагічных матэрыялаў паказваюць, шго найбольш інтэнсіўнае жыццё на паселішчы каля Кажан-Гарадка працякала ў УІ -- першай палове УП ст.н.э. Важна падкрзсліць, што насельніцтва пражскай культуры на Палассі ўжо ў УІ ст. асвоіла землі, размешчаныя на поўнач ад Прыпяці. Нягледзячы на некаторыя асаблівасці, асноўная маса прадметаў матэрыяльнай культуры з даследаванага паселішча мае рысы, якія былі характэрнымі для шырокага арэала раннесла-вянскіх помнікаў.
- 162 -
Л1ТАРАТУРА
I. Баран В.Д. Пражская культура Поднестровья (по материалам у о, Рашков). Киев, 1908.
2. Баран В.Д., Максинов Е.В., Магомедов Б.В. и др. Славяне юго-восточной Европы в предгосударственный период. Киев, 1990.
3. Русанова И.П. Славянские древности УІ--УП вв. Культура пражского типа. М., 1976.
4. Рафалович И.А. Славяне УГ—IX веков в Молдавии. Кишинёв,1972.
5. Ляўданскі А.Н. Да гіоторыі жаяезнага промыслу на Палеоьсі// Праны палескай экспедыцыі. dun. 2. .Менок, 1933.
КНІГІ ОНЛАЙН
