Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
, Калі сто пакаленняў канчалі жыццё на зубах? Я ляжу ля кармушкі. Лагодны і радасны ранак Сотні сонечных зайчыкаў сыпануў мне на бок. Але сню я бязлітасны пошчак крывавых маланак I — ў зеніце прыпынены — мой апошні скачок.
I ў вачах маіх, чорных персідскіх,
тужлівабяздонных, Ёсць вышэйшая мудрасць пяшчотных і ўпартых
істот
Бо на гэтай няладнай зямлі мы ратуем ад вечнага скону
I ўратуем наш добры, трывалы і моцны народ. Ён ідзе да мяне і да друга, як сцішаны вецер, Галаву падстаўляе, спадзяецца, што сэрца кране: «Вы мяне не зачэпіце? Вы мяне зберажэце? Пашкадуйце мяне!
Калі ласка...
Пашкадуйце мяне...»
1964
АНАТОЛЬ ВЯРЦІНСКІ
791
АНАТОЛЬ ВЯРЦІНСКІ
(Нарадзіўся ў 1931 г.)
РЭКВІЕМ1 ПА КОЖНЫМ ЧАЦВЁРТЫМ
У часе мінулай вайны загінуў кожны чацвёрты беларус.
3 дакумента
Ой, хацела мяне маці за чацвёртага аддаці...
3 народнай песііі
УСТУП
Вы бачылі лес, дзе прагал скразны?
Скажыце, вы бачылі бор той, дзе кожнай другой няма сасны ці сама меней — чацвёртай? Тое ж было з народам маім. Сякера ваеннай навалы прайшлася бязлітасна па ім, і — прагалы, прагалы.
Яны і сёння не зараслі, свіцяцца прасторай мёртвай... Вы бачылі лес, дзе прагал скразны?
Скажыце, вы бачылі бор той?
ЧАСТКА ПЕРШАЯ
Зямля мая бой прымала ад стара і да мала, ад стогадовага Талаша Да Казея — малыша.
I падаў, распасцёрты, кожны чацвёрты.
Часта згаралі знічкі тады. Быў небасхіл чорны.
А на зямлі стылі сляды — кожны чацвёрты.
Мір асвятліў нас сваім святлом. Грымелі ўрачыста акорды.
Толькі не быў за святочным сталом кожны чацвёрты.
Рбквіем — тут: жалоба па тых бсларусах, што загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
792
АНАТОЛЬ ВЯРЦІНСКІ
Доўга не трацілі ўдовы надзей, доўга чакалі маці дзяцей.
He верылі ўсё, што мёртвы кожны чацвёрты.
Помнім болі і страты свае. Памяць шуміць, як чароты.
О, як нам вас нестае — кожны чацвёрты!
ЧАСТКА ДРУГАЯ
Кожны чацвёрты быў мёртвы — мір і спакой ім вечны!
Кожны трэці быў змораны, скалечаны і знявечаны.
Кожны другі на целе меў раны, апёкі ці шрамы.
I ўсе мы, ўсе мы мелі на душы сваёй раны.
Зеўралі1 ямы, траншэі, зеўралі печы ў друзе2 — ранай адной страшэннай на целе маёй Беларусі.
ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ
Лічым: чацвёрты кожны.
А можа, кожны трэці? Голадам падкошаныя, паміралі дзеці.
Яшчэ мы не ўлічылі тых, што лячылі раны, раны не залячылі, рана паміралі.
Колькі прапала без вестак, без пахаванняў, памінак!
А колькі потым дзетак Узарвалася на мінах!
Лічым: кожны чацвёрты, а той рахунак прыблізны, а той рахунак няцвёрды, а ўрон яшчэ больш вялізны.
Зёўралі — тут: былі бачны.
Друз — тут: маса з бітай цэглы, камення.
АНАТОЛЬ ВЯРЦІНСКІ
793
ЭПІЛОГ
Урок спражэння
He забываецца той урон, не зарастаюць прагалы... «Дзеці, вы вывучылі урок? Дзеці, вы праспрагалі?
Я іду, ты ідзеш, а ён не ідзе, ён мёртвы. Я пяю, ты пяеш, маўчыць кожны чацвёрты. Мы ідзём, ідзеце вы.
Грунт пад нагамі цвёрды.
Яны не ходзяць — не жывы кожны чацвёрты.
Любім мы, любіце вы. Колькі травы, ліствы, сінявы! — Хоць сэрца насцеж разгортвай. А каб яшчэ ды быў жывы кожны чацвёрты!
1966
ДЫНАМІК
Ён пасіпеў пахрыпеў і змоўк. Болей нічога сказаць не змог. Падышла старая, паслухала. «Што гэта сёння з ім?» Падышла бліжэй, пастукала. «Маўчыць, не гаворыць зусім». Хуценька ў печы дапаліла, трохі прыбрала, падмяла. Пайшла вуліцай тапалінай у другі канец сяла.
Кажа ўсім: «Іду да радзіста.
Нешта радзіва маўчыць». А ў радзіста сын нарадзіўся, сын нарадзіўся і крычыць. «У вас весела, — кажа старая. Гэта добра, што сынок.
Бач, крычыць як, як стараецца..
Галасісты крыкунок.
Так крычаў і мой малодшанькі, што забілі на вайне...
Бач, выпроствае аж ножанькі.
Імя выбралі ці не?
Так крычаў і мой сярэдненькі, не вярнуўся што з партызан...
794
АНАТОЛЬ ВЯРЦІНСКІ
Бач, які галасок сярэбранькі! Слаўны, слаўненькі пацан! А старэйшы быў ціхоня. Як радзіўся — спаў і спаў... Можа, дзе жыве і сягоння, раз без весткі ён прапаў? Hi сынкоў няма, нікога.
Толькі радзіва адно.
Толькі радзіва —
мне падмога.
Што б рабіла, каб не яно? I пагаворыць, і паспявае, добрай ночы жадае мне.
I паплачам з ім, бывае, як успомнім аб вайне. Ды здарылася з ім штосьці, не гаворыць яно зусім. Падбяжы якнебудзь, Косця, паглядзі, што гэта з ім.
Дык падыдзеш?
Пастарайся...
Добра ў вас, ды я пайшла».
I пайшла дамоў старая, у другі канец сяла.
1966
ВЫСОКАЕ НЕБАІДЭАЛА1
Высокае неба ідэала!
Мая душа чалавечая спала, вякамі спала да той пары, пакуль не ўбачыў цябе ўгары, пакуль нада мной ты не заззяла, высокае неба ідэала!
Калі адкрыў я цябе аднойчы, убачыў сябе з тваёй вышыні, — сталі іншымі мае ночы, сталі іншымі мае дні.
Ты новым сэнсам іх асвятляла, высокае неба ідэалаі
Ты мне дало другое дыханне, дало мне дарогу і сяброў.
I толькі так, як хвалюе каханне, ты хвалявала маю кроў.
Ты мяне вабіла і звала, высокае неба ідэала!
Хмурэў —
ты ўсмешку мне вяртала.
1 Ідэйл — вышэйшая мэта, да якой імкнуцца людзі і якая кіруе іх дзейнасцю.
АНАТОЛЬ ВЯРЦІНСКІ
795
Звярэў —
ты мудрасць мне вяртала. Хварэў —
ты сілы мне вяртала. Старэў —
ты свежасць мне вяртала, — высокае неба ідэала!
Ты мяне вабіла і звала.
Парой здавалася явай такой, да якой падаць рукой, — высокае неба ідэала.
Цягнуў руку я да цябе, як цягнуць рукі ў мальбе, але рукі той было мала, высокае неба ідэала!
Відаць, кароткаю рукой быў ад прыроды я надзелены, і траціў часам я надзеі, і траціў часам я спакой. Ды ты мяне зноў уздымала, высокае неба ідэала!
Зноў уздымала і вяло, зноў хвалявала, бунтавала, давала сілы і святло, усяму нізкаму назло, — высокае неба ідэала!
Ты шмат ахвяр патрабавала. Калі я падаў ў барацьбе, я ў зрэнках адбіваў цябе. I ты ў халодных зрэнках ззяла, высокае неба ідэалаі
1968
ДВА ПОЛІ
Было ў салдата два полі, поле, дзе кветкі ірваў, бегаў з сябрамі на волі, і поле, дзе ён ваяваў. Ціха было і чыста У полі яго дзяцінства, былі агонь і дым на полі ратным тым. Два полі было ў салдата. Адно зелянела травой, другое было ўзарата вайной і паліта крывёй. Было ў салдата два полі, поле, дзе кветкі збіраў, бегаў з сябрамі на волі, і поле, дзе ён паміраў.
1976
796
ІВАН ПТАШНІКАЎ
ЖАНОЧАЯ ГОРДАСЦЬ
Ёсць звон ручая, ёсць свежасць рос, ёсць веліч вяршыні горнай.
I ёсць яшчэ адно з дзівос, гэта — жаночая гордасць.
Яна — не прыхамаць1, не капрыз, не д’ябальская забава.
Глянуць адчужана зверху ўніз — святое жаночае права.
Ёсць нешта ў ёй ад гор і зор. Ды ўсёткі зямны яшчэ болей позірк яе, яе дакор — аснова зямной любові.
Ёсць ветра бег, ёсць каханне наспех, смех, грубы ў сваёй прыроднасці... Самы вялікі мужчынскі наш грэх — грэх супраць жаночай гордасці.
1979
ІВАН ПТАШНІКАЎ
(Нарадзіўся ў 1932 г.)
ЛОНВА
(Скарочана)
РАЗДЗЕА ДЗЕСЯТЫ
СЫРНІЦА
(Урывак)
Ha балоце шмат журавін. На чырвоным доўгім і тонкім журавінніку яны, тоўстыя і белыя, што боб, і маленькія, дробненькія, што чырвоны гарошак, вісяць высока аж над куп’ём, зачапіўшыся за траву круглец. Трава іх нават і не чуе, не гнецца... Але яны, як ідзеш, пырскаюць і пырскаюць зпад ног, лучаюць аж па твары. Пырсне журавіна з купіны на шчаку, цвёрдая, што каменьчык, — і хочацца тады пацерабіць пад вокам...
— Правей, правей...
Што гэта яны сягоння як згаварыліся ўсе: правей... правей... I Завішнюк, і Жэнька. Нашто тады Жэньцы і хадзіць з лентай. Стаяла б сабе на сухім, аж там, ля капца на пагранзастаўскай дарозе, і камандавала... Юрка думае пасля, што Жэнька з лентай ніколі і не стане хадзіць, яна будзе, як выўчыцца, што Завішнюк: з тэадалітам2.1 тады Юрку здаецца, што Жэнька гарадская. Вунь якая гарадская... I далёкаядалёкая. Чужая... Юрка баіцца яе, баіцца глядзець на яе. А калі зірне — уздрыгвае. Хоць бы яна не згледзела — смяяцца стане. I раскажа Завішнюку, калі яны сядуць на пень «падлічваць шпількі»...
1 Прыхамаць — капрыз, недарэчнае, надуманае жадаіше.
2 Тэадал'іт — геадэзічны інструмснт для вымярэння гарызантальных і вертыкалыіых вуглоў.
ІВАН ПТАШНІКАЎ 797
Чвякчвяк... Калі Юрка спыняецца, чуе, што ззаду ўсё ідзе Жэнька. He дайшла тады яшчэ да «яго» шпількі... Яму трэба ступаць далей, на гладкае. А гладкае балота ў Сырніцы — самае горшае. На ім можна праваліцца на той свет. А дзе купіны — смялей.
На гладкім нават і слядоў няма — адна жоўтая гразь. На ёй бліскучая, як ад бензіну, вада і маленькаямаленькая трава з зялёнымі лісточкамі, што зайцава капуста. А можа Завішнюк са Светай абышлі гэту гладкую латочыну? Абышлі і пайшлі далей... Юрка паДумаў, што ён баіцца ступіць сюды, у рудую гразь, баіцца, бо яго пачынаюць браць дрыжыкі. Ён аглядаецца назад: хоць бы Жэнька не ішла, хоць бы яна скарэй знайшла «яго» шпільку... А можа, яна, Жэнька, перайшла, згубіла яе? Гэтулькі прайшлі ўжо... Юрка хоча крыкнуць ёй, каб лепш глядзела пад ногі.
— Правей, правей... Да шпількі недалёка. Я яе даўно ўгледзела. Вачэй не спускаю, каб не згубіць...
Юрку здаецца, што гэта над ім угары крычыць канюх1, забыўшыся, што яму, канюху, трэба прасіць піць. Правей — гэта на самае роўнае месца, якраз пасярод яго трэба ісці. А там і травіца нават не расце.
Юрка стаіць і, стоячы, перабірае ў пальцах, цягне ленту, скручвае ў руках, што вяроўку: не цягні, не скручвай — стане і Жэнька, будзе крычаць на ўсё балота. Лента корчыцца, бразджыць, выскоквае з рук і, як змяя, круціцца ля ног...
Колькі яшчэ трэба ісці ўперад...
Юрка хоча тады крыкнуць самому Завішнюку, запытацца, дзе яны абыходзілі гэтае месца... Але Завішнюк далёка, за вывараткай, яго адгэтуль зусім не відаць. Ён не пачуе. А можа яны — Завішнюк са Светай — як ішлі, так і пайшлі праз роўнае, там, дзе няма травы, а гразь залізала іхнія сляды? Калі Юрка так думае, яму не страшна, але ён ўсё роўна дрыжыць. Чаму ён сёння так дрыжыць? Як апечаны ўвесь — да сябе не даткніся...
— Стой!.. Шпілька!.. — Чуваць, як уздрыгнула Жэнька. Юрка бачыць, як яна сагнулася і падняла руку: цягні, не бойся...
Хлюпхлюп... Хлюп... Вада заходзіць адразу за калені, чуваць праз картовыя штаны. Здрыганулася ўся роўная латочына, закалыхалася, што кісель, наверх на гразь выступіла чорная вада, — відаць, як намачыла галоўкі трава, што падобна на зайцаву капусту. Юрку здалося, што ён сабраўся купацца, зайшоў голы ў ваду і ніяк не асмеліцца — трэба адразу даваць нырца. Ён перакінуў ленту цераз плячо, як лей
КНІГІ ОНЛАЙН
