Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
Гарачы мох і верас — не дакрануцца. Калі прыхінеш вуха да зямлі, здаецца — недзе далёка, пад Мсціжамі, грыміць гром: гурр... гурр... Усё роўна, як там зноў бярэ гарнізон «Жалязняк»...
Але ў тым баку неба чыстае, як вымытае: і яно высахла ад гарачыні і пабялела.
Жэнька са Светай пабеглі недзе на Карэнне — збіраць брусніцы; і ногі не баляць, нібы
800
ІВАН ПТАШНІКАУ
і не лазілі ад рання па балоце. Чуваць нават, як яны смяюцца нечага на тым Карэнні. I любяць жа брусніцы. Адна кісля, а яны ядуць. Света дык прыгаршчамі будзе ў рот сыпаць і не зморшчыцца. I ён, ІОрка, любіць брусніцы, але яны яшчэ зялёныя, не паспелі.
Пасля Юрка думае, што дзяўчаты скора паедуць, і іхнія спелыя ягады астануцца некранутыя. Змерзнуць, перастаяць цад снегам зіму, а вясной будуць яшчэ чырванейшыя. I кіслейшыя — Масква відаць, кінь толькі адну ў рот.
А дзяўчаты смяюцца — пайшлі ўсё далей і далей. Смяюцца, мусіць, з Чаркашына, бо і раніцай, ідучы сюды, з яго ўсё смяяліся. Ён ужо аж дзве ночы запар прыязджаў з Мсціжаў у Лонву, адчапіўшы недзе прычэп; дзве ночы ў дзверы ім, дзяўчатам, стукаў, ды яны не пусцілі. Света яму «нос» паказала. Мусіць, ён ёй нешта зрабіў тады, калі яны танцавалі ўсю ноч у Палюхі; пацалаваў, мусіць, ды яна не прызнаецца. А цяпер катаць прыязджаў у машыне. Ноччу. Чаркашын, як стаіць у Лонве, катае кожны раз у кабіне дзяўчат. Кожны раз. I ўдзень, і ноччу, ІОрка бачыў. Юрка і не гэта яшчэ бачыў, не гэта знае пра Чаркашыпа. Але хай той яшчэ раз паставіць машыну на дзядзінцы ля партызанскага камення, а сам хай пойдзе сагнуўшыся, як злодзей, стукаць Акцызніку ў акно... Хай толькі пойдзе...
Калі Юрка сцішыўся і слухаў, як на Карэнні крычаць дзяўчаты, чуў яшчэ — недзе блізка ў яго над вухам шамаціць папера. Ён ведае, што гэта сеў на пні Завішнюк і «прыводзіць у парадак свой абрыс... Скора кончыцца тады полудзень, трэба будзе зноў лезці ў балота, калі Завішнюк узяў у рукі журнал. Завішнюк, як і Юрка, ляжаў быў раскінуўшы рукі, на імху, закурыў нават, лежачы, папяросу, — нейкую тоненькую і кароценькую, «Спорт», ці што, — і адразу патушыў. Можа, збаяўся, што ў мох агню падаткне, а можа, проста кінуў, не захацеў смактаць, як смокча Акцызнік. Што з ім стала рабіцца, з гэтым Завішнюком? Курыць пачаў. Толькі не разбярэш: ні то курыць, ні то — не. Крычаць яшчэ вунь як стаў і камандаваць, мудрэй за Міхала. У яго, у Завішнюка, усё разбіта па мінутах. Памыў рукі пад вывараткай, папалуднаваў разам з усімі, дзе ён там палуднаваў, гламзануў трохі, ваду нават сваю ўсю з бутэлькі не выпіў, адкаціўся ў цень, зняў акуляры, выцер ад поту лоб, лёг і заплюшчыў вочы. Мусіць, ён і паспаў ужо. А цяпер устаў, надзеў недзе акуляры і журнал прыводзіць у парадак... Скора закрычыцьзакамандуе на ўсю Сырніцу:
— Налінію!..
Аж сінюкі спалохаюцца. Зацінькаюць, фыркнуць і палятуць на Карэнне. Сінюкоў тут, у Сырніцы, многа, — скачуць з галінкі на галінку па сосніку, клююць маладую кару — і духаты ім няма, і піць не хочацца...
Юрка думае, што ў Завішнюка асталася ў вялікай чорнай Грасыльдзінай бутэльцы вада, але ён не папросіць. Ён зноў на лініі выцісне яе прыгаршчамі з моху і нап’ецца, хоць яна цёплая, зялёная нейкая, і ў ёй плаваюць маленькія чорныя парушынкі: драбней маку.
Як хочацца піць! Над Сырніцайбалотам аж стогнуць канюхі — іх аж тры. Узрушыў іх нехта, носяцца, выпрастаўшы крылы, сасмяглі. Юрка, лежачы, добра бачыць іх — круцяцца адзін за адным — снуюць кросны, высокавысока, аж там, дзе белае ад смугі неба. Недзе за імі грыміць зямля — гурр... гурр...
Юрка зусім разамлеў, як канюхі ў небе... He хочацца ўставаць самому, хутчэй бы Завішнюк закрычаў сваю каманду: «На лінію!» Тады б Юрка выціснуў у балоце прыгаршчамі вады... Але Завішнюк не крычыць, суцішыўся, не шастае нават сваім «абрысам». Юрка падняў галаву — угледзеў, што Завішнюк зусім не чытае свой «абрыс», — падпёрся рукой і думае. Пра што ён думае? Крычаў бы ўжо: «На лінію!» Але Завішнюк не крычыць і можа будзе доўга так сядзець — як і ўчора. Сядзець і думаць... Пасля ўзарвецца са свайго пня, як утрапёны, і будзе крычаць аж да самага вечара, пакуль яны не выйдуць на Ямскае — на сухое.
ІОрка вунь як чакае, калі яны выйдуць на Ямскае... Пройдуць партызанскія лагерызямлянкі — там Юрка быў, ведае нават «штабную» зямлянку, дзе жыў камбрыг «кутузаўцаў», яна яшчэ цэлая, толькі абгарэла ў блакаду, немцы падпалілі, — і дойдуць да Жукаўшчыны.
Юрка цяпер ужо добра чуе, як грыміць гром, у тым баку, дзе крычаць канюхі, дзе маяк — на Мсціжах. Яму зноў здаецца, што там бярэ гарнізон «Жалязняк». Тады, калі бралі гарнізон, пачало грымець з самага паўдня; грымела аж да вечара, грымела і ноччу. Ноччу яшчэ было відаць зарыва — стаяла над лесам на Жукаўшчыне, вялікае і чырвоназ і дрыжала, жахалася. Тую ноч ніхто ў Лонве не спаў, не спаў ніхто і дома ў Юркі, не распранаўся нават — ні маці, ні бацька. А ў вёсцы многа ў каго былі пазапраганы коні...
Цёмна тады было ў хаце: не палілі агню. Бацька ўсё хадзіў і хадзіў, месца сабе не знаходзіў, і маўчаў. Маці сядзела ля акна і плакала...
ІВАН ПТАШНІКАУ
801
Тады пачыналася блакада...
Калі ІОрка ўспамінае тую ноч, яму робіцца холадна ў грудзях і ўспамінаецца паліцай на загуменні...
Юрка цяпер ужо ўздрыгвае, калі грыміць гром, уздрыгвае, і яму ўжо не горача і не хочацца піць. Ён зноў баіцца, каб яго не схапілі дрыжыкі.
Суцішыўшыся, ён доўга ляжыць, ні пра што не думае. Калі ён ні пра што не думае, тады не чуе і як кашляе і шастае паперай Завішнюк, і як грыміць гром. Яму робіцца лёгкалёгка і вунь як свежа, зусім не горача, бы ён зноў улез аж па пахі ў крыніцу, дзе расце трава, падобная на зайцаву капусту. I мякка — бы ён ляжыць не на цвёрдай баравой зямлі ў Сырніцы, а дома вечарам на сене, калі баляць змораныя за дзень ногі, зліпаюцца вочы, а недзе на ферме рыкае не доеная яшчэ калгасная скаціна... Ныюць над вухам камары — ад іх трэба хавацца з галавой пад посцілку, — і пахне, пахне сена.
Пасля робіцца ціха...
«На лінію!..» — крычыць недзе над самым вухам Завішнюк, і тады Юрка зноў адразу чуе, як грыміць на Мсціжах гром: гурр... гурр... Грыміць моцна і зусім не на Мсціжах, а над самай Сырніцай.
На твар раптам пырснулі халодныяхалодныя кроплі.
«Дождж...» — думае Юрка, падхопліваецца і садзіцца, праціраючы вочы.
— На лінію!.. Я вам пазабаўлюся з хлопца... Найшлі гулі. Света — вехіі.. Са мной зноў пойдзеш. Жэнька — з лентай... Я вам набегаю, я вам пазабаўляюся... Да вечара будзем ужо на сухім... Вачэй з вас не спушчу, пакуль не вылезем з балота. На лінію!..
Завішнюк крычыць, а голас у яго не злосны. Тады Юрка здагадваецца, што быў заснуў. Заснуў і спаў, пакуль не прыйпілі з ягад дзяўчаты і не пырснулі яму на твар вады. Света ўсё стаіць з вялікай чорнай Завішнюковай бутэлькай у руках і смяецца на ўвесь рот. Смяецца і Жэнька...
Тады Юрка зноў працёр вочы і сам пачаў смяяцца.
— На лінію! — строга ўжо загадаў Завішнюк, і Юрка ўсхапіўся з зямлі.
Жэнька адразу падалася за крыніцу, да чорнай вывараткі, — там яны пакінулі ленту са шпількамі.
Ён ішоў за ёй, а на душы пасля сну была трывога. Адкуль яна ўзялася і чаму не праходзіць?..
Перад вачыма ўсё стаяла тая ноч з зарывам, калі «Жалязняк» браў гарнізон у Мсціжах і калі пачыналася блакада...
Жэнька ішла хутка — перабірала сваімі ножкамі ў бліскучых гумавых боціках, — аж бегла, як каза; ён спяшаўся, каб ле астацца, а ўсярэдзіне ў яго ўсё нешта ныла і ныла. Перад вачыма стаяла зарыва — не праходзіла.
Забалеў пад левай пахай рубец...
I калі грымела, не сціхаючы, далёка на Мсціжах, ён, Юрка, уздрыгваў і са страху кідаў туды позірк, сам не ведаючы чаму.
— Света!.. Вехі!.. He спаць... — зноў закрычаў на ўсю Сырніцу Завішнюк.
Юрка ўздрыгнуў і пабег даганяць Жэньку. Хацелася быць бліжэй да яе — бліжэй да людзей.
За вывараткай, на сушэйшым, рос круглец, і пад ім, на самай зямлі, — трава, што была падобна на зайцаву капусту. Яе мясілі з гразёю яго, ІОркавы, вялікія, з бацькавых rtor, чаравікі.
Ён не ведаў, чаму цяпер не мог супакоіцца, суцішыцца на хвіліну. Здавалася, калі правальваліся ногі, ляціш аж на той свет. Тады хацелася кінуць ленту і бегчы куды ў Сырніцу ці на пагранзастаўскую, убітую леспрамгасаўскімі машынамі, дарогу.
Ён думаў, што ніколі ж не баяўся балота. У Цянях касіў сёлета з бацькам і касцамі ла самай Жоўтай крыніцы... А Жоўтая крыніца — не Сырніца...
Яму прыйшло было ў галаву, што ён баіцца грымот, што ўздрыгвае тады, калі на Мсціжах грукоча гром...
Ён пазіраў туды скоса, спадылба, але нічога не мог угледзець: неба ў тым баку было чыстае, зацягнутае рэдкімі белымі пісягамі. I нылі, нылі без аддухі канюхі... Апускаліся нізка, на самы лес, пасля ўзляталі, набіраючы вышыню.
Так лёталі ў апошнюю блакаду нямецкія самалёты, калі бамбілі вёску. Па іх стралялі з фермы партызаны — самалёты тады падымаліся высока, меншалі і губляліся з вачэй.
Гур, гур... _ грукоча за лесам. Чвяк, чвяк... — хлюпае пад нагамі балота.
26 Зак. 49
802
ІВАН ПТАШНІКАУ
Яны з Жэнькай ужо далёка за вывараткай. Да вечара выйдуць ца сухое.
Жэнька ўжо не крычыць, не падганяе. А калі Жэнька не крычыць, не муштруе яго — значыць, ён робіць усё як трэба, і ленту нацягвае так, што не прычапіўся б Завішнюк. Калі Жэнька не крычыць — яна тады спявае. Якая яна сёння вясёлая! I як яна бегае. На ёй жа вада не ўстоіць...
Жэнька пяе лепш за Свету, цішэй, можа, толькі. А чаго крычаць на ўвесь лес? Ваўкоў пужаць?
Калі Юрка згінаўся і нацягваў ленту, чуў, што дрыжаць рукі. Пасля не хацелася адгінацца: балела паясніца, аж рэзалася, бы яе перацялі мокрым пяньковым путам. Трашчалі ногі ў суставах, як спіцы ў сухім коле ў калёсах.
Але трэба было пакінуць у траве пруток і, падняўшы на плячо ленту, ісці далей, — таптаць прымятую траву круглец і мясіць з гразёю зайцаву капусту.
Гур... — грукатала за лесам. У тым баку шырока пачынала цямнець неба. 3 Жукаўшчыны плыла хмара, бурая і рагатая, што вялікі лось выставіў уперад рогі.
Падзьмуў халодны вецер; у Сырніцы стала свежа, здалося, што і пад нагамі пахаладнела вада.
Юрка, аглядаючыся, бачыў, як вецер рассыпае Жэньчыны чорныя валасы і як яна прыгладжвае іх рукой — гладзіць і гладзіць і ніяк не дасць рады. Можа, цяпер яна і не выстаўляе руку ўперад — не камандуе, — бо ў яе ж яна занята...
Калі круціў вецер, Юрку цяпер рабілася холадна і вунь як хацелася вылезці на сухое. Але да сухога яшчэ далёка. Далёка і да вечара. На сухім яны будуць толькі ўвечары...
— Правей!.. На сасну!.. На сасну! — крычыць недзе далёка, аж у маленькім соснічку, Завішнюк.
Зноў, відаць, вымярае свае вуглы і пагнаў Свету з вехамі н
КНІГІ ОНЛАЙН
