Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
ыну, разам з пруткамішпількамі, і пайшоў памалупамалу, як пераходзіў не раз у Цыбульскім бродзе Вілію, калі ішлі з маці ў Даўгінава на рынак.
Гразь была халодная, што вада ў бродзе вясной, і булькатала — наверх выходзілі маленькія бурбалкі і лопаліся, што ў запечку ў дзежачцы, дзе ўчынены хлеб.
— Цягні!.. Цяг... — пачуў ён раптам, як аціхла недзе там, ззаду, Жэнька... Ён яе ўжо не слухаў. Гразь паднялася неяк адразу аж пад пахі, і ён пачуў, што трава, якая падобна на зайцаву капусту, пахне кропам, усё роўна як кропам... Зрабілася холаднахоладна ў ногі, бы ён стаяў цяпер босы на лёдзе; бурбалкі сталі дробненькія, іх было многамнога, яны адразу лопаліся і пырскалі па твары маленькімі кропелькамі, што дожджімжа. Юрка пачуў яшчэ, што пад нізам па нечым цвёрдым лёгка ступаць у вялікіх і цяжкіх чаравіках, лягчэй нават, чым рассоўваць грудзьмі гразь.
«Крыніца, мусіць, пад зямлёй... — падумаў ён. — Знясе яшчэ. Хаця б не схапілі дрыжыкі...»
Але дрыжыкі не хапалі, яму — як у вадзе, калі асмелішся, — было цёпла! I стаяў ён на цвёрдым, што на дне ракі. I да купіны было ўжо зусім блізка, крокі чатыры, і гразь паменшала, даставала толькі да паясніцы. На купіне Юрка ўгледзеў здалёку абтаптаную траву і сагнутую', уторкнутую абыяк вітку2. Там, мусіць, нядаўна стаяла вяха, а можа, і тэадаліт. Юрка ўбачыў яшчэ, што прорву Завішнюк са Светай абышлі бокам. Знаць іх сляды — цягнуцца ад вывараткі.
Яму захацелася цяпер адвярнуцца і паглядзець, дзе Жэнька. Крыкнула сваё «цягні» і папярхнулася, як сарока кавалачкам сала на нітцы на сметніку. У вайну Юрка так лавіў сарок...
Калі ж ён адвярнуўся, то Жэнькі на тым месцы, дзе яна была раней сагнуўшыся, не ўгледзеў. Падумаў тады, што Жэнька недзе адышлася і сядзіць на сухім курганку, чакае, покуль ён вылезе са сваёй лентай. Яны ўсе такія: і Света і Жэнька — абы прываліцца дзе ды пасядзець. Ногі ім усягды баляць!
Тады ён пачуў, што ў яго недзе збоку нехта чвякае па гразі. Ходзіць... Ён павярнуўся
Кашбх — капя.
Вітка — лазовы або бярозавы дубец, якім прывязваюць, прымацоўваюць штонебудзь.
798
ІВАН ПТАШНІКАЎ
яшчэ. Над ім стаяла Жэнька... Яе ён не бачыў, бачыў толькі вочы... Вялікіявялікія і чорныя. У іх быў страх. Жэнька нечага баялася, ён адразу не здагадаўся чаго. Калі ж ён вылез, увесь у твані і ў траве, што падобна на зайцаву капусту, на сухое, Жэнька падскочыла да яго. Страху ў яе чорных вачах ужо не было, можа, яго і зусім ніколі не было. У вачах была злосць. Злосць на яго, на Юрку, ён здагадаўся...
— Малі бога, што не бачыў цябе Завішнюк... Малі бога... — Жэнька аж захліпалася, трэсла галавой: адкідвала валасы назад — яны не слухаліся, падалі ёй на твар, закрывалі вочы.
«Чаму яна не адкіне іх назад рукамі?.. — падумаў ён і ўбачыў тады, што рукі ў яе аж па локці ў гразі. — Што яна дзе імі рабіла?..»
— Малі бога, што не бачыў Завішнюк...
«Няўжо яна так баіцца Завішнюка? I чаму ў яе ў гразі рукі?» — падумаў ён яшчэ і, калі яна зноў сказала «малі бога...» — усміхнуўся і, сагнуўшыся, пачаў выціскаць прыгаршчамі з моху чыстую ваду.
Яна супакоілася, стаяла і глядзела на яго. А ён, памыўшы рукі, не хацеў адгінацца, баяўся глядзець ёй у вочы. Нейкая радасць, ён не ведаў яшчэ адкуль гэта, падступіла да яго: Жэнька ўсё бачыла... Яна ратавала б яго... Тады яму зрабілася сорамна: Жэнька можа падумаць, што ён хацеў паказаць ёй, які ён смелы...
Калі ён узняў на Жэньку вочы, убачыў, як яна стаіць, развёўшы рукі і растапырыўшы чорныя ад гразі пальцьі: Яе чорныя валасы зусім схавалі ёй твар, блішчалі толькі недзе зпад іх, як у дзікай казы, вялікія вочы.
Ён тады сумеўся, і яму стала горача!
Яна падышла да яго. Блізкаблізка...
— Закінь мне за шыю валасы. He відаць нічога... — Яна ўздыхнула. Хвалявалася, мусіць, яшчэ. Спалохалася праз яго, ці што. — У мяне рукі ў гразі... Валасы рассыпаліся... Адна бяда з імі.
Ён не ведаў, як гэта рабіць, ён ніколі гэтага не рабіў...
Ён доўга глядзеў на яе сваімі спалоханымі вачыма — недзе як звярок, — тады падняў адубелую руку — яна, мусіць, адубела ад холаду, ад таго, што ён быў у прорве, — і адкінуў ёй валасы з твару назад, за шыю... Яны рассыпаліся, чапляліся яму за пальцы, і ён думаў, што робіць гэта не так як трэба, і зусім не так, як хацела Жэнька. Пасля ён стаяў і не апускаў рук... Убачыў, што і твар у Жэнькі ў гразі. Хацеў быў сказаць, каб яна памыла твар і рукі, можна з моху выціснуць чыстай вады, але не асмеліўся. Калі ён апусціў руку і сціснуў пальцы, яму здалося, што ў яго гарачая рука. Пасля ён падумаў, што валасы ў Жэнькі мяккія, як лён. А яму здавалася, што яны жорсткія... Мусіць, так здавалася, што яны былі чорныя...
«Жэнька прыбегла ратаваць, — падумаў ён зноў, — кінула ўсё і прыбегла...»
Тады ён успомніў, што яна звала яго: «Адзін лапаць — другі бот» і «Егаза». «Адзін лапаць — другі бот», — Юрка ведаў, што да чаго. А «Егаза» — не ведаў. Што гэта за слова: «Егаза>... Ён многа разоў хацеў спытацца пра яго ў Завішнюка і не спытаўся.
Егаза — гэта нешта добрае. Жэнька дрэннага ніколі не скажа, Жэнька сама добрая, вунь якая добрая...
Яна адышлася ад яго, недалёка, — каб у руках была рабая «вяха», яе, Жэньку, можна было б нават дастаць, — стала, схілілася на правы бок, яшчэ больш растапырыла свае рукі ў гразі, як птушка крылы, сагнула галаву і глядзела на яго сваімі чорнымі вачЬіма зусім спадылба. Яны былі ў яе цяпер чорныячорныя — Юрка такіх не бачыў ні ў кога, — пераводзілі яго з ног да галавы і патрошачкупатрошачку пачыналі ўсміхацца. Юрка іх цяпер зусім не баяўся. Ён сачыў і сачыў за імі не адрываючыся, — здавалася, што яны большаюць і большаюць, робяцца вялікія, і шныраць, шныраць па ім... Блішчаць і смяюцца. Глядзяць на яго і смяюцца...
Юрка зірнуў на сябе — не ўбачыў ні штаноў, ні кашулі, ні вялікіх бацькавых чаравікаў — усё было заляпана гразёю, да якой паналіпала зялёнай травы, што падобна на зайцаву капусту. Гразь на сонцы хутка абсыхала і пачынала рудзець.
«На каго я цяпер падобны?..» — падумаў ён.
Калі зноў падняў вочы — угледзеў, што Жэнька вярнулася і ідзе да яго. Памаленьку перастаўляе свае бліскучыя гумавыя боцікі па рудой траве. Ідзе, а вочы яе смяюцца. I зноў робяцца вялікія...
Ён тад*ы зжахнуўся ўвесь — ніколі яшчэ так не жахаўся — і падумаў: «Хаця б не схапілі дрыжыкі...»
Калі Жэнька была ўжо блізка ля яго, — ён нават чуў, як яна часта дыхала, — недзе там,
ІВАН ПТАШНІКАЎ 799
ззаду за імі, у самым кутку Сырніцы, ужо на сухім, на Ямскім, дзе партызанскія лагеры, пачуўся Завішнюкоў голас:
— Гэй, там! На лініі!.. Дзе пахаваліся? He бачу... Мне каб работа кіпела... Мне каб сёння на сухім былі...
Завішнюк усё крычаў і крычаў здалёку, — мусіць, праўда, не бачыў іх: яны былі за вывараткай.
— Дзе пахаваліся?! Я вам загару... Я вас разжаню... Жээнька!
Завішнюк крычаў, а Жэнька ўсё ішла да яго, да Юркі. Ён тады падумаў, што Жэнька зусім і не баіцца Завішнюка... I не хоча яго слухаць, не хоча...
Але яна нечага раптам спынілася — не дайшла да яго якія два крокі, спынілася ля курганка — трава на курганку даставала ёй па калені, да сукенкі, — выпрасталася, падалася неяк уся да яго, Юркі, узмахнула рукамі, як малады бусел высока на гняздзе крыламі, і засмяяласязасмяялася... На ўсю Сырніцу.
Юрка зноў падумаў, што яна, Жэнька, зусім не баіцца Завішнюка, і смяецца яна з яго, з Юркі, бо ён цяпер вунь які смешны, у гразі, і засмяяўся сам, разам з Жэнькай.
Тады яна раптам сумелася, натапырылася ў той бок, дзе крычаў Завішнюк, паслухала, зноў была засмяялася, зноў махнула рукамі і сказала зусім ціха, — мусіць, каб не пачуў Завішнюк:
— Ты харошы... I зусім не егаза, зусім не егаза...
Пасля крутанулася, скочыла недзе назад, у траву, — як спалоханая качка зляцела з курганка, — і пабегла, пабегла па балоце...
Юрка тады ўздрыгнуў.
«Што яна хацела зрабіць?.. Што?» — Яму стала ўсяму горача пад мокрай вопраткай. Ён падумаў, што ведае, што яна хацела зрабіць, і збаяўся таго. Пасля падумаў, што Жэнька зусім жа не гарадская, зусім... Як яна лёгка бегае па балоце, што каза...
А Жэнька бегла не туды, дзе тырчаў яе прутокшпілька, а да гарбатай вывараткі, дзе блішчала ў яме рудая вада.
«Яна пабегла мыць рукі...» — падумаў Юрка, і яму стала тады нечага крыўдна і захацелася плакаць.
Калі ён пачуў як усё крычыць, не сціхае Завішнюк, то падумаў, што вунь як ён злуе на яго, Завішнюка, на яго недзе цяпер злуе і Жэнька; падумаў пасля, што ніколі, ніколі не любіў Завішнюка і не будзе любіць, які б добры ён ні быў...
Ён, увесь у гразі, з лентай на плячы і пруткамі на сагнутай у локці руцэ, увесь устрывожаны і балючы, стаяў ля курганка і глядзеў на бурую ад торфу, вялікую, што стары мядзведзь, вываратку, пад якой сагнулася Жэнька.
...У бары гарачая зямля — аж гарыць, здаецца. Адкінеш рукі на сівы мох, ён — нібы толькі што падсушаны і выцягнуты з печы на вялікай шырокай блясе — коле ў далоні і крышыцца. Крышыцца на муку, на пыл. Так высыхала ў печы лісце вобаратніку, якое адразу пасля вайны насілі з балота ў кошыках і торбачках і сушылі на праснакі.
Юрку не хочацца таго ўспамінаць: не любіў ён ні вобаратніку, ні праснакоў, сухіх і калючых, што рассыпаліся на зубах, як жарства; яго, Юрку, тады на балоце пад Цянямі ўкусіла гадзюка.
Калі даўжэй ляжыш на зямлі, зямля яшчэ больш здаецца гарачая. Яе тут, на ўзгорку, з самай вясны сушыць сонца. Пасох верас, парудзела папараць — маленькая, не адскочыла нават ад зямлі, асыпаўся багун і ягаднік; пачаў жаўцець знізу і малады соснік. На ўзгорку — адзін малады соснік, толькі аж у куце, пад Ямскім, тырчаць разгатыя вярхі старых сосен — з зямлі, калі ляжыш дагары, яны добра відаць.
Смажыць. Даўно апаражнілі бутэлькі з вадой, што былі ў дзяўчат. Акцызнік не стрываў — сышоў да Парыпанавай студні. Юрка не пайшоў за ім, ён выціскаў ваду прыгаршчамі з моху і піў — адгэтуль яму сёння нікуды не хацелася ісці. Ён і кашулю апаласкаў ад гразі ў яме пад вывараткай, кашуля даўно высахла на сонцы, і цяпер ад яе пахне мохам і журавінамі; штаны ён не асмеліўся здымаць, каб памыць, ды іх усё адно заляпаў бы ў гразь, а яны высахлі, і гразь ад іх сама абсыпалася друзалачкамі...
Горача, — здаецца, і лежачы на зямлі няма чым дыхаць. Сонца даўно схілілася з паўдня, схавалася за соснамі, дало цень, а на пагорку парыць і парыць.
КНІГІ ОНЛАЙН
