Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
а лінію...
— На сасну!.. На сасну!..
Калі сагнешся над самай зямлёй — вунь як тады чуваць гром. Грыміць — што над самай галавой.
Вецер пагнаў па балоце насенне ад кругляцу: маленькія кавалачкі ваты. Яны лезуць у вочы, іх трэба адганяць ад твару рукой, што белых мух.
Зноў лезе аж на той свет пруток... Хаваецца ў мох.
Пад нагамі латочына з журавіннікам і маленькай травіцай. Травіца парудзела, пасохла.
— Вяху!.. Вяху садзі!.. — крычыць здалёку Жэнька. — Вяху... Яна ля зломанай бярозы. Вяхой адзнач! Тут пойдзе лінія ў трыццаць восьмы квартал.
Жэньку, відаць, пачуў здалёку Завішнюк.
— Гэй, там! На павароце... Кіньце вяху... Кіньце вяху... Запішыце, колькі да вяхі... Прыйду — праверу...
Завішнюк, калі ў яго з нечым не сыдзецца лента, — пагоніць перамяраць... Юрка ведае. А ён больш не палезе ў гэта балота, не палезе... Яго, Юрку, тады могуць схапіць дрыжыкі. Такі халодны вецер...
Вяха тырчала на сухім, і да яе прыступна было бегчы. Яна была лёгкая, што тонкае яловае грабільна без грабель.
— Нацягвай! Яшчэ цягні!.. Травы многа!.. — крычала яму Жэнька, як ён зноў нагнуўся над лентай.
Лента, калі ён цягнуў яе, усё даўжэла і даўжэла, здавалася, яна расцягвалася, як новыя лейцы, калі імі ўціскаеш воз з сенам...
— Стоп! — закамандавала Жэнька.
Тады ён узяў вяху і хацеў утыркнуць яе побач са шпількай.
Вяха не палезла ў балота, цюкнула ў нешта цвёрдае. Ён зноў быў падумаў, што лучыў у вялікі бацькаў чаравік, і адступіўся ўбок.
Вяха не лезла ў балота, хоць ты што. Цюкала пад вадой у нешта цвёрдае, як лёд. Вясной лёд давялося дзяўбці на двары ля ганка, дзе поўна было вады.
Па скуры прабег мароз...
ГуррР
Цяпер ужо грымела над партызанскімі лагерамі. Бурая хмара лезла і лезла зза лесу, нібыта яе хто адтуль пёр і пёр без аддухі... Пацямнелі на небе ў тым баку белыя пісягі. Вецер гнаў па балоце белы пух і жоўтае лісце.
Яму было здалося, што зноў закамандавала Жэнька. Ён зірнуў — яна стаяла і паказвала рукой, каб хутчэй паставіў вяху, валаводзіцца нечага: дождж на балоце застане.
Заныў у траве вецер і з большай сілай пагнаў па балоце пух і лісце.
ІВАН ПТАШНІКАУ
803
Гурр!..
Цюк!.. Цюк!..
Гаах!..
... Яму толькі на якую долю памяці мігнулася, што ён на загуменні і на яго паліцай лінуў гарачагагарачага полымя...
Здалося яшчэ, што паліцай падняў з зямлі і шпурнуў у вялікую, чорную, што ноч у лесе, яму...
Гуррр
Недзе над самай галавой ударыў пярун...
Тады загарэлася Лонва, як у вайну... I крычалі, крычалі ў агні людзі, аж пакуль не захлынуліся...
Выбух разлёгся па ўсёй Сырніцы і пагранзастаўскай дарогай паплыў на Жукаўшчыну — у Лонву.
3 самага кутка балота, з ельніку, са старой, расцярэбленай Акцызнікам лініі, правальваючыся па пояс у балота, бег да вывараткі Завішнюк...
Ён чуў, як наўздагон яму крычала Света: «Жэнька!.. Жэнька!..»
Яму здалося, што ён крычыць сам.
Над Жукаўшчынай грымела не сціхаючы. Там ліў дождж...
РАЗДЗЕА ДВАНАЦЦАТЫ
ВОСЕНЬ
Было ціха. Неба над Лонвай зацягнулі шэрыя, як попел, хмары. Над вёскай і туды далей, на загуменне, на Цяні, яны чарнелі і нізка звісалі над зямлёй; на усходзе — над Сырніцай і Ямскім, дзе партызанскія лагеры і дзе ўзышло сонца, — яны былі чырвонабелыя, з сінімі прагалінамі, а над самым лесам — аж бурыя, у вялікіх тулягах. I здаваліся цяжкія: не ўтрымаюцца пад сонцам, упадуць на лес і паломяць, паваляць на зямлю мсціжаўскія старыя сосны. Пакрышанае дрэва паляжа на дол — цвёрдае, што камень, і белае, як сыр.
Цішыня плыла з усходу, з лесу, разам з хмарамі і сонцам, і хутала сабою загуменне і шырокае поле Земфонд, што ляжала ў канцы Лонвы за пагранзастаўскай дарогай і за ямамі, дзе лонваўцы спрадвеку, як зачапіліся тут, хавалі на зіму бульбу.
Адгэтуль, з дарогі ля ям, было чуваць, як далёка на Жукаўшчыне ракоча ранні трактар, як у вёсцы ў кузні пад лёгенькім малатком смяялася кавадла, а тады аж стагнала ад звону, калі па ім біў пудовы молат.
На загуменні па камяністай і ўбітай дарозе стукалі з ляскатам калёсы — былі на жалезным ходзе; там недзе ржалі коні, ціха, дробненька, — здалёку здавалася, што гэта смяюцца дзеці.
Бліжэй ля лесу стаяла яшчэ большая цішыня — чуваць было, як перасыпаецца пад нагамі на дарозе глыбокі сухі пясок: шась... шась... Усё адно як хто браў яго з сяўні і сеяў па зямлі, што жыта.
Тады здавалася, што цішыня цярусіцца з высокіх сонных жнівеньскіх хмар, як бы і яе хто сыпле і сыпле адтуль на лес, на поле, на Лонву — сее разам з расой і грыбамі.
У цішыні чуваць было, як стукае ў лесе галодны дзяцел. Калі не свяціла сонца, дыхаў з поля сухі халадок: ішла восень.
3 фермы, што недалёка ад дарогі, пахла саломай, даўняй, ляжалай; з узлесся, з пасекі, несла смалойжывіцай і рассцеленым па сіўцы льном; аз поля, з Земфонда, патыхала раллёй, цёплай, свежай і прэснай, як учынены нядаўна ў дзяжы хлеб..
Ад лесу відаць была добра ўся Лонва — стаяла на шырокіх і цвёрдых тут грудзях зямлі; здавалася, яе нішто не можа зрушыць з пагор’я і сапхнуць да ракі, дзе ніжэй, дзе лог і балота; здавалася, яна тут прырасла навек да зямлі; і зямля без яе — не зямля, і лес без яе — не лес...
За Лонвай, за ракой, пачыналася поле і цягнулася далёка на захад, дзе сінелі, заходзячы краем аж сюды, на Мсціжаўшчыну, аўгустоўскія лясы.
Можна было падумаць, што на гэтым багатым кавалку зямлі, выкраеным сярод лясоў, на яго ўлонні, і ляжала Лонва — старажытная паўночная беларуская вёска...
Завішнюку, калі ён глядзеў на яе ад лесу, доўга думалася — што значыць Лонва?
804
ІВАН ПТАШНІКАУ
Калі ён доўга думаў, яму тады здавалася, што Лонва — гэта ранішняя зара на ўсходзе; што гэта — прастор з яго лясамі і рэкамі, з яго пагор’ямі і балотамі; што гэта — сонца на захадзе, калі барвавее ў вячэрняй летняй і асенняй цішыні ўсё неба, а далёка, як даступна вачам, — сінеча... Густая, што дым...
Як туды заўсёды хочацца ісці... Дарогай, сцежкай, полем ці лесам, але ісці і ісці... Бо ў такой сінечы, у лясах, на паўночны захад ад Лонвы, — Каралінская пасека з шырокай даваеннай градой...
Пасля Завішнюк падумаў, што трэба будзе спытацца ў людзей, у вёсцы, што значыць Лонва: спытацца ў Грасыльды, у Міхала Кастыцкага, у Акцызніка ці старога Тодарчыка...
Ён яшчэ будзе гаварыць з імі: ён доўга будзе ў Лонве.
Прайшло ўжо два дні, як ён завёз Жэньку, і сёння ўсходам сонца зноў ішоў па старой дарозе з трыножнікам за плячыма і драўлянай скрыначкай з тэадалітам у руках, ішоў у Сырніцу — на лінію, што вяла праз партызанскія лагеры на Жукаўшчыну, на маяк.
За Лонвай, ля лесу, быў той самы глыбокі пясок, па якім ён хадзіў ужо не раз, а яму здавалася цяпер, што на дарозе пяску пабольшала — аж гразнуць па калені ногі і зусім робяцца вялыя, не хочуць ісці.
Тады Завішнюк адставаў ад усіх.
Наперадзе, недалёка ішлі грамадой яго рабочыя: Акцызнік з сякерай пад пахай на руцэ, Валуёк, Сідарка і Света. Света несла на плячы дзве паласатыя вяхі. Валуёк з Сідаркам усё крычалі і крычалі Акцызніку наперабой пра тое, што іх не пускаў Міхал у лес «ні за якія грошы» і што яны ўзялі і пайшлі самі, і ён ім нічога не зробіць, не зловіць за хвост...
Завішнюк ведаў як усё было: сам прасіў у Міхала рабочых. Ішла восень, у лес поўз туман і вісеў на лініях цэлы дзень да вечара. Трэба было спяшацца прайсці мсціжаўскі масіў...
Уперадзе ўсё крычалі і смяяліся Валуёк з Сідаркам. На іх пачынаў за нешта крычаць і сам Акцызнік.
Света маўчала, яна маўчала ўжо каторы дзень: не гаварыла нават і з ім, Завішнюком. Маўчаў пры ёй і ён — ніяк не мог адважыцца загаварыць.
Ён падумаў, што пагаворыць з ёй сёння ўвечары, пасля, як яны прыйдуць з лесу, — бо маўчаць больш нелыа...
Калі наперадзе цяпер, не сціхаючы, крычаў Акцызнік, Завішнюк падумаў, што ён не можа чамусьці падымаць вачэй на таго, не можа, і ўсё. Стаяць і стаяць у вушах яго словы, калі ён, прыгнаўшы з фермы запрэжанага Смыка, крычаў гэтаксама моцна ля Грасыльдзіных варот:
— А ў раён я не паеду... Варта ў мяне ноччу, сам знаеш, таксатар. Як жа мне ехаць? Мяне з работы тады могуць... А з дзеўчынёхай нічога не будзе. Гэта з хлопцам... аяй... бяда якая. Так галавой налажыць... Нізашто... Аяй... А з дзеўчынёхай... Можа каго папрасіць? Мая баба каб дома была... Грасыльда, во... Але ж і яна, відаць, хату пабаіцца адну кінуць... Згінь ты, благое, прападзі... Гэтыя снарады... Панакідалі іх усюды і нашы, партызаны, і немцы... — Ён доўга кляў ля варот снарады.
Завішнюку цяпер здалося, што Акцызнік і тады таргаваўся, і ён падумаў, — відаць, не ўсяму трэба верыць, што Акцызнік верне на Міхала і на «сваіх прамгасаўцаў»... Верне, а сам думае «дабівацца праўды»...
He хацелася цяпер з ім і гаварыць — ні пра што.
А ён лез з гутаркай, хоць ты яму ў вочы было плюнь, — не сціхаў ні пра сябе, ні пра свайго Чаркашына. 3 двара ў Грасыльды ўчора цэлы дзень не вылез.
— Шавельзон не прывёз зарплаты на ўчастак... He прывёз, чорт насаты... Скула ў яго села ці якая там шмула. Я на машыну — адразу ў раён. 3 участка проста. А туды якраз усе нашы з’ехаліся да канторы, уся калона. Заставілі вуліцу прычэпамі... — Акцызнік на двары пра «сваю пяцёрку» ўжо не ўспамінаў, глядзеў толькі яму, Завішнюку, у вочы, як гаспадару сабака, які ведае: усё роўна ты мне нешта кінеш. Выседжу, лапамі з зямлі выдзеру... Для Завішнюка гэта значыла: табе цяпер вунь як патрэбны рабочыя: восені баішся і спяшаешся. А ў лес прыпоўз туман. Вось мы за яго і схаваемся... А ты нідзе не дзенешся... Але Акцызнік гаварыў зусім пра другое. Гаварыў і воч не спускаў з яго, Завішнюка, як ведаў усё роўна што. — Даганяе мяне Чаркашын... Здароў... Здароў... Хмуры хлапец нейкі. Думаю — вып’ем... Адвядзём душу... Гляджу, мінае нешта «Чайку», закусачная ў нас там ёсць такая ля гасцініцы, — можа, даводзілася... Ды даводзілася... — махнуў ён рукой і паправіў пальцамі вусікі пад носам, як пыл з іх змахнуў. — Ну, мінай, думаю, чорт з табой, у мяне свае ёсць, палучыў. Клічу, сам пастаўлю, кажу, — і не чуе. Цягну — не туды тое... Упёрся, як бык. Я тады яму... А ён мне дастае дзве пачкі грошай, у жмені ў яго не тоўпяцца, і тыча
ІВАН ПТАШНІКАУ
805
ў морду, як сабаку... Я тады ўжо да яго бокам, бокам... I так і сяк, кажу, што з табой, хлопец... А ён і не хаваецца... Мы, бра
КНІГІ ОНЛАЙН
