Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся
Памер: 122с.
Мінск 1994
Навуновым даследаваннем падгалосачнаіі спеунай вультуры Палесся займаюцца лічаныя даследчыві, і ахапіць такую значную галіну палес-кай мастацкай культуры ім не пад сілу. Тавую работу мог бы выканаць творчы валевтну, ініцыятарам стварэння янога мог бы стаць БелШК.
3.4. Інструментальная музыка Палесся
Майотэрства ігры на музычных інструментах — больш позняя, у параунанні са спеунай, з"ява у традацыйнай беларускай, у тым ліку і палескай, культуры. 3 часу яе зарадаэння яна стала высокамастацкім праяуленнем творчай дзейнасці народа, неад"емным атрыбутам святочнай а у многіх выпадках і побытавай культуры. I сення інструментальная музыка на Палессі з"яуляецца неад"емнай часткай мастацкай культуры Палесся.яна суправадаае абрады, рытуалы, песні, танцы, карагоды, прйпеукі. Асабліва значнае месца належыць інструментальнай музыцц на вяселлях і радзінах, у малядаванні, шчадраванні, на Купалле, по-бытавых вячорвах, у час талакі. Як мастацвая тжрчасць інструменталь-ная музыка Палеося звязана у першую чаргу з танцавальнай і карагод-шй мультурай, бясаднымі, жартоунымі песнямі і прыпеукамі.
Экспедыцыйныя даследаванні ЧТК у 1992—1993 гг. выявілі, што у наш час на Палессі бытуюць настунныя музычныя інструменты:
- струнныя; скрыпка, цымбалы, балалайва, мандаліна, гітара;
- мембранавыя: барабан, бубен з бразготкамі, турэцкі барабан;
- духавыя: свісцё’лкі, акарына, дудка з адтулінамі, жалеііва, гармонік, баян, акардэон, берасцянка, труба, рог;
62
- самагучальная: лыяві, талеркі, калотві, біла, звон, юьнпчот-кі, шархуны, бразготві, трашчоткі.
У сучасных формах палесвай культуры найбольш папулярным стано-віцца гарйонік, а таксама разнастайныя самагучальння інструйенты: кацйбы, прасніцы, пілы, вляпалы, лыжві, трашчоткі,
На Палессі добра захавалася традыцыя пераеі.інасці ігры на му-зачнах інструментах. Дзеці пачынаюць з гліняных свісцёлак, дудачав, жалеек, званочвау, моладзь бярэ баян, гармонів, гітару, старэіішйя іграюць на скрыпцы, вларнеце, бубне, турэцкім барабане;
Найлепш інструментальная музыва на Палессі захавалася у Ыала-рыцкім, Іванаускім, Пінскім, Столінскім, Ляхавіцнім, Лунінецвім раёнах. Але і тут гэта у значнай ступені знішчаная і дэфармаваная традыцыя. Таму багатая і старажытная палесвая муэычна-інструменталь-ная траднцыя патрабуе неадаладнай дзяржаунай падтрамкі па яа заха-ванні і адраджэнні. Асаблівага клопату патрабуюць нешматлікія сёння майстры па вырабу музычных інструментау — апошнія носьбіты гэтай традыцыі (як, напрыклад, майстар па вырабу сврыпав М.Колбік з в. Глінка Столінснага р-на). Іх майстэрства патрабуе тэрыіновага выву-чэння і перадачы таленавітым вучням. Але сапрауднаа выраіаванне паде' скай традыцыі вырабу музычных інструментау моаа быць арганізаваяа на дзяржауным узроуні шляхам стварэння адпаведных майстэрань пры цэнтрах народнай творчасці.
Асяродкамі захавання майстэрства ігра на музычных інструмен-тах на Палеосі трэба зрабіць фальклорныя валектывы, але нры гэтым абавязкова улічваць рэгіянальныя асаблівасці, разнавіднасці і жан-равую спецыфіку творау, якія гэтымі інструмантамі суправадааЮцца. Асабліва важна захаваць генвтычную сувязь музычных інструментау з
63
нясцовымі танцамі, карагодамі, вяселлямі, бяседньші песнямі, святоч-най традацяяй.
3.5. Танцавальная культура Палесся
Мастацтва руху, якое арганічна звязана з магіяй дэеяння, рытмам, Н9 менш старааытжае, чым мастацкев олова. На Палессі заха-валіся амаль усе разнавіднасці танцавальных узорау. Тут ыожна сустрэць танцы сюжэтныя (аоабліва пры інсцэніроуцн песень), бессю-жэтныя, імітацыі паводзія :швёл (найбольш старазаітныя), пра-цоуныя, характарныя, абрадавыя, бытавыя, жаночыя (іх большасць), мужчынскія, інструментальныя, вакальныя (у большасці карагоды), парныя, івдывідуальння, масавыя скокі і інш.
Прымяненне агульнага структурна-гістарйчнага прынцыпу да танцау Палесся прыводзіць да высновыі, што тут эахавауся стараштнеіішы пласт абрадава-рытуальнай магічнай харэаграфіі, які сягае ў ге-нетнчныя вытокі народнзй танцавальнай культурн. Найбольш пака-залышмі прнклздамі з зафіксаваных экспедыцйяш ЧТК у 1992 — 1993 г. можна лічыць вясельны карагод "Стрэлка" — водгук імюб-ных захопау дзяучат (Бездзеж Драгічынскага р-на), карагсды вад-жэння і пахавэння стралы — водгукі культу Перунп (Пярэдзол-кі Лоеускага р-на), карагод "ланіцьба воуіна" — водгукі культу агніо (Бяланавічч Петрынаускага,' Пагост Жлкавіцкага р-нау), скокі Казы на Шчодрыка — культ урадлівасці (Хаціслаў Маларяц-кага р-нз), танцн з Кабылкай — водгук прыручэішя швёл і пера-сялення пляменаў (Давыд-Гарадск Столінсвага р-на), карагоды Куста — культ расліннасці (Камень, Гальнева Пінскага, Лобча, Ьуька-І Лунінецвага р-на) * і-нш. Шэраг такіх пршладаў, як і
64
шматлікія працы беларускіх даследчыкау, пацвярджаюць выключную вахаванасць старажытных вытокау харааграфічнай нультуры на Палесоі.
Другой отупенню сучаснай народнай харэаграфіі на Палессі стау карагодны танец. Магічна-выяуленчы пачатак з цягам часу сас-тупіу месца знешняй выразнасці. У выніку у большасці вападкаў пе-рарвалася сувязь часоу, але не выклікае сумнення тоа, што у па-ласкіх танцах захавалася старажытнае светаадчуванне, псіха-лагічны склаХ мыслення, які выяуляевда ва усім ладзе мастацкага твора, яго кампазіцыі, манерн выванання, агульнай стылістыцы, характары музычнага суправаджэння і г.д.
Такім чынам , на Палессі сіккрэтычныя пеоенныя і гульневыя карагоды старажнтнага абрадава-магічнага паходжання далі жыццё пераходнай групе карагодных танцау, у якіх народная харэаграфія набыла больш развітыя і складаныя формы, заняла першаснае значэн-не, Многія з такіх карагодау у наш час ператварыліся у "чыстыя" танцы, у якіх цяжка, а часам 1 немагчыма выявіць старую рытуаль-ную аснову.
У выніку вульгарна-спрошчанага падыходу да танцавальнай куль-туры у савецкі час знішчальны размах набыла уніфікацыя палескай харэаграфіі, бясконца раэнастайнай у старажытных рэгіянальных узорах. У наш чао яна прадстаулена літаральна некальнімі дзесят-камі бытавых танцау гарадсвога паходжання: "Падэспань", "Крака-вяк", "Ойра", "Карапет", "Каробачна", "Сямёнауна", "Сербіянка” I інш. У вялікай колькасці мясцовнх варыянтау бытуюць таксама польні 4 кадрылі. Таму палеская старажытная харэаграфічная вуль-тура, як ніякая іншая разнавіднасць траднцайнай нультуры, вымагае самага пільнага клопату, тэрміновага вывучэаня, фіксацыі і рэ-канструкцыі. Рэалізацыя гэтай праграмы магчыма з аднауленнем дзей-насці навукова-даследчай лабараторйі народнага танца у Беларускім універсітэца культуры.
65
3.6. Асаблівасці і праблемы развіцця мастацкіх промыслаў і рамёстваў
Народнае мастацтва.мастацкія прошслы і рамёствы Палесся у цэлым вызначаюцда тымі ж асноунймі асаблівасцямі і рысамі, што і па усей Беларусі, а у многіх выпадках — славянскіхііншых суседніх народау Усходняй і Цэнтральнай Uyponu. Развівалася гэтая галіна народнай культуры пераважна у выглядзе хатніх рамёствау, для улас-ных патрэб, толькі некаторыя (ганчарства, лозапляценне, асобныя ві-дй дрэваапрацоукі, а з пачатку XX ст. — роспіс па дрэве, шкле, палатне) набывалі характар промыслу з выхадам на рынак. У Тюрмах і дэкоры вырабау прасочваецца старажытная аснова, мала закранутая пазнейшмі запазйчаннямі і уплывамі. іормы чарпава, чауна, збанка, кошыка, ступя простыя, канструктыуіггя, блізкія да прыродных^ дэкор, калі-йн ёсць, ніколі не выступае самамэтай і выяуляе, як правіла, сімвалічныя ці ахоуныя ^нкцыі, сёння амаль забытыя і транс^армава-ныя у чыста дэкаратыуняя, як і у іншях рэгіёнах Баларусі, дзе гэ— ты працэс адбыуся яшчэ раней.
Разам з тнм асаблівасці геаграфічнага становішча, сацыя-льна-эканамічнага развіцця Палесся налажылі свой адбітак на харак-тар народнага мастацтва і мастацкіх промыслау краю, што у адных вападках надае многім відам адмвтішя рэгіянальныя асаблівасці, а у некаторых — увогуле вылучае яркія, таповыя толькі для гэтага краю з"явы. Неўрадлівыя землі, мала прыгодная для развітага зем-ляробства, і ў той жа час наяунасць разнастаЗнай прыроднай сыраві-нн і матзршілау вымушалі палешукоу шукаць іншыя крыніцы для пра-шцця, у тйм ліку за коіііт падсобных промаслау і рамёствау, сярод якіх бшіі і з мастацнім ухілам. Таму у цэлым промнслы Палесся прнк-ме'гна вылучаюцца сваімі маштабамі, нярэдка тым ці іншым рамяством імэліся. цэлыя паоелішчы, на Заходнім Лалессі доЬнць буйпня.
66
Пры гэтым, размешчаныя даволі рэдва, на знэчных адлегласцях (асаб-ліва на Пінскім Палессі, у Загарынні), яны выпрацоўвалі адметныя вузвалакальныя асаблівасці, часам уласцівыя толькі канкрэтнаму пасе-лішчу. Урэшце, адметнасць народнаму мастацтву Палесся надаюць і ўзаемаўплывы з украінскай культурай, якія сілкавала не толькі су-седства, але і рззвітае на Палессі адыходніцтва, скіраванае больга на Украіну, чым на Цэнтральнуы Геларусь. Некаторыя з"явн у народшм мастацтве Беларуска-Украінскага Палесся ўвогуле непадзельнмя адмі-ністрацыйнай мяжою, што зрэшты, характэрна і для іншых рэгіёнаў Беларусі і сумежных з ёю тэрыторый.
Адзначаныя асаблівасці бцтавання і развіцця народнага мастац— тва ІІалесся ярва ваявіліся ў дэкоры народнага адзення — найбольш яркай (пасля мовы) этнічнай адзнакі. 3 агульнабеларускага яно вы-лучаецца прыкметнай дэкаратыўнасцю і маляўнічасцю (асабліва жаночае святочнае), хоць пераважнай каларыстыкай была традыцыйная чырвона— чорная на белым фоне. У тоіі жа час агульны характар дэкору, прын-цыпы яго размяпічэння, колькасць, маштабнасць надавалі народнаглу адзенню адметныя рэгіянальныя асаблівасці. Па сведчанні этноіра-раў пачатку XX ст., на палескіх кірыашах ці святах па традыцыйным адзенні можна бшіо нават вызначыць, хто з якой вескі. 1 калі гэта можна лічыць некаторым мастацкім пераболынанном, то несумненна тое, што на Палессі, як нідзе больн, народнае адзенне вылучаецца нрык-метнымі лакальнымі асаблівасцямі, характэрнымі для нешярокіх рэ— гіенаў ці нават некалькіх суседніх вёсак. Але гэтыя асаблівасці датычылі прыватных дэталяу, колькасці і памераў врнаменту, агульная ж каларыстыка касцша, яго колеравая і арнаментальная аснонэ мелі агульнабеларускія традяцыі.
Шзраг адметнасцей харавтэрны да вігшўкі Палесся, якол, акра •
КНІГІ ОНЛАЙН
