Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся
Памер: 122с.
Мінск 1994
' Супярэчлівасць выяуляецца лшчэ і у тал, что заходнепалескі рух вельмі хутка пераутваріуся з чпстэ культурна-асветніцкагэ у палітычны. Прл гэтым палі'лічнал дзейяасць заняла ца:лІну~чае стано-вішча у яго развіцці. Добач з агульнадэмахратлчнйлі бллі вялучаіа патрабаванні стварэння розных форм нацаянальнаЛ аутаноміі. дчяпа-зон апошніх даволі шырокі: ад культурна-нацыянальнай да тзрыта-рыяльнай і дзяржаунаіі. Рэалізацыя культурна-нацьіянальяаа аутано-міі прадугледжвае два этапы. На перныл прапануецца стварэнне Ja-культатыунага вывучэння палескага дыялекта ў дзіцячых садках 1 па-чатковых йласах школы, на другім — перавод на палескуэ мову усел сістзмы адукацыі (у тым ліву і вшпэГішай) і наданне лова сг т> дзяржаунай. ІІрапануецца таксама і некалькі ступеней тэрчтз. > /ь-най аутаноміі: эканамічна самастслян раён з пряярыт&дам i.jp ^ Ba:_а зананадауства; аутаномш кра“; рэспубліва, жал знаходзівда ў ’в-дэратыунай сувязі s Беларуссю (навштал'г Славакіі у Чэха-Славак і і). Відавочна, што узровень этнічнай кансалідацыі заходнепалесвага насельніцтва зусім на адпавядае сэтшн патрабаванням. Ступень ва-дыфікаванасці палесвай мовы, напрнклад, не дазваляе ёй сёння ы~ каяаць ролл дзярхаунай або мовы навучання. Гучныя палітачнля дэк-
44
ларацыі сведчаць аб памкненні вярашаць складаныя этнічна-вультурн±л праблемл не адпаведным чанам, а за кошт выкарыстання дзяркаўнаа улады, што яшчэ раз падврэслівае слабасць самога руху.
Базам з там, палітызацыя стала адной з галоуных прьічын узнік-ненвя канфлікту(пакуль што на канцэптуальна-палемічнмм узроўні) памі-х заходнепалескім і беларускім нацнянальным рухам. Асабліва ен абвастрыўся у ±991—±992 г±. Тыповым'і тэмамі палескага перыядычнага друку сталі абвінавачванні ЕН2 у балыпавізме, шавінізме і г.д. Пе меін характэрншл стаў помук новых палітычных партнёраў — куль-туряа-нацаянальных аб"яднанняў нацчяналышх меншасцей Беларусі, што завярчіылася 24 студзеня 1992 г. дэкларацыяй з патрабаваннем надання статуса дзяржаўнай, апрача беларускай, польскай, рускай і заходне-паласкай мовам.
Такім чынам, заходаепалескі (яцвяжскі^ рух — гэта супярэчлі-вая сацыяльная з"ява. Дго ўзнікненне аб"вктйуна заканамернае, але ў рзалышм развіцці ёсць шілат штучнага і небяспечнага з пункту гледаашгі захавання стабільнасді кігінацыяналымх адносінау на Бела-русі.
Янічз больш небяспечшм у гэтым аспекце выглядае разгортванне ўкраінскага руху, які на Палессі галоўным чынам лакалізаваны у двух цэнтрах — Брэсце і Кобране. Дзейнасць брэсцкай групы, вядомай не-каторы час пад наэваю "Народны фронт Берасцейшчыны", вызначаецца асабліваіі ах’рэсіўнасцю. Вядома, што ў 1989 г. яе кіраунікі звярну-ліся у вышэлшя інстанцаі СССР і УСФ з патрабаваннем перадаць боль-шую частку тэрытораі Брэсцкай вобласці, насельніцтва якоіі складаяіь пераважна ўкраінцы, у склад Укрэіны. Акыцодўл^ся збор подпіса.; пад лістамі з гэтымі патрабаваннямі. Кобрынскея група — Таварыства украінскаіі нультуры ім.Т.Шаучэнкі — араейтуеода на вядзенне куль-турна-асветніцнай работы, у тым ліку, на еіьарэнне нласау і школ
45
з выкладаннем на ўкраінскай мове. Трэба адзначыць, што ў Брэсцкай вобласці пражывае даволі вялікая група украінцау (60 тыс. чал.), пры гэтым за перыяд з 1959 па 1989 г. іх удзельная вага амаль пад-воілася.
Сацыялагічнае апытанне, праведзенэе ЧТК у жніўні-кастрычніку 1993 г..дазволіла істотна ўдакладніць уяўленні аб этнічнаіі самасвя-домасці, этнакультурнах і этналінгвістычных арнентацаях насельніц-тва ІІалесся.
Апыч’анне было задумана такім чынам, каб высветліць суадносіны афіцыйнай (пашпартнай) прыналежнасці і рэальнай самасвядсмасці хы-хароу Палесся, прасачыць меш папіырэння і ступень актуальнасці аіульнанацыянальнай (беларускай), рэгіянальнай (палескай), лакаль-най (адміністратыўна-тэрытарыяльнай) і м івралакальнаіі (вяскова-абшчыннай) самасвдцомасці.
3 1568 апытаных па пашпарце аказалася 94,4? беларусаў, 3,0? рускіх, 1,82увраінцаў, 0,7? паляваў, 0,1? прадстаўнівоў інпых на-цыянальнасцей. Гэта прйкладна адпавядае этнічнаа структуры насель-ніцтва Палесся.
Папярэдні аналіз шнікаў даследавання дазваляе сцвярджаць, што, па-пер:нае, дамінуючаЗ формай этнічнай ментальнасці з"яуляецца агульнанацыянальная свядомасць. Ьеларусамі сябе лічаць 89,7? усіх рэспандэнтаў або 95,0? "пашпартнах" беларусаў. Свядомых русніх крыху болел, чым пашпартных (адпаведна 3,1?і 3,0?), а уйраінцаў (1,3? і. 1,8?) і палякаў (0,6? і. 0,7?), наадварот, менні. Сярод "не-тыіулышх" дормаў свядомасці зафіксаваны палешукі (4,І?апытанах) і яцвягі (0,06? — I (адзін!)чалавев). Адзначым, што разыходаанне саілабвядогласці і пашпартнал прыналсснасці характэрна перш за ўсе цля Заходняга Палесся. оа Усходніп "свядомых" беларусаў крыху бо-ле?, чан паншартішх (93,4?» 93,1? адпавадна). У Заходнім — наад-46
варот (87,1? I 95,8?).
Па-другое, трэба канстатаваць адсутнасць агульнарэгіянальнай (цалаокай) самасвядомасці. Большасць выпадкау атаясамлання рэспан— дэнтамі сябе з палешунамі прыпадае на Лунінацді, Пінскі і Столінскі раёны (68,2? усіх апнтаных), у той чао як ааытаныя з гэтых раанау складапць тольві 26,2? ад выбарачнай сукупнасці. На астатняй тэ-рыторыі палешукамі лічаць сябе адэінкі, а у аекаторах раёнах (нап-рыклад, Ельскім) яны увогулв нв зафікоаваны. Раэам з тым, нават на тэрыторыі нанцэнтрацні палелукоу у Лунінвцкім, Пінскім і Століы-скіы раанах яны склалі нз больш 12? рэспандэнтау. Таму этыонім палашуві" можна разглядаць толькі як вуэдарэгіднальнуо форму са-масвадомаоці, харантэрную для навялівай часткі насельніцтва.
У сувязі в гэтым трэба падкрэсліць, што, па-трэцяе, куды больш адтуальнымі з яуляюода лакальная (адміністратцуна-тэрнтарыяльнші) формы свддомасці — нінчухі, ляльчане, столінцы, патрыкоуцы, маэыра-не, аб чым сведчыла ад 34 да 37? рэспавдэнтау. Іх існаванне трэба тлумачнць дауняй гістарячнай традыцаяй і сучасным адміністратнуна-тэрытарыяльным падзелам. Гістарнчныя формы свядомасці (цапрыллад, бужане, гідуны, вагародцы і інш.), якія не маюць да-чыненяя да сучаонасці, ужо амаль што забытыя, іх ведае толькі ад 1,5? да 2? рзспандэнтау. Аналагічнае становішча склалася і э мік-ралакальнші вяскова-абшчыннымі назваыі (глушкаучане, яноуцы, бух-лічана, шгдалінцы.дзімамерца). Яшча радзей оустракаюцца рэшткі сацняльва-саслоунай этнааіміі (сяляне, кяшчаве, шляхта). Падкрэо-лім, што лакальння і мікралакалышя формы свядомасці існуюць пара-лельна з агульнанацяянальнай.
Тавін чынам, відавочна, што агульнанацыянадьная форма сама-
47
овддомасці — бедарусы — э"яулявцца адзінай, характернай для абса-лютнай большасці аасельніцтва Палесся формай ca.ua ідэнтыфікацыі. Колькі-небудэь сацыяльна значаага папнрэння рвгіянальнай (групавой) свядомасці (налескай ці яцвяжсвай) няма.
Спецыфіва палвсвага насвльяіцтва выяуляецца не у сферы мев-тальнасці, а у сфвры мовы. У праграму даследавання бші занладзвіш пытвнні аб пашырэнні беларускай, русвай і іншнх мовау, а таксама мясцовага дыялевту у хатніх 1 сяброусвіх зносінах, на рабоцс, у сферы снажывання вультуры, моуяых чаваннях у адувацыйнай сферы, аб ідэнтыфікацыі з той ці іншай мовай у якасці роднай.
Відавочыа, што мясцовыя дыялекты яуна дамінуюць у хатнім ужыт-ку (ш *х размауляюць 68,9% распавдантау) і У заооінах з сябрамі (61,6%). Прм гатым у Заходвім Далеосі геты павазчын вышэй (75,2% 1 66,9% адааведна), чнм ва Усходнім (59,6% I 53,9%). На рабоца мясцовымі дыялантамі жарыетаадца ухо ыеншая доля рзспавдантау — 39,5%. Траба падкрзсліць, што пад мясцовым дыялектам рэсладцзнты разумеюць перш за усе гаворву оваей мясцовасці, вёскі. Уяулайаі аб агудьнааалесвім ці "ааходнепалвсвім" днялекце на уэроумі маса-вай свядомаоці адсутнічае.
У сферы спакывашя вультуры пераважаюць бвларусмая і руовая мовы. Пры гэтым іх паэіцці амаль што аднольнавыя. Так, радыё і талебачажне слухаюць на беларускай мове 68,6% рэспавдаятау, на рускай ___ 64,9%, чытаюць газеты і часонісы на беларускай мове 62,9%, аа рускаіі -- 65,4%, внігі — адпаведна 46,4% і 62,4%, М-эначым, што у Заходнім Палесоі пазіцыі русмаіі мош мацней, чым ва Усходяім. Асабліва гэта харавтэрна для Кобрынсвага раена.
Што ж тычыцца палескаыоуных ввданаяу, то 1х чытае 4,7% рэс-пандэнтау, парадачы па радые слухае 7,1%. Папулярнасць іх пршілад-
48
яа аднолькавая з ухраінамоунымі. Украінскія газеты чытае 4,3% рэс-нандентау, квігі — 3,3%, олухае радыё' і ораграмы тэлебачання — 7,5%. Асабліва прымметная "украінанакіраваная" тэвдзяцыя па Заходня-му Палвсою у цзлым (5,9%, 4,3% 1 9,6%), прынамсі, у Кобрансвім (7,3%, 5,7% I 15,4%) і Маларыцкім (7,4%, 8.5% I 17,6%) раёнах.
Разам з тым, у оферы адукацыі пзравага яуна аддаецца беларус-кай мове. На ёй пажадалі вучыць дзяцеіі 65,8% распавдэнтау (72,6% на усходзе I 61,2% на эахадзе), на руснай -- 21,8% (адпаведна 15,7% I 25,9%), на мясцовым дыялекде — 3,2% (2,6% I 3,5%), іншх мовах — 1,7%. Гета асабліва паказальна на фоае адкаэау на пытанне аб прызнанні у якасці роднай той ці іншай мовы. Так, баларускую лічаць роднай 65,8% рэспавдэнтау (71,8% на усходзе I 47,2% на за-хадзе), рускую — 11,6% (адпаведна 9,7% I 12,9%), увраінскую— 1,0% (0,7% I 1,2%), мясцовы даялект — 25,7% (13,9% I 33,0%). Такім чынам, трзба адзначыць, што мясцовыя дыялекты эаймаюць тры-валае становішча у пауоядэё'нным ужытку палескага насельніцтва, звачная «олькасць жыхароу Ідантыфікуе сябе з імі як з родыаіі мо-вай.
У оувяэі з пададзенымі матврыядамі пытанна аб формах дзяр-жаунай цалітйкі у сферы мультуры н“ Налессі ўяуляецца дастатхова складаным. Зразуыела, што яна павінна адпавядаць міжнародным отан-дартам. Адошнім часам Арганізацня Аб"яднаных Наццй, Савет Еуроцы прыыялі шэраг дакументау, эгодд» з якіыі разнастайныя групы меа-шасцей цавінны валодаць бенефітнымі (дадатвовямі) правамі ддя захавання сваёй моунай I кулыурнай ідэнтычнасці. Галоунан шш масцю з"яуляецца вызначэнне бенфіцаямтау. Спецыяяьная дзкларйцаа ААіі шлучае нацыянальныя або зтнічшя, рэлігійная і лінівісшчнан
49
меншасці I.
Відавочна, што да рэлігійных менпіаецей насельніцтва Палесся ае адносіцца. Нельга лічыць яго і зтнічнай (або нацыянальнай) ыен -шасцю, як гэта робяць, напрывлад, лідзры аб"вднання "Полісьсе". Этмічнуо оупольнасць валучае перш за усе уласная грусавая свядо-масць, яная выяуляеода .у этноніме і супрацьпастауленні сябе іншым народам (у апаэіцыі "мы-яны"). Як сведчаць. матэрыялы даеледавання, абсалвтная большасць насельніцтва Палесоя лічыць сябв беларусамі.
КНІГІ ОНЛАЙН
