Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся

Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся

Памер: 122с.

Мінск 1994

53.64 МБ

^І<0Ж<$>>І<0>І<<$>>^^^^ й © © © М © © © й © й ^^■^^^^ ww^ ^^^ МІНІСТЭРСТВА КУЛЬТУРЫ I ДРУКУ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ БЕЛАРУСКІ ІНСТЫТУТ ПРАБЛЕМ КУЛЬТУРЫ © © © © © © © й © © © © АДРАДЖЭННЕ ТРАДЫЦЫЙНАЙ МАСТАЦКАЙ КУЛЬТУРЫ ПАЛЕССЯ Канцэптуальная аснова і праграмныя накірункі © й © © "^^^^^^ Мінск 1994 '^^'^’ м © © I © &І<Ф>І<ФЖФЖФ>Х<ФЖФ>І^^^^ МІНІСТЭРСТВА КУЛЬТУРЫ ! ДРУКУ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ БЕЛАРУСКІ ІНСТЫТУТ ПРАБЛЕМ КУЛЬТУРЫ АДРАДЖЭННЕ ТРАДЫЦЫЙНАЙ МАСТАЦКАЙ КУЛЬТУРЫ ПАЛЕССЯ Канцэптуальная аснова і праграмныя накірункі Мінск 1994 Праграма распрацавана ў адпаведнасці з заказам Беларускага інстытута праблем культуры Міністэрства культуры Рэспублікі Бела русь часовым творчым калектывам у складзе: САХУТА Я. М. кіраўнік ЧТК, кандыдат мастацтвазнаўстм, ст. нав. супрацоўнік Інстытута мастац-твазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь ГОЛУБЕВА I. Р. прарэктар Беларускага інстытута праблем куль-туры, адказны выканаўца КАЧАРПН В. Я. кандыдат філасофскіх навук, дацэнт Беларус-кага педагагічнага універсітэта ЛЕВЯРОЎСКАЯ Я. У. навуковы супрацоўнік Інстытута сацыялогіі Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь ЛІЦВІНКА В. Д. кандыдат філалагічных навук, ст. нав. су-працоўнік НДЛ беларускага фальклору і дыялекталогіі Беларускага дзяржаўнага універсітэта ЦЕРАШКОВІЧ П. У. кандыдат гістарычных навук, дацэнт Беларус кага дзяржаўнага універсітэта ЦІТОЎ В. С. доктар гістарычных навук, ст. нав. супрацоў-нік Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь У рабоце часовага творчага калектыву прымалі ўдзел таксама: КАЗЛОЎЛ Р. кандыдат гістарычных навук, ст. нав. су-працоўнік Інстытута гісторыі Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь КЛІМЧУК В. д. кандыдат філалагічных навук, ст. нав. су-працоўнік Інстытута мовазнаўства Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь 1 ПАДТРЫМКА I РАЗВІЦЦЁ ТРАДЫЦЫЙНАЙ МАСТАЦКАЙ КУЛЬТУРЫ ПАЛЕССЯ ЯК ГАРАНТ ЗАХАВАННЯ САМАБЫТНАСЦІ ГЭТАГА РЭГІЁНА БЕЛАРУСІ Адрадхэнне, збвражэнне 1 развіццё традыцыйнай мястацкай ку-льтуры — справа мэтанакіраванай 1 прадуманай паліпкі ! пастаян-нага клопагу цывілізаваных краін. Прадугледжаяа гэта і ў Закона "Аб культуры ў Рэспубліцы Беларусь". У раздзела, прысвечаным творчай дэайнасці, асноўнае мвсца адведэана манавіта традыцыйнай культуры. Артыкул 19 абвяшчаа:"Баларусь огварае ўмовы і заахвоч-вав прадпрыемствы, арганізацыі, установы, грамадэян да адрадхэн-ня і развіцця гістарычных традыцый народнай творчасці, аўтэнтыч-нага фалыслору, звычаяў, абрадаў, святаў, традыцнйных промнсм? t рамёстваў..." Традацыйяая ыастацкая культура адлюстроўвае ха-рактар хнцця, ідэалн, эстзтычння запатрабаванні народа, яна надае яапаўторнасць і самабытнасць сучаснай нацыянальнай культуры, ака-зваа ўплыў на прафасійнае мастацтва. У адпаваднасці з рэкаманда-цыямі ЮНЕСКА кохная дэярхава павіняа клапаціцца пра захаваннв ра-знастайных форм культурнай спадчнны, развіпдё яе ў сучасных умо-вах. Пры вырашзнні гэтых надзённых і адказных задач трэба ўсвя-доміць важную акалічнасць: тэрмін "традыцыйная мастацкая культу-ра" — вельмі ўмоўны. У адрознаннв ад досыць уніфікаванага пра-фвсійнага ыастацтва ці літаратурнай мовы, якія Існуюць на агуль-нанацыянальным уэроўні, традыцыйная мастацкая культуры нацыі — гэта суквацца шматлікіх рэгіянальных адметнасцай у галіна фаль-клору, мастацкіх промыслаў, абрадаў, эвнчаяў, мелодый 1 інш. У той жа час гэтую разнастайнасць аб’ядноУвае агульнанацыянальнаа адзінсіва, якое праяўлявцца ў традыцыйным змасцв народнай мастац-кай культуры на ўзроўні этыкі, эстэтык!, маралі, філасофіі, нацы-янальнага манталітэту. Такім чынам, падтрымка і развівдё трады- з ішйнай мастацкай ку«?урв нацы! — гв?а neps аа ўсё падтрммка I развіццё культуры асобяых рэгіёнаў. Адным з такіх адметньх і самабытных рэгіёяаў Беларусі з”яў-ляецца Паласса, яков лічыцца своаасаблівнм запаведнікам традыцый-най мастецкав кулвтуры. Яшчэ нядаўна яно прыкметна вылучалася 1 сваім прыродным ландшафтам, I мясцовші звычаямі, абрадамі, традыцыямі, мовав. Але значння сацыяльна-эканамічныя зманы ў су-часным грамадстве, уплнў навукова-тэхнічнага прагрэсу, развіццё сродкаў камунікацый і інфарыацыі, міграныйныя працэсы вядуць да нівеліроўкі рэгіянальных адматнасцай, у тым ліку і на Палаосі. Траціцца яго оамабытнасць, энікаюць, адыходзяць у нябыт традн-цыйныя абрады, эвычаі, промыслы, рамёствы. Паскорнла гэтыя пра-цэсы 1 чаряобыльская трагадыя, асноўнм ўдар якой прнйшоўся мена-віта на Палесса. Такім чынам, пад пагрозай аказалася традыцыйная мастацкая культура аднаго з найбольш адматных і самабытннх рэгі-ёнаў Беларусі. Базумоўна, было б абсурдным 1 нарвальнш ставіць пнтанна аб штучным пераўтварвнні Паласся ў найкі этнакультурны эапаваднік, рээарвацыю. Законы развіцця грамадства аб"актаўння і няўмольныя, іх нельга штучна эатармазіць ці прыпыніць. Размова можа ісці то-лькі пра тоа, як ва ўмовах гзтых працэсаў зберагчы і захаваць адматнасць традшшйнай мастацкай культуры Паласся, нівеліроўка ці уніфікацыя якой прывядэа да прыкметнага збяднання пакуль што яшчэ паліхромяай, шматфарбнай карціны, назва якой — нацыяналь-ная культура Ьеларусі. Архаалагічныя, этналінгвістычння, тапанімічныя дасладаванні гвтага рэгіёна даюць падставы сцвярджаць, што Палассе з“яўляеода прарадзімай славян, пазней яно, разам з Полацкім княствам, стала асновай дзяржаўнасці, цэнтрам паршага асватніцкага хрысціянскага 4 асяродка. Надарэмна гэты, па трапнаму выкавванню акадэміка М.Тал-отога, "запаваднік старахытнаславянскай культуры" заўсёды прыцяг-ваУ да сябе погляды яе даследчыкаў. Унікальнасць культуры Палвсся стала падставай для таго, што ў XIX ст. рэгіён стал! вылучаць a Баларусі. У адпаввднасці з імпарскім "падзяляй 1 пануй" фальк-лорна-этнаграфічнымі даследаваннямі ва Палессі эаймаўся ганаралітэт Імпарскай Расіі, які ставіў канкрэтную мэту: дакаааць спрадвеч-васць гвтага крав нв як цзнтра славянскай міграцыі, а як ваколіцы Маскоўскай дзяржавы. Так была закладзана аснова для оучаснай эт-напалітычнай сігуацмі, якую У спалучэнні з надуманай яцвяхокай тэорыяй паходхання палвяукоў называкць этнакаяфліктнай, Асноўная прычына гэтага — нараспрацаванасць тэоры! рэгіянальных мастацкіх кулыур як арганічннх складавмнх агульнанацыянальнай культуры. Такім чывам, вывучэнна рэгіянальнай адматнасці традыцыйнай мастацкай культуры Паласся дасць аснову для внрашэння на дзярмУ-ным узроўні праблаш яа падтрымхі і развіцця як арганічяай чаотк! культуры Беларусі, а разам з гэтым — этнакультурнага адраджзння краю, дэа не будаа мвсца палітычным інсінуацыям тыпу "крэсаў уо-хрдяіх , паўночна-заходняга краю" ці "заходнапалескай яцвяжскай дзярхавы". Распрацоўку канцэптуальжай асновы 1 праграмных накіруякаў па адраджэнні і зберахэяні традыцыйнай мастацкай культуры Палесся рабілі спацыялісты ў галіне асноўных яе відаў — членн Часовага гворчага калактыву, створанага пры Беларускім інстытуца праблам культуры ў І9Э2 г. Праца ішла з уліхам усіх папярэдніх навуковых дасягненняў у гэтай галіна культуры. Акрамя таго, у 1992—1993 гг. йыў спацыяльна праведэаны шэраг навуковых экспадыцый практычна ва ўса раёны Паласся, у час якіх вывучаліся асаблівасці, традыцы!, сучасны стан розных відаў народнай мастацкай кулыурн, зроблана 5 аякетяаа апытанне насальніцтва а мэтаю высвятлання яго памкнання?, памданняў. адяосін да мастацкай опадчыны, узроўюо наныянальнай овядомасці і !нш. Прапанаваныя каяцэптуальныя асновы і праграмныя накірункі гэта тэарэтычная аснова, якая фармулюе аіульння прынцыпы для ра-опрацоУк! камкрэтяай дзяржаўнай праурат па абаражэнні I адраджам-іі мастацкай культуры як Паласся, так I іншых рэгіёнаў Бвларусі. Яны бавіруюша на асноўннх палажэннях культурнай палітакі, абве-шчаных ІНЕСКА, з улікам канкрэтных рэкамандацый, як!я змяшчаюцца ў наступных дакумантах: Дакларацмя Махіка па палітыцй У галінв культуры (1984). Рв-камвндацыі: - традшіыйныя аспакты культуры (*64); - традыцыйнае народнае мастацтва 1 турызм (*65); - роля народных промыслаў і рамёстваў у працэса раэвішхя (* 66); - заахвочванна народаай творчасці 1 мастацкая самадайнасць (*?9); - падрыхтоўка спецыялістаў па развіцці культуры (* 128); Раздзел "Маотацкая творчасць" у Рэкамендацыях аб удзела 1 Укладае народных мао у культурнае хыццё (1976); Рэкамендацыі па захаванню фалькаору (1989). Улічаны таксама прапановы. змешчаныя Ў рэкамендацыях рэспуб-ЛІканскіх навукова-практычных канферэнцый "Народная творчасць і мастацкія промыслы Гомальшчыны" (Гомаль, 1985), "Народ. Культура. Парабудова" (Мінск, 1990), міжнародаай навуковай канфарэнцні Чарміраванне і развівдё нацнянальнай самасвядомасці баларуса?" (Маладзачна, 1992). 2 ПАЛЕССЕ ЯК САМАБЫТНЫ ЭТНАКУЛЬТУРНЫ РЭГІЁН 2.1. Гістарычныя асаблівасці развіцця Палесся Паласса - гісторыка-геаграфічны 1 этнічны рэгіён на поўдні 6 1 паудновым захадэе Беларусі, галоунай воссю з"яуляюцца рака Муха-вец (прыток Зах.Буга), Днепра-Бугскі канал, рэкі Ніна (прыток Нры-пяці) і ІІрыпяць з ніжняй часцінаіі сваіх шматлікіх прытокау. У пры-родна-геаграфічным сэнсе зона палескага тыпу даволі вялікая, яна далека ваходзіць за яго межы.Заходняе, ці Брэсцна-Пінскае Палессе многімі вучонамі лічыцца прарадзімаа славян альбо абавязкова ук-лючаецца ў месца іх першал міграцыі. Бясспрэчна, яно мае шматвяковую гісторыю, яіпчэ недастаткова даследапанул, а з-еа свайго месцапала-чэння, прырсднях ды іншых асаблівасцз.і доуга захоувала першароднасць сваё.і культуры. Недзе у сярэдзіне 2-га тысячагодцзя да н.э. славянства стала выдзялявда з адзінай масы інда-аурэпейцау, займаючы арэал ад Сярэд-няга Дадняпроуя да Одры. На рубята другога-нершага тасячагоддзяу протаславяне адасобіліся у некалькіх зонах, на усход і захад ад ра-кі Гарынь. Магчыма, тады і пачалі праяулявда дшілектная адрозненні У праславяяскай мове, а Гарынь можна прызнаць у нейкім сэнсе гіста-рычнай даялектнагэтнаграфічнай мяяой, яв пазней (у Ш-П стаг.да н.э.) такой мтаой стане рака Зах.Буг. Сярод шэрагу інпіах можна прыняць гіпотэзу паходжання назвы Палессе як прыродную асаблівасць гэтага рэгіёна - лясістасць. Маг-чыма, што пратаславяне яго пауднёвую частку, лесастэп, называлі Полем (адсюль- паляне), а пауночную, лясную - Палессем (Адсюль -палешукі).