Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся
Памер: 122с.
Мінск 1994
У паясным адзенні дамінуачімі былі узоря у выглядзе гарызан-тальнах'палос. Своеасаблівыя льнянйя спадніца. (летніві, хвартухі) мелі тканч арнамент па усяму полю, прцчым шчйльнасць яго павя-лічвалася внізу. Унізе па падолу летнікі звячайна ззтыякЛ (або вышывалі) у вчглядзе арнаментальнай паласы чырвсяага колзру. У якасці упрагояванняў амаль усіх відау адзешія шрока удывалася ап-лікацая. Арагінальная ларсцяныя аднатонныя спаднівд-бурві, не у.л.:с-цівыя.іншым рэгіёнам Беларусі, хаця у нечым і падобішя на панё;.. з пропваЛ. Узорыстыя аздараві нярэдка мелі гафруравапуэ ваверхнл па усім перыметры, авраля пярэдняіі полкі, якая задрйвзлася л’зр-тухом. лк спосаб дэкаравання гаррыроўка шнрока вдйдрйсгоувала..: ., спадніцах, дартухах і нават жаночых світяах. 3 галэупах убор у звярталць на сябе увагу старасвецкія намітЫ (плач’а) зіяшіх адса-
25
лннх нітак, что нахаваліс і ца Хл ct., і рчтуальна-вяселышя атры-буты. Нйміткі пэвязйалі паверх неглыбокіх, звычэйна вязаных, чап-цоу. Спосабя па іння йамітак і хустак у рэгіёне адрозніваліря з на чна іі ра зна с та: і на сцю.
У аснова варыятйўнага багацця палесвага касцюма лякалі багатйя народныя традчдн, nd т узмацняліся івдавідуэльнчм характарам выт-і г • ісці ва умовах аДноснай ізаляванасці- і недастатковых рыначна-канамічных сувя е" еэ знепінім светам. Разам s тым нельга павідаць баз увагі. і этнічнуо псіхалогію і яе актыўную ролю у Хярміраванні амабытнйх рае . . ?yyj. У спецы^ічных умовах сва'іго існавання пале-У выпрацава. . эптыма.> >няя норш і звычаі, што мел'і для іх жыц-ідрчі важнае зпачэнне, і скоіітычна адносіліся да прынесенах збоку і чукародных для іх градйцыйнаа культуры навацый.
Блізкія ланжч;дчда-гоаіфа£ігпіыя умовы, спецыялізацйя гаспа-чіх заняткау, устойлівзсць архаічнах форм ;льтура і побыту ; няуляюць шмат агулышх рыс Заходняга і Усходняга Палесся. Разан з там культурны лаццшафт ког.'жнага мае свае непэўторнае аблічча, што ; нраеода у матэрыяльнай. культурй, фальвлорнай творчасці, звачаях, liar/дішх гаворках. Гэтая рэзнастайнасць выяуляецца і у меках коя-нага рэі'іена, адлюстроуваючы гістарычняя піляхі, спосабн прыотаса- • вання да мясцовых умоу, творчы характар народнай культуры.
2.3. Сучасная этналінгвісіычная сітуацыя на Палессі
7 лінгвістычных эдносінах розныя чэсткі Палесся ісготна адроз-ніва-ода паміж сабою. Спынімся на Заходнім Палессі, якое з пункту глодтіння асаблівасцей яго гаворак, матзряяльнай і духоунай культуры 3"Hyjmew даволі спецыфічным і дае падставіг для спрэчак.
26
У лінгвістычнай літаратурн лііім, якая збміноўвае ііаччрзнн' якод-небудзь дыялевтнаЛ асаблівасці, назйваюць ізаглоса.,. А налі шэраг тааіх лініл супадае або праходзіць блізка адна юмя адной, іх назйваюць пучком ізаглос. Такім чшам, Заходняо Палчсім з шу-начй абыямоувае пучок ізаглос, аддзяляючы яго ад ІІаііШ' Н : ■• ijі> плацілабя).
Адпаведна пауночнай частцы гаворак Заходняга Палесся : чра: -ны рысы:
I. снанне (вода, дорбга, молокб, але:трава).
2. еканне (селб, несў, земля').
(захаванне -е- ў ненаціскншл становіычы).
3. цвердасць губнах зычных перад -е- і яго рэ^іехс^і (с.-лг І бэрог, вэчэр І вэчор, ПЭСОК І пасок, МЭШОК І І.ЮШС-:. < ■ .
вэдрб і вадрб).
4. займенніві вон, вэн (вона', вонб, вона).
5. інфінітыуная форма дзеясловаў на -ці (робіці, ,і, сіці).
б. фіналіі -са, -co ў зваротных дзеясловах (сжяуса, . .змі . ;
27
плацілосо).
АкрэсЛіўшы мека Заходняга Палесся,' выдзМлім этнаірафічныя і этнадыялектныя групн 1 падгрупп ў гэтым рэгкне. Зтнаграфічння ■'рупы ці субэтнэсн ўнутры нацлі:, a raiicaun этнагрэрічныя падгрупн вызначаюцца моўнымі (дыялектнымі), этнаграфічнчмі і іншші рчсамі.
Найбольш істотным крытэрыем пры выдзяленні такіх гругг лічацца асаблівасці гаворкі. Асаблівае значзнне rasa крглліч.І набывае ў наш час, калі прыкметна змянілася этнаграфічнэя і гваграфічная сі-ацыя. Гаворкі н пакуль працягваюць з"яуляццз асноўнш сродкам зносін j вёсцн, нярэцка карыстаюода ею многія жыхары гэрадоў. Таму сры выдзялсюн этааграўічных груп і падгрун пры уліку усіх этнавйз-начальных прнзнакау першаснае значэнне належнць надаць гаворкам, паколькі яны характарызуоода вялікай устдйлівасціо. Мсефа вадзяляць асобныя групы наогул толькі на падст'аве асаблівасцеД іх гаворак. нрауда, у тавіх ьыпадчэх групн мч назяваем ns этнвграфічішмі', a этнадыллектнямі.
Разгледзім у агулынх ріюах харахтар даялектнага ланд®фту Заходняга Палёсся. Дцзналым групы і падгрупы гаворак, іх асноуіыя асаблівасці.
■ У межах Заходяяга Палесся перш за ўсе супроцыіасгауляіоцца га-'; і:і tpo паўдяёвай ці паудаёва-заходняД і паўночнай ці паўночна-усходнял частак. У лінгвістычнай літаратурц за гэтамі гаворка.мі азмацавзліся наступння назвы. Гаворкі пауднёвай часткі рэгіена -брзсцка-лінсйія або загародскія ці заходнепалескія, гавсркі паўноч-наЛ часткі •— пауночнабрэсцкія, гаворкі крайняга паудневага усходу (Даввд-Гарадоччынн) — гэта частка ўсхоДнеславянскіх гаворак, асноў-н лчоіў якіх згіаходзіцца на захадзе Гомельскай вобласці. Паўночна-28.
брэсцкія 1 усходнепалескія гаворкі блізкія па фанетачных I..... , адрозніваюцца яны паміж сабою перш за усе лексічнымі і м..; '. п нымі асаблівасцямі.
Асноуныя фанетычныя асаблівасці, явія адрознівазць бр<..а. ■ пінскія і пауночнабрэсцкія гаворкі — гэта цвёрдасць або шшкасць зычных д, т, з, с, н перад гістарычнымі -е-, -н-, а таксама на^ насць або адсутпасць дзекання-цекання. У брэсцка-пінскіх (зэгаро скіх) гаворках зычныя д, т, э, с, н перад -е-, -і- цвёрддя (дэнь, стэлыцьця, зымля, зэмля, сыло, сало, нэбо, ходыты, зыма*, сыла, ныва), у пауночнабрэсцкіх гаворкзх яны мяккія (Дзень, сцёлецца, земля', селб, небо, ходзіці, зіма', сіла, яіва). У брэсцка-пінскіх гаворках дзеканне-цеканне адсутнічае (дядько, дід, тямо, хотів, гість), пэуночнабрэсцкім гаворвам гэтая рыса характэрна (дзадэьк ■, дзед, цдако, хоцеу, госць, гэсць). Існуюць і інпіыя ас .І.іь мці, якія адрозніваюць асноуныя масівы брэсцка-пінскіх і паўно'шабрэс-цкіх гаворак. У брэсцка-пінскіх гаворках на месда націскнога -1-(яця) вымауляецца -і- (сіно, ліс, білнй), у пауночнабрэгцвіх га--ворках ----е- або -3- закрытае (гук сярэдні паміж е і і) (сёно, сено, лес, лес, белы, белы). У брзсцка-дінскіх гаворках п.чішранй пераход галоснага о пад націскам у ы, ^. (віз, білм, кінь, ныс), хоць у многіх гаворках адбыуся параход о у у (вуз, бульп, кунь, нус). У пауночнабрэсцкіх гаворках у гэтай naahwi ^.аау/шеіі-ца £, о (о закрытае, гуж сярэдні паміж о і у),э (воз, в >; , вэз, больш, бэльш, КОНЬ, КОНЬ, КЭНЬ, HOC, hoc, нэс). Ео._’ ! " ' ”,-
ка-пінскіх гаворав характэрна форма прыметнікау луа . ; - . ^^
адзіночнага ліву тыпу новнй, до'брый, старый, у паўа .:: гаворках ім адпавядаюць формы тыпу новы, добры, стары.
Мяжа гаворак брэсцка-пінскіх з гаворкамі пауно‘шаорзш і а і 29
усходнепалесвімі не усюды акрэслена выразна. Існуюць гаворкі, янія па адных рысах аб"ядноуваюцца з брэсцка-пінскімі, а пз другіх -з пауночнабрэсцкімі ці усходнепалескімі гаворкамі.
Тэрыторыя пашырэння брэсцка-пінскіх (загародскіх) гаворак ук-лючае Брэсцні, Камянецкі, Маларыцкі, Жабінкаускі, Кобрынскі, Драгі-чынскі, Іванаускі, Пінскі (без часткі Бобрыцкага сельсавета), цэнтр і захад Столінскага, поудзень Бярозаускага, пауднёвыя ускраіны Пружанскага і Івацэвіцкага, пауднёвы захад Лунінецкага раёнау. "Вострау" гэтых гаворак знаходзіцца на пауднёвым усходзе Лунінец-кага раёна.
Брэсцка-пінскія (загародскія) гаворкі неаднародныя. Па-пер-шае, у іх ввдзяляюода чатыры асноуныя дыялектныя тыпы: гаворкі ся-рэднезагародскія, пауночназагародскія, пауднёвазагародскія і тара-канскія. Канфігурацыя іх размяшчэння даволі складаная, часта яны размяшчаюцца цераспалосна. Па-другое,^на пауночных і усходніх ускра-інах загародскага дыялектнага арэала існуюць так званыя- перыферый-ныя загародскія гаворкі, явія па некаторых асаблівасцях збліжаюц-ца з гаворкамі пауночнабрэсцкімі ці усходнепалескімі. Гэта гавор-кі малецкія (Малецкі і Сігневіцкі сельсаветы Бярозаускага раёна), пау.цневацеляханскія (вескі'Коланск, Амяльная, Глінная, Гошча, Турная, Краглевічы'івацэвіцкага., Азарычы, Клятная Пінскага раёнау), пвуночналагішнскія (вескі Хварасно, Валішча, Вулька Лауская Нін-скага, Рэчві, Рудня Івацэвіцкага раёнау), сярэднепагарынскія (г. Столін, г.п.Рэчыца, вескі Струга, Церабяжоу, Малыя Вікаравічы, Бухлічы, Варані). Па-трэцяе, брэсцка-пінскі (загародскі) арэал вадзяляецца на дзве зоны: за^однезагародскую і усходнезагародскую. Lv':a паміж імі праходзіць па захадзе Іванаускага раёна і адпавядае
30
сярэдневявовай мяжы паміж Берасцейскай і Шнскай эеллямі.
У пауночнай частцы Заходняга Палесся, як ужо гаварылася, па-шыраны пауночнабрэсцк ія гаворкі, якія утвараюць два арэалы: заход-ні і усходні. Заходні арэал уключае захад Нружанскага раёна (Ша-рашоушчыну), а за межамі Беларусі — Белавежсную і Нараукаускую гміны Беластоцкага ваяводства Польшчы. Усходні арэал ахоплівае асноуную частку поудня Івацэвіцкага раёна (. Целяханшчыну '), поу-дзень Ганцавіцкага раена, асноуную частку Лунінецкага раёна.
Заходні і усходні арэалы пауночнабрэсцкіх гаворак раздзеланы арэалам гаворан верхнеясельдскіх, якія ахопліваюць цэнтр і усход Пружанскага, цэнтр і поунач Бярозаускага раёнау. Верхнеяселвдскія гаворкі пераходяыя паміж пауночнабрэсцкімі 1 загародскімі.
Налажэнне дыялектных, этнаграфічных арэалау і духоунай куль-туры да9 дадставы ввдзеліць у Заходнім Палвссі наступныя этнагра-фічныя групы:
I. Этнаграфічная група, арэал якой адпавядае арэалу брэсцка-пінскіх (загародскіх) гаворак, заходнепалескаму этнаграфічнаму рэгіёну і заходнепалескаму арэалу, які выдзяляецца на матэрыяле духоунай культуры. Для абазначэння гэтай груш існуюць назвы: за— ходнія палешукі, брэсцка-пінскія палешукі, берасцюкі, пінчукі, за-гародцы. Будзем умоуна карыстаода назвай загародцы.
КНІГІ ОНЛАЙН
