Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся
Памер: 122с.
Мінск 1994
/ІЦНЯГІ 1616 22725 — —
ІІаляк і 5129 4599 6477 5317
Найбольтую цікавасць, зразумела, выклікаюць назвы "бу кане" і "яц-
вягі". Што да першйх, то гэта хутчэй за усе рэа'льна існавауша самана. -зоу жыхэроу Пйбужка. Больш праблематычный уяуляеода рэальнасць існа-ышт у сярэдзіне XIX ст. яцвятау. Апрача Брэсцкага і Кобранскага пз~ ватау "Прыходскія спісы" зафіксавалі яцвягаў у Ваукаваскім (Дабраво-■ня, Клепча, Ляўшова — 2843 чал.) і Бельскім паветах (Старй Кронін і Чмжа — 3741 чал.). У Брэсцкім, Ваўвавяскім і Бельскім паветах явй утьаралі адзіны арэал вавол БелявйаскаЗ пушчн. Насельніцтва яго, як сшдчйць П.Шпілеускі, снлацала "нейкае асобае плеш, ці рускае, ці лггоу.:ка«, мова іх еумесь старажнтна-літоўскай і руска:1, адзенне — іяь.еокае''. Uonuma, што чонаьі: і гэта група і захоўвала рэшткі яцвнл-
38
скай самасвядомасці, тыя болый, піто месца іх жыхарства супадае з арза лам рассяленяя с;аражйтлйх яцвягау.
Kj’JW менш верагоцнай з"яуляеці'э магчымасць таго, што яцвягамі сябе у той час лічнла болыііая частка наеельніцтва Кобрына, Антона-ля і г.д. У анкетах звячайна няма тлумачэняяў адносна яцвяжскага паходаання жыхароу. У некаторых пакінутм наступныя запісы: "Хыхары славянскага плеілені, але, магч< іа, ёсць прамась старажатнага нлемені ядзвінгаў" (м.Антопаль), "беларусо, янія паходзяць ад племені ядз-ьЗйау і ячургау" (в.Няловіца), "усе прыхажане па вазанню гісторйі г. Пауліачава павінны паходзіць ад племені летаў і яцвягау"(м.Дабраволя). У акоынім внпадку маецца на увазе падручнік М.ІІаўлііпчана (ІІольская ястсрня в ввде учебннка. Варшава, 1843), у якім бші змепічаям звеоткі аб старажытнах "яцвягах" і "ядзвініах" — "народзе сармацкага паход-лання, які жйу па ііараву і Ьугу у мелах пазнейшага Падлясся або Палвс-ся". Верагодна, што менавіта гэтая праца паўплывала і на погляды ін-шых святароў. На карасць такой думкі свецчаць і тое, што,йпрача "Пра-ходскіх спісьу"> інпнх сведчанняў аб рэальным існаванні яцвнгаў у сл-рэдзіне XIX ст. няма.
Іакім чынам, відавочна, іато этнаграфічныа і статыстычная врй-ніцы XIX — пачатку XX ст. не даюць ыадстаў для адназначнага аднясен-ня населыііцтЕа заходневалескага рэгіёна да украінскага, беларусна j a ці самастойнага этнасу. Стракатасць навуковях поглядау ад'іметравалі рэальную складанасць этнавультурнай сітуацыі. ІІрацэсы кансалілзіыі беларускаіі і украінскай нацай у той час знаходзіліоя у пачатковай сгадыі развіцця і працтычна не закраналі насельніцтва Палесся, іза~ ляванага з прычннй спецыфічных врыродна-і'еаграфічнйх умоу pai'lcua.
Іа канца ХІХст. этнічная самасвядомасць жыхароу заходняга палесся
39
вызначалася галоўннм чынам лакальнай ментальнасцю тыпу "гідунн", "загародцы", "столінцы", "пінчукі" і г.д. Разам з імі ужываліся назвы "палешукі" (полышукі"), звязаныя з тапонімам Нзлессе. На за-ходнім паграніччы рэгіё'на сустракаліся этноніш "падлясяне , па-ляксяне", якія паходзілі ад тэрміна Паляссе (Падляссе, Дадляша). Усе гэтыя этнанімічныя форш адлюстроўвалі абшчйшыя, валасныя, павятовыя і рэгіянальння ўзроуні самасвядомасці.
У пачатку XX ст. даволі вйрэзна вызначаліся тэндэнцыі арйента-цыі інтэлігенцыі Заходняга Палесся на беларускі нацыяяальна вазва-ленчы рух. Да гэтага ж часу адносяода першня прыкметы зарадаэння і заходнепалеснага культурнага руху. Наііболый значнамі праявамі яго былі публікацыі палескага лемантара ў 1907 г. і літаратурная творчасць на палескім дыялекце вядомага беларускага этногра:5а d. Янчука. Факт публікацыі лемантара пакуль што не з яўляецца дастаг-кова даказаншл, але, ва ўсякім выпадау, відавочна, што ён не вык-лікау колькі-небудзь значнага грамадскага рэзанансу і быў падрых-тавана ацносна невялікаіі групай ладзеіі. He зусім зразумелаіі зас-таецца і сацыяльны змест літаратурнай дзе’насці Н.Янчуна. Верагод-на, што у той час палескі рух не прыняу арганізаваных формау раз-віцця. Даволі цяжка прасачыць у гэты перыяд і значныя праявы пра-украінскіх арыентацый заходнепалескага насельніцтва. Разам з 'фім, спробн атаясамлівання яго з украінскім этнасам з боку пэунах ко-лау украінскай інтэлігенцні адносЗцца яшчэ да сярэдзіны XIX ci. Be рагодна, менавіта з гэтай прычйна падчас нямецкай акупацаі ў І„І8і. Заходняе Палесее было далучана да Украіны.
У міжваенны перыяд развіоде кансалідацыі заходнепалескага і беларусвага насельніцтва ў працэсе фарміравання беларускал нацыі бшіо замаруджана у выніку палітыкі кіруючых колаў Польшчы. У pa-
40
гіё’не аднэчасова дзейнічзлі як 'піліі беларускіх, так і украінскіх культурна-асв^тнідкіх арганізацйй. Узнікненне апошніх, звязаных з Львоускім тавэрыствам "Лросвіта", сведчйла аб паійырэнні праукраін-скіх ластрояу сяроц часткі мясцовай інтэлігенцыі. Відавочная свед-чанні развіцця заходнёпалескага руху у 20-80-я гг. пакуль не зной-дзенч.
У пасляваенны час далучэннг' Заходаяга Палесся да БСФ ва умо-вах у- :і цценіы русі$ікацчі і нрызіснага стану беларускага этнаса нп-радзЬа супярэчлівйя тэпдэішді ў развіцці рэгіэна. 3 аднаго боку.яго ппхзра паступова засвойвалі беларускую самасвяцомасць. 3 другога боку, уздзеяяне беларускай нацняналыіад культуря бчло абмежаваншл. Беларуская літаратурпая мова не здолела істотна паупжваць на гутар-ковую практаку нарэянага насельніцтн». Таму і "беларуская" свядо-масць на Лалессі. была пазбаулена нацаянальнага зместу. Дастаткова аб'.іежэванів’., у параўнанні з інпымі рьгіёнамі, было і узцзеяіпіе русяа?.юунай вулыура. Гэта асаблівасць была абумоулена як адносна яізвш узроунем урбанізацыі на Палессі, так і яе харахтарам. Гарад-ское насельніцтва туд, асабліва ў невяліліх гарадах, добра захавала традэдалн.чя вясковыя структура .іыцдя, абраднасць, мову і г.д.
Сёння, па г.іерч 'йрі.йравання мясцовых кадрау інтэлігенцыі, у яе асяроддзі пачала асзнссувацца патэнцыяльнач магчамасдь кансалі-дацыі насельніцтва Заходняга Палесса у асобнй зтнас. Першай сацаяль-на-значнаіі прзяваЧ і'зтай тэдцэнцыі стача публікацня вершау на па-лескім дыялевце j часопісе "Беларусь" у снеаді 1985 г. Кароткі на-цыянальны маніфест, змешчаны разам з вершамі, сведчяу аб тым, што асноуная пастулаты паляліуцкай нацнянальнай ідэі былі створаіш panel, магчыма у ьанцу 70—пачатеу 80-х гг. ІІе выключана, што загадяавая зчаходка "адвяжскага** слоуніка у Кпмянецкім раёяе мэе непзорэднйл 41
адносіна да гйтнх працасну.
Траба ацзначыць, што фарміраваннс ваходнепалескага этнапа-літачнага руху — э"ява цалкам заканаморная, явая адпавддае асноу-шм тандэнцыям развіцця зтнічных працэсау у народау свету. Варта назваць ак-іывізацыю літаратурнай творчасці на дйялектнаЛ ас-нове у Італіі, стварэнне кашубскай радыёстанцйI у Польшчы, русін-екі 1 гуцульскі рухі на Украіне, латіальскао адраджэнне у Латвіі, нублікацыі на жэмайціскім цыялекце у Літве, сцробы отварэннн дыгор-скай літаратуры у Асеціі. У Германіі і Нпоніі прйнята адііаведнае заканадаўства, закліканае забяспечыць захаванне рэгіянальшх асаб-лівасцей культуры. Ыенэвіта у гэтйм кантэксце трэба разглядаць і феномен з"яулення заходнвпзлескага руху на Ьеларусі.
Разам з тіім, сам факт узнікнення пэунага сацыяльяага руху і яго канкрэтнав праяуленне — не тоеснйя. У развіоді заходнепалес-кага руху зроблена шмат пзшлак, явія не толькі паграяаюць дэста-білізаваць сістэму міжнацыяналышх адносін на Ееларусі, але і не сііраяюць захаванню этнакультурнай спецыфікі Палесся.
Разам са стварэннем арганізапыйных структур заходнепалескага руХу __ 1'рамадска-культурнага аб"яднаняя "Полісьсе" (красавік 1988 г.) і Грамадска-палітйчнага руха "Суйдінне" (красавік 1989 г.) ад-бывалася далейшая распрацоука і канкрэтызацыя асноуных пастулатау яго ідэалогіі. На думку яго лідзраў, тэраторыя этнічнага Палесся ахоялівае частку Бвларусі (на поудзьнь ад Ружанаў, Івацэвічау, Лу-нінца, на захад ад Детрыкава і Ельска), Украіны (на поунач ад Ула-дзімір-Валанска, Луцка, Роуна, на захац ад корасценя і ОДруча) і ус-ходняй Польшчы (з Ельскам, Драгічынам, Бяла-ІІадляскай 1 Хелмам). Пры гэтым сумнеяне вывлікаюць яв памеры і межы вызначанага рэгіёна, так і раэуменне яго у якасці этнічнага. Вядома, што па-першае, для
42
Лалвсся характэрна дыялактная стіякатасць, па-другов, адзінай рэ-гіянальнай самасвядомасці 3 яго межах ніколі не існавала. Імкненне маусімальна днстанцыраваць сябе ад беларускага і укрэінснага на-родау вндуляоцца ва упартях намаганшіх замацаваць на мжчтам узроу-ні сгядомасці новы этйонім — "яцвягі" і наэву рэгіёна "Етвыэь". Jpj гзтчм CTapawTHHx яцнягау разглядаюць ян продкэў сучаснях пале-шукоу. ракладнасць гэтай тззч таксема ваглядае даволі праблематчч-най: арэал рассялення яцрягаў у IX—XII стст. толькі часткова супа-дае э сучаснаі тэрмторгчА Палесся, болып таго, незразумвла, якая этнагвнетйчная сувязь існавала памія балтамоуннмі яцвягамі і па~ лешукамі, налі Палессе яадкрэслена разглядаецца як прерадзіма сла-вянства.
Аналагічная тэццэнцыя прасочваецца і у працэся кадырінацні па-лескаіі літаратурнай .чоій. У яе склад уводзіцца ш'лат ітучпчх нова-утварэннду, каб вадкрэсліць но толькі своеасаблівасць, але і ада-собленасць ад беларуснай. Распрацоуваоода этнацзнтрычны ва£іыант гісторчі Палесся, заснаваны на стаэтах, явія павінна сттлулянаць абудхэнне нацыянальнаЗ самасвядомасці. Сярод іх — яіотская дз.чр жаунасць у IX—ХІУ стст., як гістарачна першая 'Зормэ палвскай дзяр-жаўнасці, ужнванне цыялекта у помніках справаводотва ХУІ ст., лі-таратурная творчасць і.Савіча, В.Дуніна-Ііарпцнкевіча, М.Янчука яв пжнеская, ввданнё палескага леман'гара у 190? г. і Інш. Апо ні Часам сталі в"яуляцца матэрйяда з мэтаю зацвердзіць этнічну > і ін трапалагічнув вычлччнасць "яцвягау". Сцвярджаевда, напрцклад, што палепіукі засталіся аполня* на j ходзе Еурояы грушй "ччсі^іч" еурапейскага насельніцтва, явое стаідь асобна памі балтамі, уе-ходнімі і заходнімі славянамі.
Сэнс падобннх дму як, дарзчц, і аслоўнях вастдіатаў захллл-43
палескай іцэалогіі, на нэшу думву, у тыд, каб Кіі^пенечваць ідсут-насць самавідавочнасці існавання палейіукоу як асобнага этнасу.
У гісторыі яцвяжскага руху прасочваецца шэраг супярэчлівнх тзвдэнцый. На першы поглдц, гэта данамічнэя сацл.чльная з"ява. Ал першай публікэцыі на палескім днялжцр да стварэння арганізжгініх структур прайшло усяго 2,5гады. Разал з тх.і .швяжскія ідзі пакуль гіто знаходзяць падтрымку тольві счрод эдаосна нзпматлікага ксла інтэлігенцыі і частві гарадсвогэ насельніцтва. Перава ;івл больлас-ці палешукоу яны проста невядо -аі.
КНІГІ ОНЛАЙН
