Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся
Памер: 122с.
Мінск 1994
Праблематычнай з"яуляецца і атрыбуцыя насельніцтва Палесся яв лінгвістычнай меншасці. Згодна s "Еурапейсвай хартыяй рэгіяналь-ных мовау і мовау меншасцей" да іх адносяцца мовы, што "традацыйна ужываюцца у мехах пэунай тэрыторыі грамадаянамі, якія утвараюць групу, нолькасна меншую за астатняе насельніцтва дзяржавы і якія адрозніваюцца ад афіцыйнай мовы (ау)". Аднак гэтае палажэнне не увлючае тыя ці іншыя дыялекты афіцыйнай мовы або мовы мігрантау. Пытанне аб тым, з"яуляяцца палескія гаворкі дыялевтам беларускай мовы ці самастойнай мовай, даволі спрэчнае, а дыскусіі на гатую таму, на наш погляд, бесперсневтнуныя.
Эвспврты у галіне правоу меншасцей раяць у такіх выпадаах арыентаваода не яа вонвавыя, а перш эа «ўсе на суб"ектыуныя элемен-та вызначэння. Тая ж "Хартыя..." прадугледжвае вызначэнне тэрыто-рыі лінгвістычнай меншаоці у залежнасці ад таго,,ці з"яуляеода гэтая мова сродкем выдулення большасці народа, явая прымае, згодна і прапановамі Хартыі ў сфвры адувацаі, сродаі масавай інфармацыі, справаводства і г.д. Сацнялагічныя матэрыялы сведчаць аб адварот-ным. Таму трзба канстатаваць, што насальніцтва Палеося ці па аб"ек-тйунйх, ні па суб"евтыуных крытэрнях не можа быць адыесена да
50
яніх-небудзь груп меншасцей і, адааведна, не можа карыстацца бене-фітяымі правайі. Гэта частка беларускага этнасу э йаушаі лінгвіс-тычнымі і этяаграфічнымі асаблівасцямі.
Разам з тым, нельга не зауважаць ысовую ступень эахаванасці палескіх гаворак, асэнсаванне іх у якасці роднай мовы значнаіі коль— насцю насельяіцтва. Культура насельніцтва Палесся з усёй сцецыфі-кай з"яуляецца часткай культурнага багацця Беларусі і патрабуе адмысловых мерапрыемствау па захаванні і падтрымод. На гвта і арыентуе праграма "Адраджэнне традыцыііцай мастацяай кулыуры Палео-ся".
3. ТРАДЫЦЫЙНАЯ МАСТАЦКАЯ КУЛЬТУРА ПАЛЕССЯ ЯК ПРАДМЕТ ДАСЛЕДАВАННЯ
3.1. Мастацкія традыцыі ў матэрыяльнай і духоўнай культуры Палесся
Ыатэрыяльная і духоуная культура Палесся, як 1 усей Беларусі, базірувцца на глыбокіх яародннх традацаях, гістарычна абумоуленых напрамнах вытворчай дзейнасці 1 духоуным патэнцыяле народа. Аб"ек-ты народнай кулыуры — гэта швыя сведкі, засшлыя "згусткі" гіс-тарачнай стваральнай працы, што увасобілі у сабе вытворча вопыт, прафесійныя веды, працоуныя навыві і духоуныя здабыткі' мюгіх па-каленняу палешукоу. У паусядзённым народным кыоді вытворчая, матэ-рыяльная 1 духоуная, мастацкая культура выступалі у неразрыуным адзінстве. Паляшук будавау I аздабляу жытло, рупліва апрацоувау ніву, вырошчвау хлеб, даглядау свойскую жывелу, внрабляу посуд, бытавыя рэчы, адзенне, абутак, гатавау стравы, спалучаючы усе гзта у адзіным працоуным, ідэйна-абрадавым і мастацкім комплексе.
Старахытнасць рэгіена, якая сягае сваімі архаічнамі элеыентамі У цраславяыскую эпоху, гістарычная і геаграф*“«яч апасобленасць
51
яго ад асно^ных еурапейскіх магістралей, якія часта балі прычынай нівеліроукі беларускай самабытнасці, адаосная закансерваванасць і замкнзнасць паусядзё'ннага побыту, адсутнасць субстратау тыпу балц-кага — толькі некаторыя асноуныя прычыны унікальнай захаванасці старажытных славянскіх традыцый у сучаонаіі культуры Палесся, перш за усё духоунай. За вывлючэннем валачобніцтва, Купалля і радзін, тут або у жывым шглядзе, або у падсввдомасці старэйшага павален-ня яывуць yes асноуння формы дахрысціянскага анімістычнага і аытра-паморфнага светапогляду, культы продкау, расліннасці і ўрадлівасці, водгукі матрыярхату і ахвярапрынашэнняу, разнавіднасці магіі, асаб-ліва песенна-славеснай, на якіх узнікла традыцыішая мастацкая куль-тура. Тут яна захавалася у непарцуных оінкрэтячвых формах, валі на матэрыяльнай глебе прарастае арнамент, танец, карагод, спевы, музыка, дэвор і крой адзення, адпаведныя магічныя дзеянні, рытуалы і іншыя выразныя сродві.
3"дуляючыся неад"емнай часткай матэрыяльнай і духоунай куль-туры, народныя традыцыі, звычаі, абрада, рамёствы, промыолы адыг-рывалі выключную ролю у захаванні і трансмісіі нацыянальнай спад-чынн, яе жыццядзейяасці і перадачы з пакалення ў накаленне.
Адраджэнне народных традыцый Налесбя як першародных крыніц і своеасаблівага рэсурсу матэрыяльнай і духоунай вулыурц адносіц-ца да такіх яе сфер, як зеюяробства (у т.л. хлебаробства, агарод-ніцтва, садаводства), нчалярства, рыбалоуства і рыбаводства, народ-ная кулінарая, разнастайння рамёствы і промыслы, перш за усе мас-тацкага харавтару.
Кожная з гэтых сфер ыароднай культуря мае сваю сцецыфіву і патрабуа сваіх паднходау, нягледзячй на адііную (комплексвую) са-цыякультурную праграму адраджэння палескай вёскі. He усе з калісьці
52
рвспаусоджажых ш Палессі традвдыйных рамаствау і промыслау моіуць быць узмоулаш, вврнуты у сучасную рачвіснасць. Да найбольш пер-спектцушх можна адвесці дойлідства (драулянав і ыураванае), ста-лярства, вытворчасць сухапутных (гужавых) і водных транспартных сродкау, рымарства, слясарнае, ганчарнае рамёствы, выраб драуля-нага J плеценага посуду, ткацтва, апрацоува аучын 1 футра, кравец-тва. Асаблівай увагі патрабуіць традыцыйныя мастацкія ранёстш і промнслы, якія у сучасных умовах маюць усе магчымасці для адрад-жэння і развіцця. Патрабучцца неадкладныя меры па захаваіші і адрад-жэнні вуснапаэтычных форм народнай творчасці.
У якасці першачарговых мер .неабходнй наступныя захады:
- фона- 1 відэафіксацыя бытуючых святау, абрадау, звычаяу, падтрымка мясцовых фальклорннх калектывау,зберадэнне іх самабнтнасці і адмотнасці;
— стварэнно Санва дадзеных" аб стаю развіцця народшх рамест— вау і промыслау, парш за уов мастацкіх; узяоде на улік і выпучэн-не гістарычных цэнтрау розных рамаствау, ацэнка іх сучаснага ста-ну і магчнмасцей развіцця;
- стваранне каталога помнікау цароднай мастацяай кулыурн Ііа-лесся;
- музеефікацыя шматлікіх помнікау палескай культуры — аб"ев-тау дойлідства, традыцыйных прылад працы, рэчау бытавога укнтку, народнага адзення, узорау народнага мастацтва і інш.;
- умацаванне матэрыяльнаіі базы мясцовык краязнаучых музаяу; стварэнне мікрамузеяў пад адкрьгтым небам;
- падтрымка і заахвочванне мясцовага краязнаучага руху па вц-вучэнні гісторйі і культуры свайго краю, зборы музейыых зкспа-натау;
- выкладанне у шволах (на першым часе хаця б у якасці факуль-татывау) курсау краязнауства з абавязковым асвятлешіем мясцовай гісторыі, этнаграфіі, фальдлору, народнага мастацтва.
Адрадаэнне мастацніх традыцый культуры Палесся — гэта не толькі узнауленне вытворчага вопыту і працоуных яавыкау цэлйх па-каленняу нашах продкау, але і адрадаэяне нашай духоунасці, прыга-хосці нацыянальных абрадау, звычаяу, святау, янія цэтанакіравана бэсціліся, забараняліся, гвалтоуна выцясняліся з народнага дацця (заворванне, засеукі, дажынні, закладзіны, талака, бонда і ішп.) Яно патрабуе таксама адраджэння народнага калевдара з яго багатай сімволікаіі. размераным рытмам і уагодненасцю працоунага і духоуяа-абрадавага жыдця, феналагічнымі назіраннямі, прыкметаыі, мудршлі прыяазкамі і прымаукамі. Вялікім патанцыялам валодае традыцыйнаа народнае йастацтва Палвося.
Рэаліаацыя гатнх захадау, што адзначае сабой значдня змзны поіхалагічнага і сацыяльнага клімату цалесвай васкі, немагчыма беа яравядэення цэлага комйлаксу еацыядьна-эканамічных мер, без глыбовіх даяржауных рэформ, скіраваных на новыя форма уласнасці, на духоунае разняволенне і адраджэнне у чалавеку пачуцця гасцадара, уласніна і творцы.
3.2. Самабытнасць фальклору Палесся як аснова адраджэння яго традыцыйнай мастайкай культуры
Задача аднаулення традыцый народнай мастацкай спадчыны, эасна-ваыая ыа разуменні мастацка-этнічная саманаштоунасці фальклору яі< унікальнай па глыбіні "гістарігчнай памяці", становіцца адной з важкейшх на Беларусі у час нацнянальнага Дцрэдаэшія. Гэта асаб-ліва важна у сувязі з тым, што з часоу Пялікага княства Ai-
54
тоускага прафесійная вультура развівалася пад моцным уплывам куль-тур суседзяу. У такіх умовах фальклор быу не толькі захавальнікам самабытнага аблічча народа, але і сам да нашага часу захавауся на агульнанацыянальным, жанравым і асабліва рэгіянальыым уэроунях.
Рашэнаі ШЕСКА 80-х гг. падрыхтавалі сучаснае аб"ектцунаа аз-начэше фальклору як сінкратычнага калектыунага мастацтва і звяза-ных з ім усіх ішпых форм духоуыай і матэрыяльнай культуры. Фаль-влорныя традыцыі прызнаюцца у іх асновай культурнай самабйтнасці яарода, сродкам вы^авання яго самасвядомасці. Ад іх стану залежыіц, не толькі узровень культурных узаемасувяэей з іншымі народамі, міжнародны аутарытэт нацыі, але і унутраныя сувязі у самоіі нацыі. Гэта асабліва вахна разумець пры поглядзе на адрадаэнна традццші-най мастацкай культуры Палесся — унікальнага у сэнсе старакытнас-ці і адметнасці рэгіёна Бедарусі.
Паколькі фальклор з"ява рэгіянальная, то мясцовыя традйцйі напасрэдна выдуляюць кулвтурную самабытнасць рэгіёна 1 адаачасова цэласнасць або адасобленасць яго ад іншых тэрйторйя.
Як нідэе, мы маеы на Палессі добра захаваную аснову ўсяваіі самабытнай культурц — абрадавую традыцыю, у перцую чаргу калян-дарную з яе шматлікімі гадавымі святамі. Яны маюць сваю выразную рэгіянальную спецыфіку ва усходняй, цзнтральнай і заходнял частках Палесся.
На усходзе палескі фальклор больш змнкаеода з усёй усходне-беларусвай традыцыяй. Так, веснавыя абрады э tx багата распрацаванай карагодна-гульневай традыцыяй і унікальяйм "іуканнем вясны" такія ж, як 1 цэнтральяабеларускія. Але сярод іх вылучаацца напауторны радзіміцні ахоуш абрад ад маланкі — "Ваджэнме 1 пахаьаіше стралы".
55
Цэнтрам яго жывога бытавання у наш час аназауся трагічна знішчаны Чарнобылем.Ввтваускі раен, таму гэты абрад 1 на монш унікальнші "Провады русалві" у Лоеусвім, Брагінскім і Хойніцкім раёнах трэба тэрмінова ратаваць ад забыцдя.
Цэнтральнае Палессе данесла да нашых дзён абрад Куота — мат-раьлавіяльнае свята "Зялё'ннх снятак" — парыяду найбольшага роскві-ту црыродя. Сярод славянскіх аналогій яно не мае саба роуннх па мастацкай распрацаванасці і узроуню, бытуа у многіх вёсках Луні-вецкага, Піновага, Столінскага і Іванаусвага раёнау 1, адноуленае з яупальсвім 1 пятроусвім абрадамі, ідожа скласці прыгоян рзгіяналь-ны вомнлвкс овяточнай цзнтралькааалеокай нультуры.
КНІГІ ОНЛАЙН
