Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся
Памер: 122с.
Мінск 1994
У вавучэнне традыцыіінай культурн Паласся важкі уклад унеслі Ч.Пяткевіч, £.раманау, І.Сербау, А.Сержпутоускі, П.Шпілеускі і інш. У час навуковай камавдзіроукі у Гродзенскую іуберню е.й-манау непасрэдна назірау лакальныя змена культурных лавдшафтау і на гэтай падставе вылучау пауночную (паяёцанскую) і пауднёвую (палескую) часткі. У губерні, зауважау ен, мяжа Палесся пралягае у больш пауночнйх шыротах параунауча з Мінскай губерняй; рака Нарау на шыраце 50° ужо носіць усе пршшеты палескай ракі. Этнагра-
13
фічную мяжу Заходняга Палесся 1 асноунага беларускага этналінгвіс-шчнага масіву ён праводзіу па пауднёвай ускраіне Слонімскага і пауночнай частцы Пінскага паветау.
Этнакультурныя адрозненні у межах Паласся больш кантрасна выяуляліся на парубежжы суседніх лакальных раёнау -- Загароддзя і Зарэчча, Мазырскага і Прыпяцкага Палесся, Прыпяцкага ("Глухога") 1 Тураускага ("Малага") Палесся. Па комплексе этналінгвістычных адзнак у дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі вылучалі усходнюю I заход-нюю часткі Палесся. На іх некаторыя рэгіянальныя расы звярталі увагу у свой час О.Кольберг, Д.Булгакоускі, М.Доунар-Запольскі, Я.Карскі. Пя вшіках параунальнага арэальнага вывучэння фанетычна-га отрою і жанравых асаблівасцей песеннага фальклору яны намячалі прыкладную мяжу Усходняга і Заходняга Палесся на поуначы ад Выга-наускага возера і в.Раздзялавічы па правабярэжкы р.Бобрык, усход-ней в. Плотніца на Лунін і Лахву.
УСХОДНЯЕ ГІАЛЕССЕ
Усходняе Палессе заіімае большую частку Палескай нізіны. На усходзе яно мяжуе з Падняпроуем (па ніжняй Беразіне і правабярэкш Дняпра), на поўначы — з Цэнтральнай Беларуссю (па лініі Парычы— Любань—Старобін—Чудзін—пауночней Ганцавіч), на захадзе — з За-ходнім Палессем (ад Выганаусвага возера па міжрэччы Яселвды і Боб-рцка на Лахву, Лунінец і далей па Прыпяці і правабярэжы Гарыні). Пауночная мяжа рэгіёна дакладна сумяшчаевда з зонай кампактнага рассялення, дзе характэрны палескі ландшафт змяняецца разворанымі і дауно абжытамі лёсавші раунінамі Цэнтральнай Беларусі з густой сеткай сельсніх пасяленняу- ^ 3axa* ад Старобіна меш рэгіена дакладна вызначаюцца па мясцовых этнонімах: жыхары пауночнай част-
14
кі (у межах Цэнтральнай Бвларусі) называлі сваіх пауднёвых сусе дзяу палешувамі, а тыя іх у сваю чаргу — палянамі. Этнаграфічныя асаблівасці Усходняга Палесся у значнай ступені стасуюода з археа-лагічяымі матэрыяламі.
У рэльефе Усходняга Палесся каілпавтныя узвышш 1 грады (Мазыр-ская, Юравіцкая, Хойніцва-Брагінсвая) чаргуюцца з абшырнымі ніэі-намі Прыпяцкага Палесся, аднастайная паверхня явога парушаацца рач-ашлі далінамі з мноствам пойменных ручаін і азерау-старыц. Шнрокія васнавыя разлівы рэв, вялівія плошчы забалочаных зямоль і няудобіц навладвалі адбітак на характар рассялення, на сродві зносін, мяс-цовую гаспадарву і паусядзённй побыт. Раздроблення участві ворных зямель былі расвіданы на значнай адлегласці ад вёсак асобнымі ас-траувамі сярод балот і лясоу, што стварала інмат нязручнасцей пры іх апрацоўцы і збору ураджаю. Лодві у такіх умовах з’яуляліся неаб-ходным атрыбутам, без явога немажлівы былі паусядзённыя будні. На сваіх чаунах сяляне перапрауляліся з аднаго вострава на другі, ставілі буданы-вурані, што служылі ім часовым жыллём, і паслядоуна апрацоувалі адзін участак за другім. Такім жа спосабам збіралі ураджай з палёу, абмалочвалі снапы ці свладвалі іх неабмалочанымі на высокіх памоствах-адонвах.
Побач з трохпольнай сістэмай важнае месца у земляробчай прав-тыцы яшчэ у XIX Ф. займалі лясная аблога і ляднае (падсечна-агня-вое) земляробства. Асноуная земляробчая прылада — знавамітая па-лесвая саха, ідэальна прыстасаваная да мясцовых экалагічных умоу, што да нашага часу з"яуляецца прадметам увагі не толькі этногра-фаў і археолагау, але і гісторыкау вультуры, дызайнераў. Пры бара-наванні поля побач з драўлянай плаценай (вязанай) бараной выка— рыстоувалі архаічную вершаліну і смык.
На Палессі значныя плошчы сельгасугоддзяу займалі сенажаці.
15
Час касавіцы супадау з летнім спадам вады у рэках і ручаінах, калі на шырокіх імшарах, затопленых раней вясношм разводдзем, зеляне-ла іустое покрыва лугавых трау. У летні час маццё весак заціхала, усё працаздольнае насельніцтва разам з дзецьмі перасялялася на су-седнія астравы, працавала на палях, сенажацях або рыбачыла, нарых-тоувала лясныя дары. Палешукі не замыкалі сваіх хат, нават калі уся сям"я працавала далёка у полі; яны пакідалі на ноч баз нагляду вазы і земляробчыя прылады у полі, чауны, рыбалоуныя снасці і інш. На г'этую акалічнасць як адметную рысу народнал маралі і грамадскага побыту не раз звярталі увагу рускія даследчыкі і вавдроунікі.
Палешукі трымалі шмат свонскай яывелы (тавар, гауяда), больш заможныя — па невалькі дзесяткау галоу на двор. Пэўнае месца займала іуртавое утрыманне жывёлы, явую вялівім статкам пасвілі удалечыні ад вёсав, заганяючы на ноч у спецыяльную загарадку, дзе была пабудавана вашара (легвая буданіна тыпу хлява) і курэнь для пастухоу. Свіней нярэдка выганялі на выпас у лес ці адвозілі у чау-нах на суседнія астравы, дзе янч знаходзіліся у натуральных умо-вах без усялякага нагляду, карміліся сакавітай травой, каранямі і жалудамі. У традыцыіінай гаспадарцы палескіх сялян побач з земля-робствам і жывелагадоуляй прыкметнае развіццё атрымалі рыбалоу-ства, збіральніцтва, ггчалярства, разнастайныя хатнія промыслы. У рацыёне харчавання больш істотнае месца, чым у іншых рэгіё’нах, займалі рыбныя і мнсныя стравы.
Тыповыя ўсходнепалескія двары — пагошшя, вянковыя (замкну-тыя, круглыя) і г-падобныя. Будоулі звычаііна размяшчаліся у сіс-тэме сядзібы у наступным парадку: хата-севды-стоіша-павець-хлявы-адрына. У XIX ст. яшчэ сустракауся і больш старажтны варыянт
16
забудовы, валі сенцы ставілі першымі ад вуліцн, за імі ішла хата. Клець і свіран будавалі нярэдва у другім радзе насупраць жылля. У вялівіх трохпакаленных сем"ях было невальві клеоду па вольвасці жанатых мужчын, што вялі агульную гаспадарву. У сваіх клецях вож-ная шлюбная пара захоувала непадзельны сварб, тут яна і спала, часам — нават узімву. Стопві для гародніны (сцёпва, варыуня) сус-траваліся ў вомплевсе з жыллём і асобнай будоуляй. На Мазыршчыне эамест стопак (ці паралельна з імі) будаваліся паграбы (лехі).
НаЛбольш распаўсюджаныя тыпы планіроукі жы.лля: хата-сенцы-стопва, хата-сенцы. Сенцы (ляцён) — паужылое памяшванне, явое летам служыла спальняй. Стрэхі рабіліся на самцах (закотам), кра-ліся дошвамі, чаротам і саломай, Да пач. XX ст. яшчэ сустраваліся хаты з кляпеністай столлю, з т.зв. курнай печчу ці адкратым ачэ-гом. Вечарамі хаты асвятляліся стацыянарнам лучніком (светачам), шырок і леіікападобны дымаход якога звашвауся са столі насупраць печы. Светач выконвау у сялянскім побйце не толькі практычныя, але і абрадавыя функцыі, у прыватнасці, з ім бау звязаш святочш абрад "жаніцьба коміна". Самабытны талент палескіх майс/роу быу ярка выяулены таксама у культавым і палацавым будауніцтве.
На тэрыторыі іураўскага Палесся шлы комплекс нярэдка усклад-нявцца наяунасцю дадатковых памяшканняў (хата—сзяцы—стопка). Аба— вязвовым элементам залля з"яуляэцца празба. Насціл столі абапі-раеода на бэлькі і падоужны тоўсты брус — трам, які выходзіць звонку дэвараваным вавдом. Дэкаратыўнае гфрглдэнне уласціва і франтонам хат; у арнаментацыі і мастацвай увладцы шалёўкі фран-тона пераважаюць салярішя матйвы. Заслугоўваюць увагі некатордя рэчд паўсядзенчага ужытву і прылады працы. Звычайныя стуіы з руч-ным таўкачом, уласцівыя асноўнаму беларусваму масіву, тут змя-
17
няіоцца на чашападобныя, даволі масіуныя, а таксама нажшя, болей характэрныя для Заходняга Палесся. Драуляныя корны, шырока рас-паусюджаныя ва Усходнім Палессі, на захадзе, у міжрэччы _арані і Сцвігі, саступаюць месца жорнам э каменнымі паставамі.
у народным адзенні Усходняга Палесся добра захаваліся традыцый ныя рысы, што выяулявдь агульнаславянскую аснову. Старасвецкі жано-чы номплекс з панёвай сустракауся тут да 1930 -х гадоу. Найбольш пашыранай была панёва-плахта, якую насілі з шарсцяным фартухом запаскай. У больш ранні час насілі дзве запаскі — спераду і ззаду. Кашуля мела узорысты (часцей вышываны) дэкор на кауняры, рукавах, грудзях і унізе на падоле. Ва узоры дамінавалі буяныя раслінныя формы, яжія у познім сярэдневякоуі выцеснілі геаметрызаваны дробна-раслінны арнамент. Наночыя гарсэты упрыгожваліся аплікацыяй і адроз-ніваліся лакальна-варыятыўнымі асэблівасцямі. У Прыпяцкім Палессі янн больш доугія, прыталеныя, з шарсцяной тканіны (калінкавіцкі, брагінскія строі) на Мазыршчыне — пераважна кароткія з даматканаіа палатна ці фабрычнай тканіны. Свае асаблівасці стылв і упрыгожван-ня мае традыцяйнае адзенне Тураушчыны. Тут на сумеяжы з заходнепа-лескім рэгіёнам вылучаецца самабытны комплекс адзення мяшчан, што складаецца з простай, часта недэкараванай кашулі, доугай спадніцы (сукні), безрукаукі, шырокага пояса (у ролі якога нярэдка служы-ла тая ж намітка) і арыгінальнага галаунога убора — галовачкі — усходняга (татарскага) паходжання. Шчодрасць пыйных і нагрудных упрыгожванняу у выглядзе гірляндау і ланцужкоу з медальёнамі і.ме-талічнам нрыжам падарэслівалі своеасаблівасць гэтага убору, які прыкметна адрознівауся ад традыцыйнага гасцюма навакольнага сялян-ства.
Вылучэнне усходнепалескага коаплексу як рэгіянальнага варыянта
18
беларускай народнай культуры дапаўняецца лінгвістачнымі і фальклор-нымі данымі. Мясцовыя мазнрскія гаворкі складаюць асобную групу паўднева-заходняга дыялекту; уласцівыя яму лексічныя архаізмы рас-паўсвджваюода на захад да Гарыні і левабярэжжа Ясельды і у боль-шасці сваей характэрны для асноўнай тэрыторыі беларускага лінгвіс-тычнага масіву. Рэгіянальныя асаблівасці мае і песенны фальклор: у прыватнасці, для вясельных напевау Усходняга Палесся уласцівы святочна-прыузнятыя лірачныя матывы, што адрознівае іх ад заходне-палескіх. Даследчыкі песеннага фальклору вылучалі тут некалькі ла-кальных варыяцый народных напевау (Турауск і, Петршаўска-Мазырск і, Ніжнепрыляцкі і інш. )
Дзякуючы кансервацыі і паслядоунаму пераемнаму развіццю трады-ццйных форм нультуры і быту, апошнія захавалі багатую інфармацыю і да апошніх часоў былі прадстаулены у пматлікіх помніках народнай культуры больш поуна і выразна, чым у іншых беларускіх рэгіенах.
КНІГІ ОНЛАЙН
