Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся
Памер: 122с.
Мінск 1994
ЗАХОДНЯЕ ПАЛЕССЕ
Заходняе Палессе займае басейн верхняй Прыпяці і яе прытокау Піны і Ясельды, на захадзе уключае правабярэжжа Заходш. а Буга. На поўначы па вярхоуях Нарава і Ясельды мяжуе з Панямоннем, на ус-ходзе на поўнач ад Целяхан і Лунінца і далей па міжрэччы Гарыні і Сцвігі — з Усходнім Оалессем. itaa з Панямоннем супадае з мясцовы-мі этнонімамі (этніконамі): жыхары Панямоння назавалі сваіх пауднё-вых суседзяу палешувамі ці багнавікамі, а тыя іх — літвінамі. Прыкладна па той жа занальнай паласе пазначаліся аўтарамі ХУШ— XX стст. межы паміж Налессем і Чорнай Руссю. Этналінгвісгачнал карта Заходняга Палесся накладваецца на карту археалагічнай куль-туры.
Насельніцтва Заходняга Палесся этнагенетычна склалася на сла-19
вянскай аснове (валыняне, бужане, дрыгавічы, драуляне) з удзелам асіміляваных яцвягау, асобных груп мазаушан і інш. У ХП—Mil стст. рэгіен быу зонай уплыву і дамаганняў з боду галіцка-валынскіх і літоуска-рускіх князеу, некалькі пазней — польскіх феадалау. У гэтую спрэчку былі уцягнуты і яцвягі. Яны займалі басейны левых прытокау Нё'мана — Шчары, Молчадзі, Зэльвы, Росі і Свіслачы, у той час як’славянскае насельніцтва пражнвала у басейне Прыпяці і За-ходняі'а Буга, а на поуначя, у правабярэжнай частцы Нёмана, пачына-ліся літоўскія пасяленні. У няроунаіі безупыннай барацьбе з галіц-на-валынскімі, польскімі князямі і Лівонскім ордэнам яцвягі не змаглі адстэяць сваю незалежнасць і пасля некальвіх паражэнняу, часткова адступіушы у зону Налесся, згдяшаліся са славянскш насель-ніцтвам, прынялі удзел у этнагенезе беларусэу.
Геаграфічнае размяшчэнне на міжэтнічных скрывдваннях, спецы-фічныя умовн сацыяльяа-гістарычнага развіцця ускладнялі этнічную сітуацыю, што адаостроувалася у пярэстасці этнічнай самасвядомас-ці, у існаванні шэрагу этнонімау, якія захавалі яшчэ у XIX ст. водгулле сівой дауніны. Ца звестках ларафіяльных спіскау сярэдзі-ш XIX ст., найбольш аднародны этнічны склад быу у Пінскім павеце, дзе значылася брлей 80% беларусау; частка іх складала асобую этна-. графічную групу — пінчукоу. У той жа час у Брэсцкім і Кобрынскім паветах, па тах жа врыніцах, налічвалася 42 тыс.рускіх (у асноуным за кошт мясцовых "русінау"і"русы<і^, 64477 украінцау ("маларасіян") 24686 яцвягау, 23663 яўрэяу, 17759 літоуцау (сярод іх болья 13 тыс. праваслауных "літвінау", г.зн.беларусау), 9728 палякау, 5463 бужан і 3819 (каля 2%) беларусау . У лясных пушчах Палесся паблі-зу сплауных рэн было раснідана шмат хугароу выхадцау з Мазовіі
20
(мазаушан, мазурау), прафесійных буднікау, добрых майстроу па ва-рабу бандарнай клёпкі (што лічылася лепшаіі у Еуропа і ішла па бочні для славутых французкіх він і ваньякоу). У XIX ст. этнасацыяльны склад тутэіішага насельніцтва ускладняуся за кошт прйтоку каланіс-тау з Прусіі, Польшча, Аустра-Венгрыі. І-Іемца сяліліся тут пачынаючы з 1830 г.; у пач. 1880-х гг. у заходняй частцы беларуска-украін-скага Лалесся налічвалася ужо 150 нямецкіх паселішчау, у якіх пра-жывала 21640 чалавек.
Першы усерасійскі перапіс 1897 г. адзначау да 40 мясцовых гаворак ("наречяй") у Гродзенскай губерні, прйЧйм гэта пярэстасць гаворак была найбольш уласціва рэгіену Заходняга Палесся. Самабнтны лад жыцця, адаптаванага да мясцовых умоу, вернасць традьгцыям і за-паветам сваіх продаау, адаосная ізаляванасць і натуральны ратм хыццядзейнасці сельскіх акруг-пагостау узмацнялі культурна-быта-вую і фальклорна-лінгвістычную разнастайнасць у рэгіёне. Па выніках перапісу, зыходзячы з роднай мовы, тут у канцы XIX ст. пра. лвала 46,7% беларусау, 29,9 — украінцау, 16,8 — яурэяу, 3,8 —рускіх, 2,4 % — палякау.
Нк гісторыка- этнаграфічны рэгіён Заходняе Палессе у асноуншл супадае з арэалам заходнепалескіх (брэсцка-пінскіх) гаворак, што утвараюць асобны дыялект на сумежжы беларускага і украінскага лін-гвістычных масівау. Заходнепалескі песеніш фальклор харантарызуецца глыбокімі традвдыямі харавога і адзіночнага спеву (унісонна-гетэ- , рафонны стыль), лаканічнасцю меладячных фабул з элементамі бурдані-равання, "уздрыгвання" напеунага гучання. Адзначаючы багаццо жанрава-сталёвых варыяцый народных песень, даследчыкі выдучаюць на гэтаіі тэрыторыі шэсць лакальных варыянтау (кустоу): Пінсві, Пагзрань чі, Лунінецкі, Іванава-Драгічынскі, Маларыцкі, Спорава-Чарнаазерсві.
На матэрыялыіую і духоуную культуру мясцовых жыхароу наклад-21
валі адбітак -прыродна-кліматычныя умовы (балоты, шматлікія рэкі, мяккі кліыат), геаграфічнае суседства і даунія культурна-экжнаміч-ныя сувязі з Украінай і Польшчай. Прцродня і культурнн лаццшафт Заходняга Пблесся неаднароднн. Найболын населенымі часткамі рэгіёна здауна былі Загароддзе (павышаны градава-марэнны масіу у міжрэччы Шна і, Ясельды), Пабужжа (Падляшша) і Пагарынне. Пінскае Палессе і левабярэжжа Ясельды мел'і рэдкія пасяленні, раскіданыя сярод ба-лот. Самабытны кут Пінскага Палесся — Зарэчча, дзе шматлікія рэ-кі (Стыр, Піна, Ясельда, Бобрык і інш.) упадаюць у Нрыпяць на не-вялівай адлегласці, утвараючы мноства рукавоу, пратокау, "гнілых" руслау. Ыспоіі і у пачатку лета увесь гэты раён ператварауся у аб-лырнае возера, сярод якога узвышаліся астраўкі з экзатычнымі па-ласкімі вёскамі. Зносінн паміж імі, а нярэдка і паміж асобнымі дварамі адноіі вёскі ў гэты час ажыццяўляліся толькі з дапамогай лодак. На лодках мясцовыя жыхары адпрауляліся у лес па дровы, на сенажаць, палявалі на дзікіх качак.-расстаулялі рыбалоуныя снасці. На шугалеях перавозілі валоу і земляробчыя прылады на суседнія аетравы, каб узараць і засеяць поле. У дзень свята дзядоу на лод-ках адпрауляліся на могілкі, каб ушанаваць памяць продкаў; на лод-ках везлі хаваць і нябожчыкау. У кірмашовыя дні людзі з"язджаліся з навакольных весак у валасны ці павятовы цэнтр і гавдлявалі каля прычала непасрэдна з лодак і шугалеяў сельскагаспадарчымі прадукта-мі і прадметамі разнастайных промыслау. Узімку навакольныя балоты ■ ператвараліся у заснежаную рауніну, даступную для ўсіх відау суха-дутнага перамяшчэння і сродаау транспарту. Аднак падарожжа па ад-настайнаі рауніне, скаванай ільдом, был<т рызыкоуным: вавдроунік, нйзнаеш. з мясцовасцю,. мог лёгка збіцца з дарогі, завязнуць у "бяз-доніш" балотах-г*лах.
22
Абілежаванасць ворыуных угоддзяў, багатая азёрная і рачная ^у-на абумоулівалі спеццфіву гаспадарчых заняткаў, пашшалі ролю раба-лоуства, збіральніцтва, разнастайнях прошслау, а у рацнзне екы — рыбных, мясннх.страў, натуральных драдуктау. Важаым прошслам бнпо паляванне на дзікіх качак, якіх тут назапашвалі цэлыя бочлі, салілі вэндзілі, прадавалі на кірмашах у Пінску і за межамі рэгіёна.
Земляробства было больш інтэнсіуна развіта ў раёнах Падляшла і Загародцзя. Зімовы сезон тут самы кароткі у Беларусі, вагетатыу-ны перыяд прадаужаецца каля 200 дзен. У струвтуры пасяуных шюшчау павышалася роля пшаніцы, грэчкі, проса. Продаж хлеба і бульбы пас~ ля адмены прагону складалі важную краніцу грашовйх даходау у Пад-ляшшы. У басейне Нарава і Буга прамысловае значэнне набыла куль-тура хмелю. Палі апрацоувалі з дапамогай двухпаліцавал палескай сахі. Асноунай цяглэвай жывелай былі валы. Буйная рагатая швела тут была больш рослай, чым на усходзе Беларусі (т.зв.зубровая па-рода). Істотнае значэіше у сялянскай гаспадарцы мела і авечкагадоу-ля, што пастауляла не толькі мяса, але і служіла базай для аучаяаг шубнага, ткацкага, кравецкага і іншых .прсмыслаў.-
Струвтура і знешняе аблічча заходнепалескіх весак адрсзнівалі-ся значнай стракатасцю і мясцоваа своеасаблівасцю. йна адллс‘гр% -валі гармонію чалавека-гаспадара і прырода, асабліпасці здайтацчі жыхароу да адпаведнага прыроднага асяроддзя. Вё'скі у 6олыіь-:-сці мнагадворныя, размяшчаліся па адной ці групл:-і пэ берагах рэн, на пясчанйх градах і дзюнах пэ ускраінах балот. Традыцнйная сддзібнгч забудова — аднарадная (пагонная), радзей — бессістзміша, скучаная Двары цесна прымыкалі адзін да аднаго, утвараючы вулічяу ці гназ-давую сістэму забудовы. Часам 2—3 дваровыя комплексы, што нало^ч-лі розным гаспадарам (звычайна сваякам), размяшчаліся ў адзін
23
доугі рад на адной сядзібе. Слада гэтаа планіроукі да нашага часу захаваліся у вв.Ражкоува і Радасць Камянецвага, Моталь Іванаусвага р-нау. Такі тып забудова развіуся ва умовах малазямелля і у ваніку распадУ вялівай.йатранімічнай сям" і.
Найбольш характэрная структура традыцыйнага жылля: хата-сенцы-камора; хата-сенцы. У 2-ой пал. XIX— пач.ХХ ст. яна ускладнялася вэдвяленнем у севдах вухнг. У раёне Лабух«а нярздаа сустракаліся і хаты з падсенямі, што былі больш таповымі для дробнай шляхтн і заможных сялян. J гэтым раёне больш прыкметнае месца зайлала мурава-нае дойлідства; жылая пабудова ставіліся на каменна фувдамент, ва~ донь выварыстоувалі у будауніцтве скляпоу.
Зруб жылля рабілі з расволатых (з ванца XIX ст. — распілава-нах уздоуж) бярвенняу-дыляу, якія злучаліся паміж сабой у своеаасаб-лівы вугал ("у ваню”, "ванюв", "рыбін хвост"). У будауніцтве гас-падарчах памяшванняу (влуні, павеці, аборы, хлява для дробнай жы-вёлы і інш.) шырока выкарыстоувалі тульна-слупавую канструвцыа з плятнёвымі сценамі, якія на эіму абвладвалі снапамі трыснягу ці саломы. Клець, свіран, сырнів будавалі на высокіх штандарах або сваях. Стрэхі кралі саломай, трыснягом, чаротам, звязанымі у невя-лікія снапві ("астрыжві").
Народнае адзенне Заходняга- Палесся вызначалася самабытнасцю і устойлівасцю традыцыйных форм, маляунічасцю аздаблення жаночага дасцша. Асноунае верхняе адзенне — шыроваполая прыталеная світа (латуха, сярмягэ) і важух. Колер світы вар"іравауся ад чорнага да попельна-шэрага і бурага. Выхадную світу шылі звачайна з больш цемнага (чорнага) сукна; па кішэнях, ба^авых влінах яе упрагожва-лі каляровымі (блакітнцмі, чырвонымі) шнурвамі і вутасамі. ,1aс-тацтвам упрыгожвання і разнастайнасцю фэсона вызначаліся таксама ка-.tyxi і кажушві мясцовага вырабу.
24
Асаблівал разнасм^асцю, каятрастнасцю фарбаў і арнементаль-ішх іюрм упрыгожвання вызначалася " ііочэя вопратка. .іансчня кашу-лі гаылі з аднасортнага палатна. Ят мелі адкладіш каунор і шро-кін рукавы, якія заканчваліся матаэтам ці валанападобнамі зборкамі. Шчыльны тканы арнамент упрыгожвау каунер, яаіруднул часлду, рука-вы. Нярэдка сам фон нібы знікау у раскошным узораст.гл лэлюнку, дакладней, станавіуся яго узорастваралышм камііанеігал. У спосабах упрыгожвання пэуную рол:о адыгрнвала і шыыука, хаця яна ■ ■ "рака-лася тут радэей, чым ва Усходнім Палессі. У арнаменталы.; ; дэкоры пераважау чырвоны колер, які нярэдка спалучауся з чбрнлм. У асоб-ных мясцовых уборах чорны колер з"яуляуся дамінуачым (пралуцкі і маларвдкі строі). Фартухі (хвартух, затулка), як і яа ўсходзе Па-лесся, нярэдаа стывалі з дзвюх полак,каляровя арнамент размяшчалі не толькі па яго краях, але і па вертывальна." лініі шва. 4аеам узор складауся з заткашх нітак рознаіі адбелкі (кобранскі строіі).
КНІГІ ОНЛАЙН
