Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
Б. ТАРАШКЕВІЧ.
БЕЛАРУСКАЯ
ГРАМАТЫКА
для школ.
ВЫДЯНЬНЕ ПЯТЯЕ ПЕРЯРОБЛЕНЯЕ I ПЯШЫРЯНЯЕ.
ВІЛЬНЯ 1929 г.
Выданьне В. ТЯРЯШКЕВІЧ
Беларуская Друкарня Ім. Фр. Скарыны Люавісарская 1.
^І, 2 £са
'Ті^
Б. ТДРДШКЕВІЧ.
БЕЛАРУСКАЯ
ГРАМАТЫКА
для школ.
ВЫДДНЬНЕ ПЯТДЕ, ПЕРДРОБЛЕНДЕ I ПНШЫРДНАЕ.
ПРАДМОВЛ.
Мінула роўна 10 год, як вышла ў сьвет „Беларуская граматыка для школ". За гэты час беларуская мова сталася ня толькі мовай прыгожага пісьменства ды рознароднай публіцыстыкі, але I мовай дзяржаўнаю або прызнанаю дзяржавай у публічным жыцьці. „Народнае нарзчча* сілаю сталася „літаратурным языком“. Гэта бяэсумліўны факт, незалежна ад тае ці іншае ступені зроднасьці беларускае мовы з іншымі славянскімі.
Вялікае грамадзкае значэньне беларускае мовы вымагае ад культурных работнікаў асабліва ўважлівага апрацаваньня яе, як з боку навуковага, так і для школьнага ўжытку.
„Бепаруская граматыка для школ“, выданая першы раз у 1918 годэе₉ мела сваім заданьнем замацаваць і ўпарадкаваць выясьніўшыяся ўжо тады граматычныя асновы беларускай літаратурнай мовы ды ўстанавіць сталы правасгіс.
Практыка жыцьця і прасьвечаная крытыка 10 гадоў прызналі, што ,ўсё найважнейшае зроблена добра'. Правапіс усталіўся і мае за сабою некаторую традыцыю.
Яле таа самая практыка і крытыка паказалі на некаторыа пахібы, а нават, хоць толькі часткова, і папрайіі Is.
Яўтар ,Бел. грам. для школа сам цяпер бачыць дужа эыразка цэлую чараду яшчэ спрэчных пытаньняў ф оанмамаі, у ^мвя/еа чужамлммя елоў і імш...), бачыць ватрзбу I мэтчыкасьць спрашчэньня правапісу, але не біфвішд лраводзіць якіяколечы паважнейшыя зьмены такім імдывідуальна*партызанскім спосабам, накідаючы свой праакт праз школьны падручнік. Гэта павялоб толькі да шкоднага хаосу.
Рэформа правапісу, калі мае быць праведзена, мусіць быць праведзена ў цэласьці ды ў сувязі з рэформай пісьма і пераглядам граматычных формаў (мор^олёйя).
Адпаведныя праекты павінны быць апрацаванымг паасобнымі адзінкамі, але прайсьці праз публічнае сіта грамадзкай і навуковай крытыкі перш, чым маюцьбыць уведзенымі ў жыцьцё аўторытэтам культурных устаноў. Бо тутака пасьпех, запраўды, можа быць людзём на сьмех.
Горш за тое: непавязаныя, паасобныя зьмены „на лепшае“ могуць заграмазьдзіць і загарадзіць дарогу да запраўды добрай рэформы.
Дзеля гэтага аўтар устрымаўся ад увядзеньня і тых зьмен, якія прыняла „Акадэмічная Конфэрэнцыя па рэформе правапісу і азбукі", скліканая Інстытутам Беларускае Культуры 14 лістапада 1926 г. ў Менску.
Ёсьць над чым падумаць і папрацаваць, дык можна і трэба пачакаць, высьцярагаючыся, каб лепшыя новыя дэталі не псавалі большменш не благога цэлага, якое ўжо існув.
Цяперашняе выданьне „Беларускай Граматыкідля школ“ мае на ўвазе неадкладныя патрэбы беларускай школы і ўсіх тых многіх, што жадаюць вывучыць беларускую мову шляхом саманавучаньня.
Гэтае выданьне спаўна перароблена і значна пашырана ў параўнаньні да ўсіх папярэдніх выданьняў. Увесь матэрыял падзелены на два концэнтрычныя колы: „Першае кола“ і „Другое кола“. Першае кола толькі азнаямляе вучня з граматычным матэрыялам, прывучае яго разьбірацца ў мове. Яно не зьвяртае ўвагі іучня на падрабязныя асаблівасьці або точнае азначэньне граматычных тэрмінаў, а на ўсё, можна сказаць, яшчэ паказвае пальцам: гэта—тое, гэна—тое; гэта—так, гэна—іначай...
Другое кола абыймае той самы матэрыял, толькі шырэй і ўводзіць вучня ў глыбейшы і больш падрабязны разбор. Тутака вучань вывучае тое, з чым пазнаёміўся папярэдні год у першым коле.
Бяручы гэты падручнік у рукі, вучань павінен быць ужо хрыху азнаёмлены са сказам (даейнік, выкаяь
Mt#...) i 3 часьцінамі мовы (паняцьце аб скламньні, спражэнып...), што можа быць зроблена вучыцелем без падручніка.
Матэрыял падзелены на лекцыі такім спосабам, што пад літарай А знаходзяцца клясовы разбор і пытаньні, якія маюць прывясьці вучня да граматычных вывадаў („правілаў"), памешчаных пад адпаведным параграфам. Пад літарай В знаходзіцца матэрыял для самастойнага апрацаваньня вучняў (у клясе або дома, залежна ад магчымасьці і патрэбы).
Падзел і расклад матэрыялу мае толькі аблягчыць працу вучыцеля, але зусім ня змушае яго сьлепа йсьці за гэтым раскладам. Наадварот: вучыцель ня раз змушаны будзе рабіць значныя зьмены ў падзеле матэрыялу, залежна ад разьвіцьця і поступу вучняў. Вучыцель павінен да гэтага загадзя прыгатовіцца і добра вывучыць падручнік. У некаторых разох ён змушаны будзе сам знайсьці матэрыял для апрацаваньня вучням, бо аўтар стараўся даваць самае неабходнае, каб не павялічыць залішне коштаў друку.
Увагі і параграфы, адзначаныя зоркаю (*) пры цыфры, назначаны больш для вучыцеля, як вучняў, і могуць быць з карысьцю выясьнены апошнім тол^ькі пры адпаведна высокім роўні іх разьвіцьця і падгатоўкі.
В. Т.
Grudziqdz 13.VIII. 1928.
ПЕРШАЕ КОЛА.
Лекцыя 1.
A. 1. Нашто нам служаць зрок, слух, нюх, смак, вошчуп?
2. Якімі часьцямі цела мы бачым, чуем, нюхаем, смакуем, ашчупваем?
3. Што мы распазнаём зрокам, слухам, нюхам, смакам, вошчупам?
§ 1. Знадворныя пачуцьці, прадмет. Зрок, слух, нюх, смак і вошчуп даюць нам распазнаць, што нас акружае з надворнага сьвету.
Зрок, слух, нюх, смак і вошчуп называюцца знадворнымі пачуцьцямі.
Усё, што падпадае пад зрок, спух, нюх, смак і вошчуп, называем прадметамі. Напрыклад: чалавек, конь, дуб, вмстрал, запах, салодкасыр, цяжар.
УВАГА*. Прмметам лічым ня толькі тое, што беспасрадна палпааае пал энадворнае пачуцьцб, але I ўсб тое, што можа быць пралметам увагі вашага ровуму, капі аб гатым гаворым, як аб прадмеце, xanp.t асаблівасьць, жумка, д а б п а т а і пад. Прадматы анадворных пачуцьц^ называюцца п р а д м е т а м і пачуцьдввымі. Прадметы нашай думкі, роауму наэываем п р а жметамі раэумовымі.
Б. 1. Скомкі мавш змадвормыя пачуцьцвў і якіяі
2. Намві па аднаму прадмету wt яожнав пачуцьці.
3. Сьпісаўшы, падчыркні сломл, што азначаюф прадмвты:
КНБЗАР.
Ой вецер шуміць, ой вецер гудзе, а цераз поле чалавек ідзе! Ой полем ідзе і штось ён нясе, і хлопец яго за руку вядзе. Ой праз поле хлопец старца за руку вядзе! Які гэта старац з хлопцам ідзе? To кабзар ідзе і кобзу нясе, а хлопец за руку к вёсцы вядзе. У вёску прыйшоў, на прызбу ён сеў і ціха людзём сьпяванку
— 10 —
запеў. Укруг людзі стаяць, на старца глядзяць, бо да душы бедным людзям запеў. Галавою добрым людзём кіуне, грудку старую шырока надзьме, у струны утне слова дабярэ і песьню старую сьвету пяе.
(К. Кагангц)
Левцыя 2.
A. 1. Якое слова азначае прадмет у такім сказе'
вострая каеа зламаласяі
2. Што тут сказана аб касе?
3. Назаві колькі прадметаў, што знаходзяцца ў ха
це, на вуліцы, у полі.
4. Што маюць супольнага вось такія прадметы:
а) малако б) вугальле в) клубок 0 алей
сьнег чарніла яблык вада
цукар сажа яйко квас
д) сонца е) камень ж) нож з) шпілька
месяц мур каса шыла
лямпа косьць брытва штык
>) с^нег к) агонь л) цукар м) пук
лёд сонца мёд сена
5. Што супольнага маюць чалавек, жывёліна й расьціна? Ці яны кормяцца, растуць, паміраюць?
§ 2. Асаблівасьці прадметаў. Усё, што можам заўважыць у прадметах і што можам аб іх сказаць, гэта асаблівасьці прадметаў, напрыклад: востры, белы, чорны, кругльг^ сядзіць, ляціць, сьввціць, грве. колецца і г. д.
§ 3. Ажыўле^ыя і неажыўленыя прадметы. Да ажыўленых прадметаў залічаем людзей, жывёліну і расьціну; да неажыўленых — рэчы і зьявішчы. 7алаввх, даяўчына, конь, курапатка; dy6ₜ васілек, ірыб гэта прадметы ажыўленыя. Рэчы, як стол, кніжка; зьявішчы, як дождж, бура, маланка — прадметы неажыўленыя.
Перапісаўшы, падчыркні словы, што азначаюць асаблівасьці прадметаў:
— 11 —
Дажджавая вада нясмачная. Сёлета год ураджайны. Маленькі Сьцёпка чытае цікавую кніжку. Моцна сьпіць шырокая рака. Ужо і халодная восень прышла. Золата і ў попеле відаць. Лбміраюць на зіму і вужакі, і жабы, і яшчаркі. Дудар дудару дарма іграе. Ддзін хлеб прыедліў.
2. Перапісаўшы, падчыркні прадметы ажыўленыя простай рыскай (—), неажыуленыя пакручастай (" ).
HR ПРВДВЕСЬНЕ.
Рушыўся сьнег. Зашумела вада. Раскаваліся рэкі ад лёду. Лынула вон зімавая вада. Сонца прыносіць цяпло і пагоду. Шумныя песьні іграюць лясы. Зморана трушанкай у цёмных хлявох адзываецца рыкам скацінка. Конікі ў стайнях іржаць пры жлабох. Бацян праляцеў над адрынкай. Будзіцца посьле зімовага сну па хацінках люд працавіты; скоранька цягне саху, оарану, глядзіць — шыны на колах ці зьбіты.
Лекцыя 3.
А. 1. R6 чым гаворыцца ў папярэдняй лекцыі?
2. Як вас завуць па імені, па прозьвішчу?
3. Ці ваша імя і вы самі гзта тое самае?
4. Ці вы складаецеся з гукаў, літараў?
5. Ці ваша імя і прозьвішча маюць цела?
б. Якая розьніца паміж намі і кашымі імёнзмі, прозьвішчамі?
§ 4. Мы самі і нашыя імёны і прозьвішчы гэта зусім розныя рэчы. Мы жывём, ходзім, думаем, працуем. Імя і прозьвішча — гэта толькі назоў. Калі мы іх скажам, то гэта будзе сказанае слова, гук, што пераймаецца слухам; каліж мы іх напішам, то гзта будзе пісанае слова, літары, што пераймаюцца зрокам.
7. Ці прадметы неажыўленыя маюць свае назозы?
8. Якія бачыш прад сабой прадметы, і як яны называюцца?
9. Сонца грэе, васілёк пахне, цукар салодкі, а іхныя назовы ці грэюць, ці пахнуць, ці салодкія?
10. Ці асаблівасьці прадметаў маюць свае назовы?
КНІГІ ОНЛАЙН
