Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
(„Новая Зямля* Я. Колас).
Лекцыя 28.
A. 1. Зьвярні ўвагу на словы, друкаваныя курсывам, і адкажы, якое значэньне маюць яны ў сказе:
Былі хлопцы на вясельлі і малодзіцы. Явёс і ячмень сабраны. На зіму абміраюць і вужакі, і жабы. і яшчаркі. Сьвет вялік, а ў сьвеце людзі. Гіаехаў, але не даехаў. Просіць шчыра грамацея, ажно шапку скінуў. / без папа ведама, што ў нядзелю сьвята. Ня зыч ліхг другому, хаб не давялося самому. Шырокі двор, й невялікі збор. Прыляцела ластаўка з двлёкага зырав дм зашчабятала. Хоць з вадою, абы не з бядою. Гол. як сакол.
§ 32, Злучнік. Такія словы, як і, а, ала₈ каб» ды і падобныя, самастойнага значэньня ня маюць”), а служаць толькі для злучэньня і называюцца злучнікамі.
Б. Перапісаўшы, падчырхі алучнікі (злучнікі, якія трудней распазнаць, друкаваны курсывам);
Пуста ў лузе, толькі стогі парыжэўшыя стаяць, ды шпакі каля дарогі цэлы дзень адно крычаць. ByeHawi мёд разьпіва'е, а запазухай камень трымае. Калі свайго хлеба край, wo й пад ельлю рай. Галасок, як тоненькі валасок. He бяда, што чорна, абы. была праворна. Хоць сьпіна гола, 6м свая воля. Ці будзе, ці не? Або будзе, або не. Каласы пахіліліся, бо поўныя. Жыў
•) Psts значыць: не азначаюць ані прадчету. ані асаблізасыей.
— 36 —
сабе дзед ды баба. Шырокі двор, ды невялікі збор. Л як надойдзе ужо Падрова, то не наесца ў полі карова, бо ужо золкі ветрык павее, трава пажоўкне і пачарнее. Часам, як у полі з коньмі начуеш, пяючь: „восень' дзяўчат пачуеш, і, сказаць праўду, дык, мой ты браце, ад гэнай песьні за сэрца хваце, бо яе тая працяжная нота, хоць сьлёзы гоніць, слухаць ахвота
Л е к ц ы я 29.
А. 1. Якім словам выражаецца раптоўны боль? Як выражаецца зьдзіўленьне, радасьць?
2. Сабака брэша: гаўгаўгаў! Як курняўкае кот? Як іржэць конь? Як звоніць званок?
3. Што паказваюць хап,брык, лоп, калі скажам так; R сабака хап злодзея за палу. Конь буык каваля ды ў самае калена. Лоп яго лапкай па плячох.
§ 33. Клічнік выражае ўчуцьцё або паказвае розныя зыкі, да якіх чалавек хоча прыпадобніцца; напрыклад: учуцьцё болю, радасьці, зьдзіўленьня: ай! ой! аей! огого! ага! ах! ох! ух! ахаха, ура! і г. д.: шшш! гаўгаўгаў! курняў! ігагаа! ауауау! дзындзындзын! і шмат іншых.
Каб паказаць, што нешта канчаецца ў адзін мамэнт, ужываюцца асобныя формь; клічніка ад дзеяслова: хап, брык, бэнц, бох, бабух, хлюпсьць, грук^ стук, бахець, хапець, мялькець, піхець, грьгмоць і іншыя.
Б. Улажы 10 сказаў на розныя клічюкі.
Лскцыя 30
Л. 1. Якія ведаеш часьціны мовы? Якія з іх зьменныя, якія нязьменныя?
2. Якія часьціны мовы скланяюцца, а якія спрагаюцца?
3. Якія мы маем знадворныя пачуцьці, і да чаго яны служаць?
4. Што такое прадмет? Што такое асаблівасьці прадметаў?
5. Назаві колькі прадметаў. Назаві асаблівасьці гэтых прадметаў.
— 37 —
6. Што выражае прыметнік? што выражае дзеяслова?
7. Што выражае прыслоўе?
8. Якую службу спаўняе ў сказе прадлог?
9. Якую службу спаўняе ў сказе злучнік?
10. Што такое клічнік?
Б. Перапісаўшы, над кожным словам надпішы, якая wта часьціна моаы. {Злучнікі, толькі падчыркні а.дноюpwкай, а прадлоіі дзьвяма, бо залішне кароткіяр.
Моцна сьпіць шырокая рака. Глядзіш, і здаецца: яна мёртвая. Але гэта толькі здаецца: пад ковамі лёду йдзе работа, кіпіць жыцьцё. Жыве рака. f\ перавальчыкі не перастаюць бубніць і крычаць пра новае жыцьцё. На лёдзе там і сям паказаліся палонкі, прагрэтыя сонцам. Варушыцца рака, падымаюцца яе грудзі. Чуе й яна ўжо вясну новага жыцьця. Трасе яна сваймі плячыма, і лёд покае, трашчыць. He задзяржаць ракі гнілому ланцугу раскалотага лёду. Прабіваецца яна на вольны сьвет, выходзіць з берагоў, ломіць і крышыць усё, што хоча стрымаць яе волю. fl крыгі — астача сьцюжы — з глухім шумам і выцьцём, як дзікія зьвяры, злосна скрыгочуць старымі гнілымі зубамі, як праціўнікі шчасьця людзкога.
Лекцыя 31.
Л. 1. Ці назавём сказам паасобныя словы: солца, месяц, гразь, сыетлы, сьвяціць? F\ ці будзе сказам: сонца грэе, месяц сьвеціць, сьвяці'.
2. Што такое сказ?
§ 33. Сказ. Думка, выказаная словамі, называецца сказам. Напрыклад: Пастух трубіць. Зоркі зілацяць на небе.
Сказам можа быць нават адно слова, калі яно выказвае закончаную думку, напрыкла: Уеажайт'. Сядаіцеі Сьвітае. ■'іаірымела.
3. Якая розьніца паміж такімі сказамі: Ты чытаеш Ці ты чілтаейі? Чмтай\ Тм пілнуеш. Ці ты пілнуеш? Лілнуй.
§ 34. Сказы абвяшчальныя, пытальныя і клічныя. Сказы, у якіх нешта азнаймляецца, абвяшча
2
— 38 —
ецца, называюцца абвяшчальнымі. Напр.: Моцна сьпіць шырокая рака. Але ізта толікі здаецца' пад ковамі лёду йдзе раоота, кіпіць жыцьцё.
Сказы, у якіх выказваецца загад або нейкае учуцьцё — радасьць, зьдзіўленьне, захопленьне, — называюцца ўсклічнымі. Напр.: Тіл прмдзі, вясна жаданая, прыдзё. Эх, жар дачучае\ Цяжка, жнейка, работа твая]
Тыя сказы, у якіх выражаецца пытаньне, назы ваюцца пытальнымі. Напр.: ІІІто за песьні сьпяваеш ты, вецвр"? Аб чымжа ты плачаш"1 Ці мала прасто ру тваім шырокім крыльяям?
Б. Нерапігаы і знайдзі сназы абвяшчальнмя, усклічныя і пытальныя:
Глянь, зірні наўкола: бачыш гэтыя сялібы, хаткі нашых сёлаў, гэта поле — шнур ля шнура, ўзгорю і лагчынкі, на узьмежку грушудзічку, крыж каля пуцінкі?
Бачыш логі, сенажаці, а на іх — крыніцы? Далей — бор зялёны, гонкі, што у высь глядзіцца?
А там далей, дзе ўжо вока дасягнуць ня можа, тое самае пабачыш.
fl ўсё так прыгожа!
Сотні вёсак і мястэчак, гарадоў нямала, рэк бурлівых, пушч гамонкіх з неапетай славай.
Там плывуць Дняпро і Сожа ды Дзьвіна і Нёман Белавежы, Налібокаў там чуваці гоман.
Л е к ц ы я 32.
A. 1. Ддкажы на пытаньні:
Хто трубіць? Хто косіць? Хто куе? Што наступае пасьля зімы? Што цячэ? Што расьце ў вазонах? Штс робіць вучыцель? Што робіць рыбак? Што робіць паляўнічы? Што робіцца з вадой? Што робіцца з сьнегам?
2. Прачытай пададзеныя сказы і скажы, аб чым ш аб к>м кажацца ў кожным з іх:
Пастух трубіць. Касец косіць. Зоркі зігацяць. Ссн ца сьвеціць і грэе. Вецер вые. Лес шуміць. Вучыцелі вучыць. Паляўнічы палюе.
— 39 —
3. Што кажацца ў гэтых сназах аб пастуху, касцу, зорках, сонцы і г. д.?
§ 35. Дзейнік і выказьнік Слова, што азначае прадмет, аб якім нажацца ў скаэе, называецца дзейнікам. Дзейнік паказвае асобу гбо рэч, якая нешта дзее, або з яксю нешта дзеейца: пастух трубіць, зоркі мігацяць, трава зядёная.
Выказьнік нешта выказвае аб дзейніку: што дзейнік робіць (дзее), або што з дзейнікам дзеецйа. пастух трубіцг., зоркі мітцяць, трава йялёчая.
Дзейнік найчасьцей выражаецца прадметнікам, стаіць у назоўным склоне і адказвае на пытаньне
xmcQ або штоі
Выказьнік найчасьцей выражаецца дзеясловам. Нле і іншыя часьціны мсвы могуць быць дзейні
кам і выказьнікам: Напр.: Лешы коннаму^ (хпго'і — пешы — дзейнік; аб ім кажацца, „не таварыш" — выказьнік). Трава зялёная трава — дзейнік; аб траве кажацца, што .іёная“ — выказьнік).
тпаварілш што ён
(што^ — яна „ня
В. Перапілаўшы, падчыркні даейнік простай рыскай, выказьнік пакручастой.
Сонца зайшло. Птушкі лятаюць. Пастух пасе. teнажаць скошана. Грэчка зьвезена. Жыта зжаіа^ аль снула маланка. Неба заслалася хмарамі. Выншау сенбіт сеявь. Маліна салодкая. Жыта красуе. Хата прыбрана. Лсыпалася лісьце. Гірыйшла восень. Ншаніца сьцяблістая. Дарога добрая. Затуманілася неба. Ізчаліся прымаразкі. Птушкі разьляцеліся. Быу прыгожы летні вечар.
Лекцыя 33.
A. 1. Да чаго адносяцца друкаваныя курсывам словы?
Настала || халоЬная пара. Стары явар J пахіліуся. Пахіліліся || ніцыя лозы. Кончана || работа сярпа. Слаўная || доля ыроя.
Кравец | пашыў сьвітну. Дзеці || спаролі гня^о. Праўда || «очы коле. Поле || залаціцна збожжам. Шкло h блішчыць на сонцы. Па балоце пахаджае || бусел. Во
40 —
жык || ласы на вужы. He жартуй з азнём. Гасьцінец || абсаджаны бяроаамі.
2. Што разьдзяляе знак || у пададзеных сказах?
§ 35. Лсноўвыя і даданыя часьціны сказу. Дзейнік і выказьнік—асноўныя часьціны сказу. Япрача таго ў сказе могуць быць часьціны, што дадаюцца да дзейніка абовыказьніка: такія часьціны называюцца даданымі.
Б. Дерапісваючіл, расстаў словы так, каб сказ можна было рааьдаяліць на даьве часткі так, як у прыкіадах пад A. I. (Напрыклад: Ня люблю я места — я || ня люблю места).
Кучка йдзе народу. Вязала жанчына ячмень. Нагрэты сонцам пясок паліў ногі. Мяса маладых казьлянят вельмі смачное. Унадзіўся казёл у гарод. Панурыя елкі маркотна шумелі. Цэлае лета вісеў жалуд на старым дубе. Ціха Нёман калыхаўся у высокіх берагох. Зазьвінелі звонкія струны. Нудная восень прыйшла. Вецер дажджлівы панура шуміць. Паляўнічы забіў чацьвертага цецярука. Шэрая зязюля кукуе у садзе. Халодны вецер сьвішча ў полі. Зямля з усіх бакоў абкружана паветрам.
УВАГА. Ня ў кожаым ск«е трэба рабіць перастаўку.
Лекцыя 34.
A. 1. Лдкажы поўным сказам на пытаньні:
Які колер мае малако? (Малако мае бельг колер). Якое судзьдзе робяць зд шкла? Які млын ставяць на рэчцы? Які колер мае кроў? Колькі ў годзе месяцаў? Каторы дзень нядзеля? Чыйго бацьку любіць сын?
2 . Якія пытаньні ставіліся ў пададзеных сказах?
§ 36. Азначэньне. Тая часьціна сказу, што адказвае на пытаньні які.% чмй? каторыі яолькі^, называецца азначэньнем. Напрыклад:
Ён мае добрую (якую?) кніжку. Сын любіць свайіо (чыйго?) бацьку. Паляўнічы забіў чацьвертага (каторага?) ваўка. Я маю пяць (колькі?) братоў.
41 —
В. Сьпісаць і авначэньні падчыркнуць:
Маладзенькая травіца блішчыць на сонцы. Насталі кароткія туманныя дні. Сын любіць свайго бацьку. Сем дзён малаціла. Прайшла вясёлая пара лета. Кравец пашыў добрую сьвітку. Цікаўныя кніжкі ляжаць на паліцы. На лузе стаіць высокі дуб. Поле залаціцца сьпелым збожжам. Цёмны лес сьцяной зялёнай цесна бераг абступіў. Нагрэты сонцам пясок паліў ногі. Тры вярбіны стаяць над вадою. Яд лесу пачыналіся сялянскія палеткі. Я хто там ідзе у вагромністай такой грачадзе?
КНІГІ ОНЛАЙН
