Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
Лекцыя 41.
A. 1. Назаві колькі прадметаў, што бачыш у клясе, і напішы іх назовы.
2. 3 чаго складаюцца вымаўляныя словы, а з чаго напісаныя.
3. Якая розьніца паміж літарамі і гукамі?
§ 44. Літары і гукі. Язбука. Гукі мы выгаварываем і чуем, літары пішам і бачым. Літары—гэта пісаныя ці друкаваныя знакі гукаў.
Усе літары мовы, пералічаныя ў сталым парадку, называюцца азбукай (інакш альфабзтам або абэцэдай).
У беларускай азбуцы 32 літары у такім ларадку: а, б, в, г, 0, е, ё, ж, з, і, й, к, л, м, я₄ о, я, р, с, ж, у, ў, ф, х, ц, ч, ш, м, ь, э, іо, я.
4. Сколькі літараў і сколькі гукаў у такіх словзх: дзын, дзе, дзёр, саджу, ваджу?
5. Прачытай напісанае такім спосабам: сьаду, ньэба, льон, льудзі, вьаду, бьэлы, льогка, агньу; йама, твайа, йолка, патаёмна, йушка, грайуць, йон, йана.
Прачытаўшы, напішы, як прынята пісаць: сяду, неба і г. д.
б. Ui літары я, «, ё, ю азначаюць гукі зусім розныя ад а, э, о, уі Якія гукі чуюцца ў песьні: Ой ляцелі іусі... (ляацеаэлі...).
7. Параўняй на пісьме і ў выгавары такія словы: вугал — вугал», полка — полька, сіцены — сцэны і скажы, што азначае мягкі знак.
§ 45. Для гукаў да і дж няма асобных літараў, а таму для кожнага ўжываецца па дзьве літзры. Яле
— 48 —
трэба ведаць, што вымаўляюцца ба і дж, як адзін гук: дэень, а не д'зень, саджу, а не сад'жу.
Літары я, е, ё, ю не азначаюць якіх асобных гукаў, зусім розных ад а, э, о, у. Калі я, е, ё ці w стаіць посьле зычнага, то зычны вымаўляецца мягка: сяду = сьаду, неба = ньэба, лён — льон^ людзі — льудзі. На пачатку складу r, е, ё, ю значыць тое, што йа, йэ, йо, йу: яма = йама, mean = твайа; ёлка = йолка^патаёмнгл— патайомны^ юшка ~~ йушка; граюць = ірайуц*.
Літара ь не азначае ніякага гуку, а паказуе толькі мягкасьць зычнага: вугаль, але вугал, косікось! але кос і г. д.
Часамі ь паказвае, што зычны ня трэба зьліваць з чародным галосным, бо паміж імі чуваць й: аьявіцца, аьесьці і г. д. (выгаварваецца: аьйавіцца, зьйэсьці).
Пасьля цьвёрдага зычнага ставіцца ў такім разе знак ’ над радком паміж літарамі: аб'явіць, аб¹ехаць, аб'есьцг, пад'еду, пад'еўйіы і г. д.
Е. 1. Сьпісаць і. слокы з іукамі дз, дж падчмркнуць:
Паставілі дзеці сіло. Летась пасаджона, сёлета ўзрашчона. Дзед сядзіць на прызьбе. Па балоце пэхаджае бусел. Дожджыку просіць зялёнае жыта. Вецер сярдзіта стукае ў дзьверы.
2. Перапішлл тан, як прынята звмчайна (ужываючы я, е, ё, ю): Сьольэта год ураджайны. Калі вьадзьэцца, дык і на шчэпку прадзьэцца. Льудзі льубьаць пльоткі. Прыйажджайцьэ да нас у госьці. Благія сусьэдзі часта судзьацца. Мурка зрубаў йслку.
3. Перапішы, ня ўжываючы я, е, ё, ю (як пад Б. 2):
У гародзе пасаджана рэпа. Я вам раджу не сварыцца. Дажджавая вада нясмачная. Дзядзіна купіла абаранак. Вецер дажджлівы панура шуміць. Мядзьведзь еў мёд. Люблю я смачную юшку.
49
Лекцыя 42.
Я. 1. Прачытай і напішы:
Nad honar і slav/u, nad cary kachahnia narodnuju sprawu i pierakanahni, sto rozum dychtuje, zausiody ja wolu, nia zdradzu nikoli.
Chaj chmara nawisnie nad sonnaj ziamloju, chaj hora prycisnie zaleznaj rukoju, — ja rodnaje mowy nia kinu u niadoli, nia zdradzu nikoli.
Chaj hrom z piarunami hrymic i stralaje, rnalanka ahniami chaj bliskaje, zziaje, — swajho ja narodu, biaz chleba i soli, nia zdradzu nikoli.
2. ІДі лацініца розьніцца ад селарускага пісьма кірыліцы тольні фсрмай літараў?
3. Што ў лацініцы ўжываецца заместа мягкага знаку (ь)?
4. Якая лацінская літара адпавядае літары э?
5. Параўняй напісаньні: гэты — hety; рэпа—гера; сена—siena; мера—miera. Ці літара е ў лацініцы значыць тое самое, што ў кірыліцы?
6. Параўняй напісаньні: бяда — biada; дай —daj; яд—jad; аб'ехаць—abjechac; вёў—wiou; май—maj; маё~ majo; аб'явіць — abjawic; нюх — niuch; байка— bajka; маю—maju; зьюдзіць— zjudzic.
Калі ужываецца ў лацініцы j? Якім спосабам лацініца абходзіцца бяз літар я, ё, ю, э?
| 46. Лацініца. Побач з кірыліцай, хоць радзей, ужываецца ў беларускай мове лацініца.
Вось лацінская абэцэда: a, b, с, с, с, d, е, f, д, Ь’ <> j> b, I, f, m, n, n, o, p, r, s, s, s, t, u, й, w, y, z, z, z.
Лацінская літара g азначае гук, які ў беларускай мове сустракаецца рэдка і ў беларускім пісьме азначаецца літарай і з коскай над ёй з правага боку г’. Б. 1. Лерапішы лацініцай:
Аслова нявуцтва ня раз служыла дурням на паказ; дык вось нарэшце узялі — асла ў навуку аддалі. I сталі ўчыць яго чытаць, вучылі нават і пісаць. Асёл так шчыра ўчыцца ўмеў, што кніжкі ўсе, як сена, зьеў і стольхі ў гэтым скарыстаў, што горш убоістым ён стаў!...
— 50 —
Людзям ёсьць тут такі прымер (ёсьць людзі на Оыдля манер): хоць колькі ні вучы асла, аслом ён 6vдзе да канца!... J
2. Якія асаблівасьці лацініцы вы заўважылі' чым яна розьніцца ад кірыліцы?
Лекцыя 43.
A. 1 Зьвярні ўвагу на выгавар пададзеных курсывам
зычных:
быць біць (Ьус bic)
выць «іць (wyc wic)
забіць зябіць (zabic ziabic)
кыш! хішкі (kys! kiski)
лог лёг (lob loh)
лод ліёд (mod miod)
лапа ляпа (lapa lapa)
бзын! дзень (dzyn! dzien)
на»а! хяня (nana ! niania)
пылі! «ілі (pyli! ~ РІП)
"ыць «іць (nyc nic)
суды сюды (sudy siudy)
®ата жітры (chata chitry)
цап! цяп! (cap! clap!)
фырр! фірма (fyr! firma)
§ 47. Цьвёрдыя І МЯГКІЯ зычныя. Зычныя
могуць вымаўляцца цьвёрда i мягка. Цьвёрдым
выгаварам называем такое, што чуваць, напрыклад
у слове: нана! Мягкім называем такое, як у слове:
няня.
Зычныя — б, в, г, г’, д, дз, дж, Ж, 3, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, X, ц, ч, ш—чуваць цьвёрдымі, напрыклад, у такіх словах: босы, вол, госьць, г’анак, доля, ксяндзы, жыта, ураджай, зорка, кол, лом, ныць,' пышны, рысь, сын, тын, фыркаць, хата, цэп, чын, шырокі.
Зычныя чуваць мягка ў такіх разох, напрыклад: біць, віць, пнуць, мазі’і, дзік, зіма, кінуць, лёгкі, лесца, Яёман, «яць, сем, .Фігура, «ітры, ціха, біць, коль, лось, полька, дзя')зька.
51 —
Б. 1. Перапісаўшы, пастаў пункт (.) над літарамі, што азначаюць мягкія аыкі:
Люлі, люлі, люлі! Прыляцелі куры, селі на вароцех у чырвоных боцех, сталі сакатаці. Што курачкам цаці: ці жыта карыта, ці ячменю жменю, ці бобу каробу?
2. Нерапісаўшьг, паставіць націс.к:
Ярка на камінку смольны корч палае. Бацька на калодцы лапаць выплятае. Латае халацік на зуслоне матка. У школку заўтра пойдзе іх сынок Ігнатка. Сын васьмёхгадовы корчык падкладае, з бацькавай работы вочак ня спускае. Сьветлая галоўка мысьлямі занята. Многа ўсякіх думак у вачох Ігната. А як сын улёгся, думкі ўзварушылісь, і ўсю ноч Ігнасю школа, кнігі сьнілісь.
Лекцыя 44.
A. 1. Што чуваць посьле зычных р, ж, дж ш, ч у словах: бура, гавару, рэзаць, сьцярог; жаба, жук, жэўжык, жоўты; часьць, чую, чэсьць, чорны; шабля, шум, шэршань, шосты, дрожджы, дажджы? Напішы на дошчы так, як чуеш!
§ 48. Цьвёрдмя р, ж, дж, ш, ч. У беларускай мове зычныя р, ж, дж, ш, ч бываюць толькі цьвёрдыя. Посьле іх чуваць не і, а заўсёды ы: рмба, ріясунак, дажджы, нашы і г. д.
Дзеля гэтага посьле р, ж, дж, ш і ч ніколі ня пішацца і, я, ю, е, ё, а толькі ы, а, у, э, о. Зразумела, што посьле іх ня пішацца і мягкі знак (ь).
2. Напішы на дошцы такія словы: дзень, цень, плыць, дзядзька, рэдзька.
§ 49. Дзеканьне і цеканьне. У беларускай мове няма мягкіх d і wi, а заместа іх мягкія да і ц: дзеці (а не demi^ плыць (а не плыть), дзядзька (а не дядька).
Б. 1. Сьпісаць і паставіць націск.
Шыла ў мяшку не схаваеш. Ажывае ярына. Расталі ў небе кучы хмар. На мяжы расьце бяроза. Поўнач пеўні пракрычалі. Гасьне корчык на камінку.
52 —
Папсавала гразь дарогу. Цяжка стала жыць. Малы жук, а вялікі гук. Чыжык, чыжык, дзе ты быў? Палажы дрожджы на паліцы. Рэчкі цякуць у мора. Жэўжыкі абарвалі грушы. Дробны дождж сячэ ў вакно. Ляцелі шэрыя гусі. Цэп любіць галоднага, а каса сытага. Па беленькай жэрдачцы чырвоны певень едзе (лучына з агнём). Зьбіліся ў кружочак. Неба пакрылася чорнаю хмарай.
Лекцыя 45.
A. 1. Палажыўшы далонь на цемя, выгаварывайце выразна, працяжна: с—з; ш—ж; ц—дз; ч—дж. Ці не заўважыце якой розьніцы?
2. Прыстаўце паказальны палей, да горла там, дзе пад барадой нашчупваецца, а ў некаторых мужчын і выразна відаць, быццам гузачок (г. зв. „адамавы яблык“). Нашчупаўшы гэты гузачок і трымаючы на ім канец пальца, выгаварвайце выразна зьікі*): б—п; в—ф; Д—т; г—х; з—с; ж—ш; дз—ц; дж—ч.
Якая розьніца паміж першымі і другімі ў кожнай пары?
§ 50. Дрыжэньне галасавых струнаў. Калі выгаварваем такія зыкі, як а, ж, дз, дж, 6f e, d, г, г’, то вычуваем дрыжэньне галавы і гартані. Галава і гартань дрыжаць ад дрыжэньня галасавых струнаў (галасавых вязяў).
Галасавыя вязі — гэта два мускулы ў гартані, каторыя, як двое іуснаў, размыкаюцца, змыкаюцца або зусім замыкаюць гартань. Замыкаючыся, яны нацягваюцца падобна да струнаў.
Калі яны разамкнуты і не нацягнуты, то паветра, праходзячы з лёгкіх, не прыводзіць іх у дрыжэньне, і мы чуем глухія зыкі: п, ф, as, к, с, ш, ц, ч (бач рыс. 1).
Каліж галасавыя вязі змыкаюцца і нацягнуцца, як струны (бач рыс. 2), то паветра, ідучы з лёг
•) Не назовы зыкаў бэ, дэ, пэ, тэ, але толькі 6' д* п‘ т* і г. s. без галосных).
— 53 —
кіх, прыводзіць іх у дрыжэньне, вытварае голас. Гэтае дрыжэньне перадаецца ўсей гартані і ўсей галаве.
Пры дрыжэньні галасавых струнаў мы чуем звонкія зыкі: б, в, г, г’, з, ж, дз, дж, л, р, м, н.
КНІГІ ОНЛАЙН
