Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
§ 56. Лдмоўнае прыслоўе не (ня) пішацца асобна або разам.
He (ня) пішацца разам:
1) з тымі словамі, што без яго ня ўжываюцца: нябожчмк, небараха, немач, недасол, яяюда і г. Д.
2) калі, аддзяліўшы не (ня), атрымаем слова супраціўнага значэньня: няшчасьце — шчасьце, непрыяцвль — прмяцель, няпраўда — праўда, невялікі — вялікі і г. д.
3) з некаторымі займеньнікамі (неазначальнымі) і прыслоўямі: нехаторы, чеяхі, нехага, нечаіа, нехта, нешта, нечы(й), неякісь; нехалі, недзе, некудм, неадхуль, — прычым на не прыходзіцца націск.
He (ня) пішацца асобна:
1) пры дзеясловах (за выключэньнем—недамагаць, ненавідзець, няволіць, няможацца); яе пайду, нв магу, ня можа і г. д.
2) калі за сказам з адмоўнасьцю не стаіць(або можна паставіць) сказ супярэчны, які гэтую адмоўнасьць паясьняе: не такі, а такі..., ня to, a то і г.д. Напрыклад: Вясна не мясна, а малочна. Восень не малочна, а мясна;
3) калі посьле адмоўнасьці можна сказаць ёсьць: Ня дзіза (ня ёсьць дзіва), што малако сіва.
Б. Перапіеаўшы, зыясьніць, чаму не (ня) напісана разам або асобна;
He векавое, а ракавое. Крыўдзіцель перамагае ня праўдаю, а крыўдаю і сілай. Няпраўдаю сьвет прой
— 60 —
цзеш, але назад ня вернешся. Пісаў пісака, што не разьбярэ небарака. 3 незабітага ліса шубы ня шыюць. Памсьціцца не забіты, а жывы. Калі нярод, дык і неўмалот. Ня дзіва, што малако чорна, а карова сіва. 11 Ітп сабе ня міла, то й другому ня зыч. Чоран воран, да ня птух; хоць з крыльлямі, да ня сокал; шэсьць ног мае, зямлю капае (жук). Дзед нешта пачаў недамагаць. Нявесела выглядае надвор'е ўвосень. Мой брат здольны, але не старанны. Вясна не мясна, а восень не малочна. Грозен, да ня боязен. I мала, і няўдала. Гулі не аднаго ў лацпі абулі (а мноііх). Лецейка ня ўлежна, дык уежна. На табе, нябожа, што мне ня гожа. Нябітаму няма чаго плакаць. Бела мыецца, ды ня чыста ходзіць. Нудна й няпрытульна навакола.
ДРУГОЕ КОЛА.
Лекцыя 1.
A. 1. Выдзялі супольную часьць з розных формаў таго самага слова:
баран, барана, барану, бараном, баране; бараны, бараноў, бараном і г. д.
ведаю, ведаеш, ведае, ведаем, ведаеце, ведаюць; ведаў, ведай, ведаць;
настольнік, настольніка і г. д.;
паліваць, паліваю, паліваеш і г. д.
добры, добрая, добрае; добрага, добрай і г. д.
§ 1. Канчатак. Тая часьць слова, што стаіць у канцы і зьмяняецца пры скланеньні і спражэньні, называецца канчаткам, напр.: барана, барану, бараном, ведаю, ведаеш, паліваў, палівала; добры, добрая, добрае і г. д.
§ 2. Аснова. Адкінуўшы канчатак, дастанем аснову, напр.: баранa, ведаю, паліваў, добры і г.д.
§ 3* Зьмены у аснове. Аснова слова звычайна не зьмяняецца. Лле часам залежна ад розных прычынаў бываюць розныя зьмены і ў аснове.
У залежнасьці ад зьмены націску можа выступаць аканьне, напрыклад: «оз, ваза і г. д.; вада, воды; бяба, беды.
Перад е і і могуць чарадавацца д і ба, т і ц (дзеканьне і цеканьне): ваба, вадзе; хата, хаце; ^у, ідзеш.
У скланеньні ў давальным і месным склоне могуць чарадавацца ж і с, к і ц, г і з: сага, саое; рука, руцэ; луг, лузе і г. д.
— 64
У прадметніках часта бывае такое чарадавань! не, як: купец, купца, дурань, дурня; дзень, дня, дзён і інш.
У спражэньні чарадуюцца да і дж. гля<)жу, । глядзіш і г. д.
I УВЛГЛ. Такбе ўпрошчанае, мэханічнае аддзя’ леньне канчатку посьле мягкіх зычных, як тольк; I што зроблена — вадзе, хаце, сасе, лузе, дурня, ДНя, — ня зусім правільнае. Точна былоб так:
| вадзь'э, сась э, луз^э, хацьэ, дурн^а, днь*а. Тое саI мае лягчэй выражаецца лацініцай: wadze, sase, luie, I! c^aie, durria, dna (хоць прынята пісаць: wadzie, li sasie, tuzie, cfracie, dnia...)
5. Нерапісваючы, аддзялі рыскай аснову ад клнчатку (аснову, чыстым...):
Стол заслалі чыстым настольнікам. Сусед трымае сталаўніка. На вясельлі сьпяваюць вясельныя песьні, а ў жніво пяюць жніўныя. Кожная хата мае стол. Сталяр купіў сталярскі варстат. Палотны беляць, а выбяліўшы шыюць палаценную бялізну. Сьцены пабелены вапнай. Лясьнік пілнуе лесу. Белага зайца называюць беляком, а шэрага шараком. Чорны воран, да ня птух; хоць з крыльлямі, да ня сокал; шэсьць ног мае. зямлю капае (жук). Сыты галоднаму не спагадае.
Лекцыя 2.
A. 1. Заўваж такія групы слоў:
а) рука £ )) горад в) браць г) драць
рукаво агарод бяру дзяру
ручнік гарадзіць зьбіраю зьдзіраць
спадручны загарадка збор здор
зручны гараджэньне бор прыдзірка
поруч гарад^кі вь:бар дзірна
ручка выгарадзіць бярэма і г. д.
У кожнай групе прачытай часьці. што маюць
збліжанае між сабой значэньне!
§ 4. Корань слова. У групе а) бачым падоб1 ныя па значэньні часьці: рук руч' у групе б) — ю
— 65 —
pad, гарод, іарадаь, гарадж, у групе «)—бр, бяр, ! 6ipₜ бор, бар; у групе г) — др, даяр, даір, дор і г. д.
3 гэтымі часьцямі зьвязана галоўнае значэньне | слова. іх нельга далей разлажыць, бо яны страціліб зусім сваё значэньне. Ад іх творацца зродныя між сабою словы: рука, рукаво, ручка, ручнік і г. д.
Такія часьці называюцца корнямі слова. Значыць: Корань СЛОва гэта такая непадавльная часьць і слова, ад якой творацца родмлн між сабою словы. Па: добныя корні, ЯК РУ*’,РУЧ~; бр, бяр, бІр, бор, І Г. Д., і! называюцца вроднымі, або побачнымі (стаяць побач).
Корань можа быць часам асобным словам сам па сабе, напрыклад: стол, лес, дом, бор. Дле ў такіх разох, як стала, лесу, бяру, бярэш, маем корань —}~ ] канчатак.
Б. Перапісваючы, рыскамі выдзяліць корань (возік, звазіць....):
Боз, вязу, везьці, перавозьнік, прывёзшы, вязучы. Дом, домік, дамок. Плод, прыплод, спладзіць. Hoc, перанос, вынас, вынясьці, ноша, нясу, нясьці і несьці. Воўк, заўчок, оўчы, ваўчанё. Сяло, сельскі, селянін, прысёлак. Бяда, бедны, бедната, бядняк, бядота. Ніз, нізкі, паніжаць. Месца, месны, намесьнік, сумесны, зьмест, заместа, месьціцца, места, мешчанін. Дзіця, дзіцянё, дзеці, дзетка.
Лекцыя 3.
А. 1. У пададзеных корнем і канчаткам:
словах выдзялі
устаўку паміж
столік століка столі'ку
і г. д.
сталіца сталіцы сталічы і г. д.
§ 5. Устаўка
сталічны сталічная сталічнае
і г. д.
(або суфінс).
стольні'ца столь*»цы стольнt*
і падобн.
Тая нязьменная
часьць слова, што стаіць паміж корнем і канчаткам, называецца устаўкай, напрыклад; вольны, гаспадара, лясуна, лясны, лясьяічы, балотяы.
— 66 —
Як бачым, побач можа стаяць колькі ўставак: ' гаспадарочка, сталічяы, акалічнаелці...
У слове гаспадар маем: корань ( устаўка (кан!і чатак — 0*).
У слове гаспадара маем: корань і устаўку jканчатак.
2. У пададзеных словах выдзяліць часьць, што перад корнем: настаўнік, паставіць, загадка, загад, узрост, усьцягнуць, пераход, асьцярожны, адбіць, памаленьку, наўцекі.
§ 6. Прыстаўка (або прэфікс). Тая часьць слова, што стаіць перад корнем, называецца прыстаўкай, напр.: яалог, мастаўнік, настольнік, вмбары, пярабары, паразносіць, сусед, пазяаходзіць і г. д
Як бачым, слова можа мець па дзьве і болей ; прыставак.
§ 7. Тое, што ведаем аб падзеле слова, можна прадставіць гэтак:
|і слова = прыстаўка j⁻ корань | устаўка |~ канчатак інакш: —,—
слова = аснова |~ канчатак
з чаіо відаць, што:
|| аснова = прыстаўка ) корань ( устаўка.
3. Сколькі корняў маюць такія словы: мяцеліца, панядзелак; сенакос, старадаўны?
§ 8. Большасьць слоў мае адзін корань, але бываюць такія, што маюць па два, напр.: сенажаць, агняцьвет, сенакос, начлег, Беларусь, Вялікдзень, поўнач, правапіс і г. д.
Б. 1. Сьпісаць і разьдзяліць словы рыскамі на прыстаўку, корань і канчатаК, асновуж падчыркнуць, напрыклад: підарожны, мяцеліц a (падчыркнуць падпрожн^ мяцвліц);
*) Канчатак раўняецца нулю: „канчаткам“ зьяўляецца адсутнасьць канчатку — гэтая адеутнасьць вычуваецца, як азнака, у дадзеным pane, назоўнага склону адз. л.
— 67 —
Дарога, дарожны, падарожны, прыход, захад, уходаўся, загадаць, загадка, загадчык, прывет, прывітаць, няпрыветны, сьцяна, сьценка, сьценны, прысьценак, пісьмо, пісулька, напісаць, пісьменства, вясна, веснавы, прадвесьне, увесну, лета, ўлетку, летась, леташні, пазалеташні, лецейка, жаць, жніво, жняя, дажынкі.
Лекцыя 4.
А. Успомніце, якіядагэтуль вы спатыкалі устаўкі і якое значэньне прыдавалі вы корню.
[ § 9. Вось некаторыя устаўкі прадметнікаў, пры
і метнікаў і дзеясловаў:
I. Устаўкі прадметнікаў:
ар, ец, ік (ык), ок, цель, ыр, ун і інш. азначаюць нешта ажыўленае, дзейнае: гаспадар, сталяр, знахар; купец, хлапец; лясьнік, мужык, яздок, вучыцель, багатыр, скакун і г. д.
іч, овіч, евіч і інш. азначаюць патомкаў і фаміліі: Марцінкевіч, Міцкевіч, Смоліч, Багдановіч.
ць, асьць, ін(я), ын(я) і інш. азначаюць словы
разумовыя жан. р. — памяць, любасьць, велічыня.
[; ГЛЫОІНЯ І Г. Д.
л(а), ішч(а), ышч(а), ств(о) і інш. для азначэньня „неажыўленых" прадметнікаў ніякога роду: ' мыла, шыла, вогнішча, пажарышча. хараJ ство і г. д.
Некаторыя устаўкі прыдаюць слову павялічаль
нае або памяншальнае значэньне (павялічальныя
і памяншальныя устаўкі); лапішча, лапка.
| Іншыя устаўкі прыдаюць ласкавае значэньне: й лапачка, сястрыца, братка, брацейка, леці ейка і інш.
II Устаўкі прыметнікаў:
j к, ок, р, л, н, ав, Ів, ат, іст, ават, аньк, еньк, ' ан(ян), ов, ск і інш. — лёгкі, глыбокі, шчодры, I ветлы, верны, ласкавы, міласьцівы, зубаты,
— 68 —
белаваты, зярністы, арганісты, добранькі; дарагенькі, мядзяны, яловы, гаспадарскі і г. д.
III. Устаўкі дзеяслоўнмя:
ну—н — цягнуць, цягнеш; і—е — хваліць, сядзець; a—я — браць, сеяць;
ава—у — баранаваць, бараную; гандляваць. гандлюю.
УВЛГН. Як баранаваць—бараную ужываецца дужа часта расказызаць — расназую, перапісываць — перапісую і г. д. заместа перапісываю або перапісваю, I расказываю або расказваю.
КНІГІ ОНЛАЙН
