Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
Сам назоў паказвае, што ўсе галосныя выгаварваюцца з голасам, гэта значыць, з дрыжэньнем галасавых струн.
Р ы с. 1. Гартань адкрытая і „галасавыя струны" (вязі) не нацягнутыя пры выгавары глухіх зычных.
Р ы с. 2. Гартань закрытая і „галасавыя струпы" нацягнутыя пры выгавары звонкіх зычных і галоспых.
§ 51. Звоякія і глухія зычныя. Зычныя могуць выгаварваца »вонка (з голасам) і глуха (бяз голасу), прычым звонкаму адпавядае глухі:
б п (бабы папы)
в ф (вон фон)
Д т (дам там)
г' к (мазг’і маскі)
г х (гам хам)
3 с (заву саву)
ж ш (жаль шаль)
ДЗ ц (дзень цень)
дж ч (хаджу хачу)
л, р, м, н ня маюць адпаведных глухіх.
— 54 —
Б. 1. Сьпісаць, паставіць націск і падчыркнуць звонкія змчныя рыскай;
Пусты ўлетку нашы сёлы: ўсе на полі за сярпом, толькі дзетак крык вясёлы льецца ў вуліцах руччом. Вецер кудры іх цалуе, мые дождж іх бледны твар; з імі сонейка жартуе і цяпло ім шле, як дар. СьвіШЧУДЬ„ ПТУШК' наД балотам. Над балотам стогнуць кнігі. Жураўлі ў гары крычаць. Папсавала гразь дарогу. Перавалы загулі. Гусі дзікія крычаць.
2. Заместа пытальніка пастаў адпаведны глухі зычны: 3—?;г—?;дз?;г'—?;б—?; дж—?; ж—?; д—?; в—?.
3. Ці зьвініць ненацягнутая струна на скрыпцы, на гітары? Ці дрыжыць скрынка музыкальнага інструмэніу, калі струны зайграюць? Параўняй людзкі голас з голасам розных інструмэнтаў.
Лекцыя 46.
А’ ‘' Прачытай такія словы: боб, лёд, дзядзька, гразь, лёгка, дождж. Напішы на дошцы так, як чуеш.
2. Напішы так, як чуваць: касьба, просьба, гарадзьба, малацьба.
§ 52. Збомкія зычныя перад глухімі і на
канцы слова страцілі звонкасьць і выгаварваюцца
глуха:
пішацца: выгаварваецца:
рэдка рэшка
ножка ноі«ка
гразка граска
абхапіць апхапіць
боб боп
лёд лёт
дождж дошч
І Г. д.
Наадварот: глухія перад звонкімі выгаварваюцца звонка:
пішацца: выгаварваецца:
касьба казьба
малацьба маладаьба
і г. д.
УВАГА. Каб пазнаць, якую пісаць літару, трэба слова зьмяніць так, каб пасьля зычнага стаяў галосны: плод—плады, плот— платы, гразь—гразі, малацьба—малаціць, дзядзька—дзядзенька і г. д.
— 55 —
3. Зьмяні словы паводле ўзору: дуб—дубы, луі — луй... (каб выясьніць, які зычны—звонкі ці глухі);
слуп —, воз —, мароз —, нож —, стораж —, горад —, зуб —, рог —, мох —, бераг—, сноп—, шуб — шуба, каробка —, бабка —;
просьба — прасіць; касьба —, малацьба —, гарадзьба —, прысба —, кветка —, дзетка —, дзедка —, мазг’і—. Б, Падчыркяі тыя зычныя, што інакш выіаварваюцца, як напгсана:
Лдзін хлеб прыедліў. Абяцаная шапка на вушы ня лезе. Цэп вісіць у гумне. У гародзе расьце боб. Кот памарозіў лапкі. Жыта было ў лубцы. На слупку сядзела птушка. Конь мае жолаб, I за шчэпку знойдзеш прычэпку. У каго ёсьць матка, у таго галоўка гладка. Лдвага або мёд п‘е, або кайданы трэ. Бывала горш, але рэдка. Нстаткі з хаткі. Насталі новьія парадкі. Іду па кладцы. Лдклад ня йдзе ў лад. Град пабіў жыта. Папаў.як у нерат: ні ўзад, ні ўперад. Голад—ня цётка. Па дарожцы кацілася цялежка. Мы йшлі сьцежкаю. Свая сярмяжка нікому ня цяжка. Котка злавіла мышку. Лёгка стала на сэрцы. Блізка відаць, ды далёка дыбаць. Бегала ліска каля лесу блізка. Ежце да ў вочы ня лезьце! Сабаку прывязалі на ланцуг. Мядзьведзь любіць мёд. Вам незнаёма нядоля людзкая. У Слуцку ўсё палюдзку. Будзь перш выслухачым, а посьле павядачым. Лабудзь — рэдкая птушка. ідзе наш дзядзька і па бруку адзін за дзесяць робіць груку.
Лекцыя 47.
A. 1. Прачытай і, перапісваючы, замест крыжыкаў пастаў я, с,ц, бз або зь, сь, ць, дзь (калі чуваць мягкасьць):
Купец зарабіў Хвесьце рублёў. Маці Х^інулася над дзіцянём. Хкінь гэтае рызьзё. Упрочкі Хбірайся, а жыта сей. Пустой птушкі пустыя і пеХні. Hi Хдяты, ні павешаны. Узімку Хвяры хаваюцца ў норы. Хліна бывае зараХлівая. Ня рыпайце Хвярыма. Шкло якоесь Хмянае. Яблыні Хвітуць белым Хветам.
§ 53. Перад мягкімі зычнымі з, с, ц, дз зьмягчаюцца: зьняць, сьляза, цьвіцець, дзьве і г. д. Толькі перад г, к, ж яны не зьмяняюцца: згінуць, схіліць’ скінуць і г. д.
— 56 —
Б. 1. Сьпісаць, паставіць націскі і падчыркнуць аьмяічоныя в», с», да\ ца:
Адвага не зьнявага. Адна махнуша не гарыць, а цьмее. Ад напасьці не прапасьці. Ад цяплосьці не баляць косьці. Есьць і дзьвесьце, да не ў адным месьце. Жаль згіне, як мара. Стары дзед сядзіць на прысьбе. Паспорылі за мех, а ў мяху сьмех. Hi сьцяты, ні павешаны. Нясьмела, як убогі, вецер у дзьверы стукне. Распусьціўся, як старэцкая пуга.
2. Сьпісваючы, выкінуць дужкі і непатрэбную літару:
Хле(п,б) на стале, а рукі свае. У калысцы адарвалася поча(п,б)ка. У хола(т,д) кожны мола(т,д). У каваля ця(ш,ж)кі мола(т.д). Важы(ш,ж) на ры(п,б)ку, ва(ш,ж) і на ю(ш,ж)ку. Ты мо(х,г) дзерці мо(х,г). Ме(ц,дз)ь капаюць у горах. Ся(ц,дз)ьма на калодзе, пагаворым аб прыгодзе. Адкуль хмары, адтуль і до(шч,ждж).
Лекцыя 48.
А. Прачытай, пастаў націск і зьвярні ўвагу на курсыў і на тоўсты шрыфт:
Стол — сталы, вол — валы, двор — двары, голуб — галубы; цэп—цвпы, чэрап — чарапы; рэкі— рака,стрэх* страха, сёлы — сяло; сёстры — сястра, ёрмы — ярмо, нёс — нясу; вербы — вярба, землі — зямля, сьцены — сьцяна і г. д.
2 . Ці ў прыведзеных прыкладах спатыкаецца о або э не пад націскам?
§ 54. Аканьне (яяаньче). Гукі о (ё), э (е) у беларускай мове чуваць ясна толькі пад націскам: добры, цёплы, цэп, лес... Каліж склад не пад націскам, то замест о (ё), э (е) чуваць а (я): дабро, цяпло, лясы. Напішы лэцініцай: dobry — dabro, ciopty — ciaplo, cep — capy, les — lasy.
Такая замена або чарадаваньне галосных залежна ад націску называецца аканьнем.
Дзеля пісьма трэба ведаць два асноўныя правілы:
I. Літары о, е, э пішуцца топькі пад націскам, напрыклад: дом, вёрсты, цэп (але дамы, вярста, цапы).
— 57 —
II. Літара е ніколі ня пішацца у складзе перад самым націскам, напрыклад: бяда, дзяжа, вяду, зялёны, няма, няхай, ня буду, бяз духу, бяз вас і г. д. (а не беда, дзежа, нема, зелёны, не буду, без вас...)
У далейшых складох можа пісацца е, калі наступны склад мае а або я, напр: верабей, цецярук* лесявік, веряцяно, перамяніць, безадказны, не знайшла, не мягу, не хачу, без мяне і г. д.
У складох посьле націску літара е пішацца даволі часта, напрыклад: лецвйка, сінвнькі, вучыцвль, восвнь, возвра, тов поле, сіняе неба, у садзе, у хацв, думаеш, будз
КНІГІ ОНЛАЙН
