Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
Б. Выдзялі рыекамі ўстаўкі, ззарочваючы ўвагу на іхнае значэньне:
Сякач, дзеяч, сілач, барадач, зямляк, кулак, мінчук. селянін, мешчанін, грамадзянін, сталяр, млынар, крыўдзіцель, вярыцель, немец, украінец, чужаземец, кравец, лавец, паніч, шляхціч, Крывічы, Ляхавічы, ахвотнік, насьледнік, слоўнік, камянічнік, месячнік, агароднік, перавозьнік, вартаўнік, клічнік, пытальнік, агітатар, арганізатар, машыніст(ы), соцыяліст(ы), арганісты, лібэралізм, романтызм, саміца, ільвіца, бязбожніца, распусьніца, званіца, кніжніца, Галубянка, цяляціна, дубіна, бярэзіна, пісаніна, цяганіна, жабраніна, абставіны, заручыны, пераносіны, будоўля, дарагоўля, бялізна, паншчына, дарэмшчына, немка, кітаянка, прачка, гаспадарка, пякарня, паперня, вазоўня, злосьць, роўнасьць, дурнота, сьляпота, гаспадыня, ахмістрыня, фізыка, матэматыка, лёгіка, алавяны, драўляны, рагаты, барадаты, васпаваты, вялічэзны, даўжэзны, чарнявы, плячысты, пясчысты, цікаўны, спраўны, цікавы, саромлівы.
Лекцыя 5.
A. 1. Сколькі часьцінаў мовы і як называюцца? Якія з іх зьменныя, якія не?
2. Што такое прадмет?
3. Што такое прадметнік або імя прадметнае?
— 69 —
§ 10. Зьменная часьціна мовы, што азначае імя або назоў прадмету, называецца імя прадметнае або прадметнік.
Прадметам называем ня толькі прадмет нашых знадворных пачуцьцяў, але і прадмет увагі нашага розуму. Пад знадворныя пачуцьці (зрок, слух і г. д.) падпадаюць, напрыклад, такія прадметы: глыбокая вада, салодкі цукар, але глпбіня, салодкасьць, дабрата, хараство і г. д. гэта толькі прадметы нашага розуму. Вада, цукар—прадметнікі пачуцьцёяыя; глыбіяя, салодкасьць, дабрата, хараство—прадметнікі разумовыя.
4. Што такое скланеньне? Сколькі склонаў і якія? Сколькі лікаў і якія?
§ 11 Мпрача ліку адзіночнага і множнага ў беларускай мове часамі бывае парны лік: дзьве назе, дзьве руцэ, дзьве сасе і г. д. fine заўсёды: два сталы, два браты і г. д., а не два брата, два стала (зодле старога парнага ліку, як па расейску).
; § 12. Некаторыя прадметнікі ўжываюцца толькі
ў адзіночным ліку: жывёла, гародніна, садовіна, малако, хараство і інш.
Некаторыя — толькі у множным: сані, сені, дрыжыкі і шмат іншых.
§ 13. Кожны прадметнік належа да аднаго ; з трох радоу: мужчілнекага, жаноцкага аоо ніякога. і| Калі на якую рэч можна казаць ён, то гэта мужч. р.: брат, стол, вымысел і г. д.; калі можна казаць | яна, то гэта жаноцкі род: сястра, бяда, радасьць і! і г. д.; калі можна казаць яно, то гэта ніякі род: ¹ дзіця, вакно, дабро і г. д.
Некаторыя прадметнікі належаць да агульнага роду, калі могуць азначаць і мужчынскі і жаноцкі род: сірата, калека, п яніца і інш.
Б. 1. Напішы, якія ведаеш прадметнікі, што ўжываюцца толькі ў адзіночным або толькі ў множным ліку.
— 70 —
2. Напішы прыклады на прадметнікі мужчынска* га, жаноцкага, ніякога і агульнага роду.
3. Паўтарыць з першага кола ўсё аб прадметніку,
Лекцыя 6.
Л. 1. Праскланян стол, дождж, хвалько і, напісаўшы на дошцы, аддзялі рыскай канчатак ад асновы (стала, сталу і г. д.).
УЗОРЫ СКЛЛНЕНЬНЯ.
I. Мужчынскі род.
§ 14. Цьвёрды зычны перад канчаткам, напрыклад: вол, пясок, дождж, канец, хвалько; брат' народ, страх.
адзіночны лі* множнм лік
Назоўны 1) вол 2) стол валч сталы
Родны вал<« стала валоу сталоў
Давальны валу сталу валол сталом
Вінавальны вала стол валоў сталы
Творны валч.н сталом валамі сталамі
Месны вале стале валож сталох
Клічны бач ніжэй § 17, IV.
Друыя прынлады:
адзіночны лік.
Н.З) пясок 4) дожцж 5) канец 6) хвалькО'
Р. пяску дажцжу канца хвалька
д. пяску дажджу канцу хвальку
В. як маз^ўны яч родны
Т. пяском дажджом канцом хвальком
м. пяску дажджы канцы хвальку
множнм лік.
н. пяскі дажджы канцы хвалькі
р. пяскоў дажджоў канцоў хвалькоў
д. пяском дажджом канцом хвальком
в. пк назоўны як родны
т. пяскамі дажджамі канцамі хвалькамі
м. пяскох даждж!ох канцох хвалькох
— 71 —
Ува ўсіх гэтых прыкладах націск прыходзіцца на канчатгік слова: вала, валу, валбм, валё, валы валбў і г. д.
Каліж націск ня прыходзіцца на канчатак, то заместа о стаіць а (аканьне). У месным склоне е і не пад націскам. Прыклады:
адаіночны лік.
н. 7) брат 8) народ 9) страх
р. брата народу страху
д. брату народу страху
в. ям р. як назоўны склон
т. братам народам страхам
м. браце народзе страсе і
Множны лік. страху
н. браты народы страхі
р. братоў народаў страхаў
д. братом народам страхам
в. як р. як нааоўны склон
т. братамі народамі страхамі
м. братох народах страхах
§ 15. Мягкі эычны перад канчаткам.Прыклады:
адаіночны лік:
Н. Ю) лось 11) локаць 12) конь
р, лася локця каня
Д. лясю локцю каню
В. як Р. як 11. як Р.
Т. ласём локцем какём
М, ласі локці кані
множны aIk*.
Н. ласі локці коні
Р. ласёў локцяў коняў, коней
Д. ласём локцям коням
В. якназоўны
Т. ласямі локцямі конямі, коньмі
М. ласёх локцях конях
— 72 —
§ 16. Прэдметнікі на й скланяюцца падобна:
адзіночны лік:
н. 13) верабей 14) лой 15) абычай
р. вераб‘я лою абычаю
д. вераб‘ю лою абычаю
в. ЯК Р. як нааоўнм
т. вераб‘ём лоем абычаем
м. вераб‘і лоі абычаі
мможны лік:
н. вераб‘і абычаі
р. вераб'ёў абычаяў
д. вераб‘ём абычаям
в. як Р. я* Н.
т. вераб‘ямі абычаямі
м. вераб‘ёх абычаях
УВАГА. 1. Слова лой множнага ліку ня мае.
2*). Каб выразьнеп прадставіць кяпчаткі склапеяьня по| сме мягкага зычнага і прадметніваў на й, можпа напісаць |, лаціаіцай так: іоі, Jaia, lasu, laiom, tasi i г д.; wierabiej, wie|j rabja. wierabju. wierabjom, wierabji i г. д.
li. 1. Прыкладм для скланеньня’. воз, гарод, двор, залом, пісар, рамень, цень, салавей, сук, гарэх, пятух, мурог, нарог, кош, нож.
2. У якім склонв пішацца е не пад націскам?
Левцыя 7.
A. 1. Які канчатак роднага склону ў такіх словах: чалавек, грош, куст, вол, нож, малаток, коўш, студзень, красавік?
2. Як будзе родны склон: розум, боль, жаль. сьмех, сум, гром, край, ячмень, тытун, галун, палын, пясок?
3. Якія канчаткі ў родным склоне прадметніка мужчынскага роду?
4. У якіх склонах стаяць прадметнікі ў такіх разох: на дубе, пры стале, у кажусе, граць на разе, у гаросе?
— 73 —
на дажджы, у кашы, аб нажы, у калодзяжы, у коклюшы, у плачы, у бучы, на канцы, на полцы, у бары?
пры купцу, пры Рыгору, Лукашу, чужаземцу, немцу, кітайцу, Марцінкевічу?
у Полацку, на баку, аб ваўку, на языку, аб чалавеку?
5. Які канчатак мае месны склон мягкага скланеньня муж. р. (госьць, верабей і падобн.)?
§ 17. Увагі аб розных канчатках. I. Родны склон адз. ліку мае канчатак у або а, як у цьвёрдым, так і ў мягкім скланеньні (у мягкім пішаццаю, я).
Канчатак а, (я) знаходзім:
1) у прадметніках, што азначаюць жывыя тво
I ры, напр.: чалавека, Язэпа, брата, ваўка, вала, злодзея, вераб'я і інш;
і; 2) у прадметніках вобразных, што можна бачыць, лічыць, асабліва, калі націск прыходзіцца на канчатак: грош — граша, куст — куста, малаток — малатка, нож — нажа, нос — наса, кош—каша, коўш—каўша
і інш.
3) у назовах месяцаў: студня, сакавіка, краса* віка і г. д.
Іншыя прадметнікі звычайна маюць канчатак у (ю): розуму, болю, жалю, сьмеху, смутку, грому, роду, міру, абычаю, дару, страху, веку, року, пакою, усходу, заходу, ценю (гэты цень), плачу, ураджаю, жару, прымусу, люду, народу, краю, бору, узору, лесу, сьнегу, лёду, попелу, алею, шроту, хвойніку, дроту і шмат іншых.
Ува ўсіх прыведзеных прыкладах націск ня прыходзіцца на канчатак у, але часам канчатак у здараецца і пад націскам, напр.: пяску, тытуну, галуну, палыну, тварагу; дажджу, агню, сну, часам аўсу, чацьвяргу.
II. Родны склон мн. л. часам мае аснову без канчатку оў (аў, ёй, яў), напр.: мяшчан, сялян, грамадзян, дзёя, сто р<із, пяць ряз, пяць чалавек.
— 74 —
У некаторых словах муж. р, часам бывае канчатак ей (ай): хонвй, іасьцей, людзей, лапцеў, грошай.
III. Месны Склон адз. ліку мае чатыры кан! чаткі: е, і, ы, у.
У прадметніках з цьвёрдым аычным перад канчаткам знаходзім е: дуб — на дубе, пры стале у млыне, у кажусе, у гаросе.
Прадметнікі на ж, ш, ч, ц, р маюць ы: на дажджы, у кашы, (кош), на нажы, у бары і г. д. Аднак, тыя прадметнікі, што азначаюць асобы, найчасьцей маюць у: аб купцу, пры Рыгору, Лукашу аб Марцінкевічу і г. д.
Прадметнікі на к блізка заўсёды маюць канчатак на у: у Полацку, на баку, аб ваўку, аб чалавеку, на языку (рэдка: на языцэ).
Прадметнікі а мяікім зычным перад канчаткам канчаюцца на і: пры гасьці, часьці, камяні (і камені), кані, салаўі, вераб’і, Дунаі, прыяцелі і г. д. Тут бывае часам і канчатак ю: на каню, на Дунаю...
IV. Клічны склон.У значэньні клічнага склону звычайна ужываецца назоўны склон: паслухай, ! браткаі паслухайце браткіі Дле клічны склон мае ; і свае асобныя канчаткі — у і е (пасьля цьвёрдага зычнага—a):
1) Іване, слаўны пане! браце, сваце, дубе, лесе, суседзе і г. д.
2) коню, вучыцелю, госьцю, дабрадзею, братку, галубочку, дзедку, сынку і г. д.
КНІГІ ОНЛАЙН
