Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
У множным ліку часам ужываецца канчатак ове: панове! сватове!
Б. Перапісаўшы, пастаў націск і падчыркні канчаткі прадметмкаў муж. роду:
За туманом сьвету ня відаць. Ня бачыць далей свайго носу. У пужлівага купца ні грсшай, ні тавару. Жаўцеюць палоскі позьняга аўсу ці ячменю. Бегала ліска каля лесу блізка. Няма дыму без агню. Вада затапіла шмат берагу. Шукай ветру ў полі. Голы разбою
— 75 —
не баіцца. Без абручыка, бяз дна — нідзе дзірачкі няма (яйцо). На беразе возера пасецца табун коней. Дзесятая вада па кісялі. Узімку ў лесе і на полі шмат менш птушак і зьвяроў. Пастушкі сядзелі пры агні. У зялёным гаі да у родным краі. Ката ў мяшку ня купляюць. На сваім сьметніку і певень сьмелы. Рана была на пальцы. У бары што хочаш бяры. У канцы грэблі шумяць вербы. Цярпеньнем і працай горы пераносяць. За баляваньнем ходзіць галадаваньне.
Лекцыя 8.
fl. 1. Праскланяй прадметнікі ніякога роду: вясло, горла. плячо, гора, благацьцё, здарэньне і, напісаўшы на дошцы, аддзялі аснову ад канчатку.
2. Ці канчаткі ніякога роду падобны да адпаведных канчаткаў муж роду?
УЗОРЫ СКЛАНЕНЬНЯ.
II. Ніякі род.
' § 18. Прадметнікі на о (ё) — не пад націскак
: а (я) маюць скланеньне падобнае да скланеньня J муж. роду. Тры склоны—назоўны, вінавальны і кліч। ны заўсёды аднолькавыя (дзеля гэтага і пішам і>
■ у адным радку: Н. В. К.)
1 адзіночны лік:
н. в. к. 1) СЯЛО 2) палена
Род. сяла палена
Дав. сялу палену
Тв. сялом паленам
Мес. сяле палене
н. в. к. 3) плячо 4) мора
Род. пляча мора
Дав. плячу мору
Тв. плячом морам
Мес. плячы моры
н. в. к. 5) жыцьцё 6) поле
Род. жыцьця поля
Дав. жыцьцю полю
■ Тв. жыцьцём полем
І! Мес. жыцьці полі
— 76 —
ХНОЖНМ ЛІХ:
н. в. К. 1) сёлы 2) палены
Род. сёлаў паленаў
Дав. сёлам паленам
Тв. сёламі паленамі
Мес. сёлах паленах
Н. В. Р. 3) плечы 4) моры
Род. плечаў мораў
Дав. плачам морам
Тв. плучамі морамі
Мес. плечах морах
Н. В. К. 5) жыц&ці б) палі
Род. 1 ікшмя палёў
Дав. СХЛОНЫ палём
Тв. мн. ліку ня палямі
Мес. ўжываюцца палёх
§ 19. Увагі аб канчатках. I. Месны склон адз. ліку мае чатыры канчаткі: е, і, ы, у, якія ўжываюцца так, як у прадметніках муж. роду, напрыкл.: у сяле, пры вакне, у гумне, на сукне, аб пісьме і г. д. (канчатак е пад націскам);
на сене, у леце, на целе, у слове, на небе, на палене і г. д. (канчатак е не пад націскам);
аб дабры, на плячы, пры гумянцы, на моры, у горы (гора), пры вогнішчы, на сэрцы, на ваконцы, сонцы і г. д.;
у лахмацьці, у жыцьці, на гальлі, у чытаньні, пры здарэньні, на полі і г. д.;
словы з асновамі на к маюць канчатак у: века — аб веку, вока — аб воку.
II. Назоўны склон мн. л. мае канчаткі і, ы: гумны, здарэньні, азёры, моры, балоты і г. д.
III. Родны склон мн. л. можа ўжывацца або з канчаткам оў (аў), або без канчатку (адна аснова): вядзёр — вёдраў, красён — кроснаў, плеч — плечаў і г. д.
— 77 —
IV. Трэба заўважыць розьніцу ў націску: сяло — сёлы, вядро — вёдры, вакно — вокны, ярмо — '• ёрмы; але — два, тры, чатыры сялы, вядры, вакны. I ярмы і г. д.
§ 20. Вока і вуха скланяюцца гэтак: вока, вока, воку, вокам, на воку; вочы, вачэй, вачом, вачмі, . аб вачох; вуха, вуха, вуху, вухам, у вусе; вушы, вуI шэй, вушом, вушмі, аб вушох.
Слова плечы таксама часам мае ў твор. і месн. склоне мн. ліку плячмі або плячыма, на плячох.
В. Перапісаўшы, пастаў націск і падчыркні канчаткі прадліетнікаў кгнкога роду.
Ціха месяц адзінокі ходзіць у небе над зямлёю. Далёка ад нашага краю ёсьць вялікія вазёры або моры. У возеры салодкая вада, а ў моры салёная. Дожджыку просіць маладое жытца. У полі каменьня даволі. Пры здарэньні зайдзіся адведаць і купіць насеньня. На балоце з чаротамі лазьнякі шапталі. На гальлі старога дуба было гняздо. У жыцьці ўсяго нажывеш. Нудна на сэрцы. I на сонцы ёсьць плямы. У паветры павеяла дымам. Марскія стварэньні й расьліны ў рэчцы ці ў возеры ня жывуць. На адным месцы й камень абрастае. Таму й хворы, што ў горы. Цярпеньнем і працай горы пераносяць. Грады зарасьлі зельлем. 3 шцасьцем добра й грыбы зьбіраць. Конь прывязан повадам, а госьць полуднем.
Лекцыя 9.
A. 1. Праскляняй прадметнікі: імя, яіня, неба, кола і выдзялі корань, устаўку і канчатак.
2. Праскланяй селянін, ірамадзяніп, мешчанін і выдзялі корань, устаўку і канчатак.
і § 21. Нрадметнікі з устаўкаю ев, ят, ес (эн, ' ат, эс). Сюды прыналежадь 1) словы на мя: імя, I племя, цемя, сенп, рапя, блраня, страмя; 2) гэткія як цяля, парася, зярня, ваўчаня, княжа і г. д. (назовы
I маладых жывёлін) і 3) устаўку ес знаходзім у мн. I ліку ад кола: калёсы, ды неба — нябёсы. Вось узор | скланеньня:
— 78 —
адзіночны лік:
н. в. к. імя ягня, ягнё
Род. іменіг імя ягняці
Дав. імені, імю ягняці
Тв. іменем, імем ягнём
Мес. імені, імі ягняці
множны лік;
Н. В. К. імёны ягняты
Род. імёнаў ягнятаў
Дав. імёнам ягнятам
Тв. імёнамі ягнятамі
Мес. імёнах ягнятах
Побач з формамі цяля, зярня аўчаня, княжа
ужываюцца формы на о (ё): цядё, зярнё, княжо, дзяўчо і г. д.
BAFA: Мн. лік ад слова кола— калесы— зьыяніў свае і змачэньне і значыць навозка. У йершым сваім значэньві кола мае мн. лік — колы.
> § 22. Прадметнікі з устаўкай анін, янін.
| Прадметнікі з падвойнай устаўкай анін, янін I у множным ліку выкідаюць устаўку ін і скланяюцца | так: селянін, селяніна, селяніну, селянінам, | селяніне; сяляне (радзей; сяляны), сялян або сялянаў, сялянам, сялянах.
®' !• Праскланяй прадметнікі: племя, цемя, рамя,
бярэмя, стрэмя (скланяюцца, як гмя’).
2. Праскланяй прадметнікі: мешчанін, грамадзянін, баярын (мн. лік: баяры).
Левцыя 10.
A. 1. Праскланяй, пастаў націск і аддзялі канчатак ад асновы: галава, бяда, саха, рука, нага, зара, каліна, торка, лубка, галубка, адвага, весялуха, зямля, воля.
УЗОРЫ СКЛАНЕНЬНЯ.
III. Жаноцкі род,
23. Прадметнікі жаноцкага роду на а (я), | напр: галава, каліна, рука, горка, зара, зямля, нядзеля.
— 79 —
адаіночны лік.
н. 1) галава 2) каліна
р. галавы каліны
д. галаве каліне
в. галаву каліну
т. галавою(й) калінаю(й)
м. галаве каліне
к. галава! каліна!
МНОЖНЫ АІк.
Н. галоВ'Ы каліны
Р. галоў, галоваў калін,аў
д. галовам калінам
в. галовы каліны
Т. галовамі калінамі
м. галовах калінах
к. галовы! каліны!
УВАГА. Клічвы склоы жак. роду заўсёды ідвоіыйвы з назоўным!
адаіночны лік
Н. К. 3) рука 4) горка
Р. РУ«і горкі
д. руцэ горцы
В. РУкУ горку
т. рукою(й) горкаю(й)
м. рунэ горцы
множны АІК.
Н.К. рукі горкі
Р. РУК горак, горкаў
д. рукам горкам
в. як чааоўны
т. рукамі горкамі
м. руках горках
— 80 —
адаіночны лік:
н. к. .5) зара 6) зямля 7) доля
р. заРы ЗЯМЛІ дОЛІ
д. заРы зямлі долі
в. 3ар'У , ч зямлю долЮ
т. зарою(й) зямлёю(й) доляю(й)
м. заРЫ зямлі долі
МНОЭЮНЫ ЛІК;
Н. К. зоры землі
Р зораў зямель, земляў
Д. зорам землям
як нааоўны
Т. зорамі землямі
Б. 1. М. зорах землях
(націска Чым розьняцца прыклады 1, 3, 5 і 6 ад 2, 4 і 7?
2. Лраскланяй, пастаў націск і аддзялі аснову ад
какчатн У вада. саха, мука, му’ка, нага, ральля, Вільня.
дарога, разлука, страпуха, гара, дзяжа.
Лекцыя 11.
Н. 1. Які зычны, цьвёрды ці мягкі, перад канчаткам такіх прадметнікаў жан. роду:
вада, галава, рука, саха, нага, каліна, работа? Ра> душа, маца, вуліца, матка, шапка?...
зямля, сям я ( сямйа, siamja), доля, воля, гаспадыня?
2. Праскланяй: старшыня, стараста, сабака, судзьдзя. і| § 24. Увагі аб канчатках прадметнікаў жан. і Р* ay. I. Давальны і месны склон адз. ліку маюць |І тую самую форму. У прадметніках, што маюць пе| рад канчаткам цьвёрды зычны, гэтыя склоны канчаji юцца на е (э): вадзе, галаве, руцэ, сасе, назе (Hajj ціск на канчатку); каліне, палавіне, блазноце, рабоце (націск не на канчатку).
81 —
!' Каліж перад канчаткам стаіць адзін з ацьвяр' дзеўшых зычных р, ц, ч, ж, ш або к, то ў давальным і месным склоне маем Ы: зары, гары, мацы, душы, дзяжы (пад націскам); вуліцы, аборы, кашы.
іі пражы, лаўцы, матцы, шапцы і г. д. (не пад наці'! скам). Пасьля асноў на к канчатак ы ужываецца толькі тады, калі націск не на канчатку: лаўка — лаўцы, матка — матцы, шапка — шапцы. Каліж нар ціск на канчатку, то канчатак будзе э: мукй — муцэ, і' рука—руцэ. Тое самае спатыкаем часам пасьля р: на н гарэ, на зарэ.
У скланеньні з мяікім змчным перад канчаткам ІІ заўсёды маем канчатак і: зямлі, сям'і, долі, волі, княі! гіні, гаспадыні і г. д.
■і
н Прадметнікі з асновай на «, і, ® зьмяняюць іх на ц, з, с: рука — руцэ, горка — горцы, нага — назе, і дарога — дарозе, саха — сасе, страха — страсе, Ля| воніха — Лявонісе.
КНІГІ ОНЛАЙН
