Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
Трэцяя асоба складаецца з няхай або хай і трэцяе асобы цяперашняга часу: няхай (хай) ён, яна, яно кажа, няхай (хай) яны скажуць.
Б. Сьпісваючы аддзялі канчаткі загаднага ладу;
Э, што! Бывайце, людзі, жывы! Дзе толькі торба і мой кій? Гэй, сыпма далей, там, на нівы, хоць гром
— 99 —
грымі, хоць віхар вый! Ня трацьце марна часу! Ня верце, а прымерце. Падступецеся бліжэй, пакланецеся ніжэй. He кажэце, шэры гусі, што я тут гарую, а скажэце, шэры гусі, што я тут паную. Пазычаны хлеб еж ды аглядайся. Кіньце стрэльбу й вуду, і я ў вас буду. Што сабе ня міла, то й другому ня зычце. Вярнецеся, маладыя леты, хоць да мяне ў госьці! Ядважна, брацьця, наперад ідзеце цьвёрдай і правай ступою, кожнану ў вочы сьмела глядзеце, праўду нясеце з сабою. Пі горкае, еж кіслае: і памрэш — ня згніеш.
Лекцыя 24.
A. 1. Праспрагай у прошлым часе: ісьці, пайсьці, рабіць, зрабіць, спаткацца, знайсьціся.
2. Якія формы дзеяслова маюць род?
§ 61. Умоўны лад дастанем прыставіўшы да' паможнік бы або б да прошлага часу. Напрыклад: я пашоўбы, пашлабы, пашлобы; ты пайюўI бы і г. д.
Мы пашлібы(бУ, вы пашлгбы(б), яны пашліі бы(б),
Дапаможнік бы(б) можа стаяць не пры дзеяі слове, а пры іншым слове ў сказе, часам можа заі мяняцца словам мяб, якое стаіць асобна. Напрыклад. Якіб то быў крук, каб выпусьціў з рук ( ~ які то быўбм крук, каб выпусьціўбм з рук).
В. 1. Перапісаўшы падчыркш умоўны лад:
Вагар стаўбы пералівацца цераз край, і нам не ўдалосяб вярнуцца на бераг, асаоліва калі недалёка ад берагу ёсьць падводнае каменьне. Штоб было з нашай чайкай, каліб мы ехалі ў ча^е буры па моры? Ня зыч ліха другому. каб не давялося самому. Каб воля, знашоўбы сабе поле. Касіцьбы касіў, каліб хто касу насіў. Хтобы дзятла ведаў, каб не яю доўгі нос? Каб ня ежка, не адзежка, дык былабы^ грошай дзежка. Мыб мо’ і ня крыўлялі, као павадоў і пуг ня зналі. Ня былоб тут пастуха, ваўкі перадушіліб авечкі. Хоць і ведаўбы, нічога не сказаўбы.
2. Паўтарыць §§ 52, 53, 54, 55.
100
Лекцыя 25.
A. 1. Перарабі сказ так, як паказана ў першым прыкладзе:
майстры будуюць дом — дом будуецца майстрамі; куля разьбіла вакно — ?..................?
каваль куе серп — ?.................?
Купала напісаў яПаўлінку“—?....................?
2. Заместа мыюся можна сказаць мыю сябе. ЦІ можна аддзяліць ся і замяніць на сябе у такіх дзеясловах: чашуся, зачыняюся, паддаюся, замачуся, скрабуся? Скажыце самі колькі падобных дзеясловаў!
3. Ці можна, напрыклад, сустракацца, цалавацца, абымацца з самым сабой ці абавязкова з кім, з чым? Скажыце колькі падобных дзеясловаў.
§ 62. Станы. Некаторыя дзеясловы могуць мець розныя станы: 6‘w, біты, б'юся' раблю, роблены, раблюся; мжю, мыты, мыюся і г. д.
Усе гэтыя дзеясловы маюць тры станы: дзейны (або актыўны), залежнь: (або пасыўны) і сярэдні.
Дзейны стан паказвае, што нейкая асоба або рэч сама нешта дзеець, і яе дзеяньне пераходзіць на другую рэч (пераходнае дзеяньне): куля разьбіла вакно, майстры будуюць дом і г. д. Дзеясловы разьбіла, будуюць выражаюць дзейны стан— пераходнае дзеяньне. Пасьля дзейнага стану можна паставіць пытаньне каго? штоУ (вакно, дом — вінавальны склон!).
Каліж скажам: вакно разьбіта куляю, дом будуецца майстрамі; „Паўлінка" яапісана Купалам, то будзем мець залежны стан. Пры ім стаіць пытаньне кім7 чым? (куляю, майстрамі, Купалам—творны склон!), Сярэдні стан складаецца з дзейнага і займеньніка ся і азначаець або яяаротнае дзеяньне (мыюся, чашуся = мыю сябе, чашу сябе), або супольнае \ (цалуюся, сустракаюся — з кім? з чым?)
йд іншых дзеясловаў нельга тварыць розных ; станаў, напрыклад: іду, сплю, баюся, сьмяюся. Нельга сказаць кай>4 што^ іду, сплю. Нельга аддзяліць ся, бо няма дзеясловаў „баю“, „сьмяю". Дб такіх дзеясловах можна сказаць, што яны ніякоіа стану.
— 101 —
Б. Перапісаўшы, азчачыць стан двеясловаў (надпісаць):
Будучыня. Кіпіць работа, плыве пот, і крык, і гул, як гром; тудысюды снуе народ: будуюць новы дом. Лапаты рэжуць глыб зямлі, зьвініць сталёвы лом: на месцы даўнай старыны будуюдь новы дом. Штодзень угорку сьцены йдуць ушыр і ўдож кругом; баліць мазоль і рвецца грудзь, а ўсёж будуюць дом! Настане дзень, надыйдзе час, мы крэпку столь зьвядзём, і лепшай прышласьцю для нас быць мусе новы дом! Працуймаж, брацьця! Хай хутчэй пальецца пот цурком: прыжджом і мы сьвятлейшых дней, як скончым строіць дом! (К Галубок'і.
Як мы любіліся, як кветкі ў папары, цяпер разышліся, як цёмныя хмары. Трудна зьвярнуцца ў бядоце. Голадам змораны. цемраю скручаны, працай няўмернай забіты, замучаны, моўчкі бяз скаргі канчае свой век!
Лекцыя 26.
A. 1. Утварыце прадметнікі ад такіх дзесловаў: тварыць, карміць, жыць, біць.
2. Дд тыхжа дзеясловаў утвары прыметнік з устаўкамі уч, юч, т, ен, ан.
3. LLlro маем у такіх прыкладах: сяджу чмшаючм; прыду прачьгтаўш'ы — дзеяслоўную прымету ці дзеяслоўнае прыслоўе?
§ 63. Дзеяслоўны прадметнік, дзеяпрымет। нік, дзеяпрыслоўе. Яд дзеяслова можна ўтварыць I іншыя часьціны мовы: дзеяслоўны прадметнік, дзеі яслоўны прыметнік або дзеяпрыметнік і дзеяслоў! нае прыслоўе або дзеяпрыслоўе.
Дзеяслоўны прадметнік я часам ня зьвязаны і ад іншых прадметнікаў ня розьніцца, напр.: твор, тварэньне, корм, кармленьне, жыцьцё, біцьцё, журбота, згрызота і г. д.
Дзеяпрыметнік і дзеяпрыслоўе тым розьняцца ■ ад звычайнага прыметніка і прыслоўя, што паказва! юць на час, як дзеяслова, напрыклад: чытаючы, ідучы (цяпер. ч.); чытаўшы, ішоўшы (прош. ч.)
— 102 —
Дзеяпрыметнік у форме цяпер. часу ўжываецца рэдка: чытаць — чытаючы(й), чытаючая, чытаючае.
У прошлым часе дзеяпрыметнік мае ўстаўкі: ўш, л, (дзейны стан), т і н (залежны стан). Напрыклад: рабіць, біць — рабіўшы, ая, ае; роблены, ая, ае; біўшы, ая, ае; мінуць—мінулы, ая, ае; біты, ая, ае; чытаць—чытаўшы, ая, ае, чытаны; купляць—купляўшы, ая, ае; купляны, ая, ае.
Дзеяпрыметнік зьмяняецца ў радОх і скланяецца, як прыметнік. Напрыклад: чытаючы(й), ая, ае; чытаючага, чытаючае, чытаючаму і г. д. (Да таго: зьмяняецца ў часе—чытаючы(й), чытаўшы(й) і мае станы: чытаўшы(й), ая, ае, чытаны, ае, ае).
Дзеяпрыслоўе мае нязьменныя формы цяпер, і прошлага часу і можа быць у стане дзейным і залежным. Напрыклад:
дзейны стан з а л е ж н ы с т а н
цяпер. ч. сьпедзя чы будучы сьледжаным, ай, ым
прош. ч. сьлядзіўшы быўшы сьледжаным, ай. ым
Формы залежнага стану ўжываюцца рэдка. Дзеяслоўная прымета не скланяецца і не спрагаецца і падобная да прыслоўя (дзеяпрыслоўе).
§ 64. Формы на учы, ючы, ачы, ячы выводзяцца ад 3 асобы множ. ліку: у 1ым спражэньні канчаюцца на ўшм, ючы, у 2ім на ачы, ячы: бяруць, думаюць — бяручы, думаючы; гавораць, стаяць — гаворачы, стоячы.
Б. Дерапісаўшы, падчыркні дзеяслоўны прадметнік простай рыскаіі, дзеяпрьіметнік пакручастай і дзеяпрыслоўе двьвяма простымі:
Звон магучы, звон бліскучы, з срэбра літы, з злота зьбіты, загрымі ты, загрымі! 1 на вайне ёсьць замь рэньні, і на моры пагода. Пан Шабуневіч, седзячы ля
— 103 —
ваконца, падшывае дратвай перады. Пушча сьпіць у зачарованым сьне. Прыдзеце вы, добрыя, вечна кахаючы, шчасьце вы сьвету даруйце! Прыдзеце вы, моцныя, бураю званыя, ворагам гібель грымеце! Ой, пайду я гукаючы, сваю долю шукаючы. Гоенае раны ня трэба дражніць. Мудраваньне — дураваньне. На чужы лоб шыбаючы, трэба і свой падставіць. Пасеяўшы на усходу, не чакай харошага плоду. Каяньне позна ходзіць. Пазычаны хлеб еж ды аглядайся. Паміж пяскоў Эгіпецкай зямлі, над хвалямі сінеючага Ніла ўжо колькі тысяч год стаіць магіла: ў гаршку насеньня жменю там знайшлі. Есьць чары у забытым, старадаўным; прыемна нам стзлецьцяў пыл страхнуць, пажыць мінулым — гэткім мудрым, слаўным, быцьцё дзядоў у смутку ўспамянуць.
Лекцыя 27.
A. 1. Праспрагайце дзеясловы есьці, даць, быць. Ці яны спрагаюцца так сама, як іншыя дзеясловы?
§ 65. Дзеясловы есьці, даць, быць маюць асобнае спражэньне:
адзічочны лін мможны лік
1 ас. ем дам ямо дамо
2 ас. ясі дасі ясьцё дасьцё
3 ас. есьць дасьць ядуць дадуць
Ем—гэта цяперашні час, дам—будучны час.
Быць мае у цяперашнім часе толькі формуЗе асобы адзіночнага ліку: ёсьдь (або кароткае ё). Гэтая форма адносіцца да ўсіх трох асоб абодвух лікаў.
Загадны лад: еж, дай, будзь, няхай есьць, няхай дасьць, няхай будзе; ежма, дайма, будзьма, ежце, дайце, будзьце; няхай ядуць, дадуць, будуць.
Астальныя формы складаюцца звычайна.
Б. 1. Праспрагай есьці, даць, быць у прошллм і будучншм часе; утварм ад іх формы дзеяпрмметніка і дзеяпрыслоўя; утвары умоўны лад.
104
2. Як будзе неазначальнік такіх дзеясловаў: жну, ганю, таўку, даю (2 розныя неазначальнікі), б*ю, п‘ю, нясу, вязу, пляту, вяду, пякуся, кусаюся?
3. Утвары ад гэтых дзеясловаў дзеяпрыметнікі і дзеяпрыслоўі.
Лекцыя 28.
A. 1. Пакажы прыслоўі ў пададзеных сказах: Даўно ўжо целам я хварэю. Поруч раскідалісь родныя вёскі. Усюды панурыя людзі. Калісь глядзеў на сонца я.
2. Што выражаа прыслоўе і да чаго адносіцца ў сказе? (гл. „Першае кола § 27).
66 . Прыслоўе — гэта нязьменная часьціна мовы, што азначае розныя акалічнасьці: месца, чаеу, пр^чыны, спосабу. Прыслоўі выражаюць асаблівасьці асаблівасьцей.
Паводле свайго значэньня прыслоўі дзеляцца на: прыслоўі хвеца (на пытаньне дае?): там, туды, адтуль, адкуль, тут, гэнам, вун, блізка і інш.;
прыслоўі часу (на пытаньне каліі): цяперака, I сёньня, летась, пазаўчора, учора і інш.;
пуыслоўі прычілны (на пытаньне чамуЧ): таму, чаму, дзеля і інш.;
прыслоўі спосабу (на пытаньне як^): добра, глыбока, вельмі, дужа і інш.
§ 67. Большасьць прыслоўяў — гэта акасьцянелыя формы зьменных часьцін мовы: прадметніка, прыметніка, займеньніка, лічэбніка, дзеяслова.
Вось некаторыя прыоюўі ад розных склонаў:
1) добра, борзда, сьцюдзена і г. д., вось, як, так, колькі, толькі, нельга, летась, зараз, уперад, назад, уздоўж, удоўж, удоўжкі, ушыркі, увышкі, увелькі, насустрэчу, наўзавады, нацямкі і інш. — усё гэта формы назоўнага і вінавальнага склону.
КНІГІ ОНЛАЙН
