Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
2) сёлета, сёньня (сягодня), учора, заўтра, зраньня, змалку, здалёку, дагары, звонку і інш. — формы роднага склону.
— 105 —
,; 3) памаленьку, пабеларуску, панямецку і інш.—
формы дав. скл.
4) разам, часам, сілком, кумілем, пехатой і інш.— формы твор. скл.
5) балазе, годзе, запраўды, наадзіноцы, потым, улетку, узімку, папацёмку, паасобку, напотым, уваччу, вонках і інш. — формы месн. склону.
Прыслоўі ад двеясловаў. няма, нямаш (ня мае, . ня маеш), загадзя, наўмысьля, адумысьля, спакваля I (пачакаўшы), мусіць, відаць, можа, дзякуй, маўляў |j і інш.
Шмат прыслоўяў мае свае асобныя прыслоўНЫЯ нлнчаткі (дм, д&ю, ма, ~мі₇ ль, лі, ка, кі, оў, п чм, ча і інш): куды, туды, усюды, тады, заўсёды; 1 кудэю, тудзю, сюдэю; кудэма, тудэма, сюдэма; бягма, ляжма, дарма, тойма; вельмі; адкуль, пакуль, дасюль, скуль; калі, ніколі; тутака, тамака, цяперака, ёсьцека, нямашака, тутачка, тамачка; толькі, колькі, гэталькі, далоўкі, дамоўкі; далоў, дамоў; надоячы; ап•j рача, аберуч, насустрэч, некалісь, дзесь, калісь, не1 калісьці, дзесьці, калісьці; пааднойчы, двойчы, тройчы і шмат іншых.
Адмоўнасьць не (ня) і ні адносім да прыслоў! яў. Напрыклад: Ці ты прыдзеш да мяне? — Або так, або не. He, ня прыду. Ня ўмее ні чытаць, ні пісаць.
§ 68. Некаторыя прыслоўі маюць ступені пры! раўнаваньняг
Н добра — лепш, ляпей; найлепш, найляпей;
। блага — горш, гарэй; найгорш, найгарэй;
многа, шмат — больш, балей; найбольш, найбалей; } мала — менш, меней; найменш, найменей;
¹ скора — скарэй; найскарэй;
I бела — бялей; найбялей і г. д.
Б. Перапісаўшм, падчыркнг прыслоўі:
Спачатку яно шалясьцела вельмі нясьмела, а потым лізнула ваконца ціха, як сонца. I пустаж. пустя
5
— 106 —
ў гэтым лесе! Нідзе дарогі не найці; вось тут абсохні і сагрэйся, найдзі дарогу ў бяспуцьці. fl помню ўсё было іначай: папас ты меў тут, як папас; нічога воз гальля ня значыў, агонь ня зводзіўся, ня гас. Запраўды, так гавора важна. — fl ўжож ганяюць не здарма! — I песьню так пяе працяжна!... Душу, здаецца, рве яна. — Л ці ты помніш усю чыста? Сонца зранку жарам пыша, ветрык лісьце чуць калыша, вее чуць паўзьверх зямлі.
Лекцыя 29.
Я. 1. Якія часьцінь! мовы самастойныя, а якія не?
2. Што такое прадлог? Якая сувязь паміж прадлогам і склонам?
УВАГА. Усв гэта Успомніць з „Першага кола* §§ 29 і 30.
§ S9. Прадлог — гэта такая нязьменная несамастойная часьціна мовы, што азначае залежнасьць паміж прадметамі або кірунак дзеяньня: кніжка ляжыць на стале; вучань падышоў <)а дошкі і г. д.
ПраНлп піруе склонам, найчасьцей адным, але часам двама і трыма, напрыклад:
родн. — без (бяз), для, дзеля, да, зза, зпад, каля, апрача, у і інш. (без работы, для суседа, дзеля Сьвята, да хаты, зза вугла, зпад хаты, каля лугу, апрача таго).
Ам. — к: к хаце, к лесу (але часьдей кажацца Ja хаты, fe лесу).
et*. — пра, праз, цераз, скрозь і інш. (кажу пра тое, згінуў праз сваю нядбаласьць, ішоў цераз поле, скрозь хмары цёмныя).
твор. — над (над зямлёй, над полем і г. д.).
л«с. — пры, па (пры дарозе, па лясох, па дарогах і г. д.).
він. і твор. — за, пад, перад, прад і інш. (за яго, за ім, пад стол, пад сталом, перад дом, перад домам, прад домам).
вгя. і .wc. — у, на, аб і інш. (у лес, у лесе, на стол, на стале, кінуць аб стол, гаварыць аб стале).
— 107 —
Іродн., бінав. і мс. — з (вярнуўся з работы, сабака ўвелькі з ваўка, з сахою).
УВАГА. 3 дзеясловам і прыслоўем прадлог пішацца разан. (гл. .Deptaae колг* § 30 f 31).
Б. Улажыці 10 снаааў на роеныя прадлогі і склоны.
Лекцыя SO.
A. 1. Што такое злучнік?
2. Перад якімі злучнікамі ставіцца коска? („Першае кола“ § 40).
§ 7®. Злучнш гэта несамастойная і нязьменная часьціна мовы, што злучае розныя словы ў сказе або самыя сказы, напр.: былі ў іх сын і дачка; ня мей сто валоў, « мей сто другоў.
Вось найчасьцей ужываныя злучнікі: і, а, але, бо, або, альбо, ці. да, ды, дьж, жа, аж, ажно, каб; ані, адно, няхай (хай), аднолька, аднак, навет (нават), хіба, няўжо, чымся, прынамся, хоць, хаця, калі, чаго, чаму, таму, нашто, зашто, затое, затым, быццам і інш.
Як вдаць, у значэньні злучнікаў часта ужываецца займеньнік — што, чаго, чаму і інш., часам у злучэньні з прадметам: зашто, затое, нашто, натое і інш.
Некаторыя злучнікі выводзяцца з дзеясловаў: ! бадай (багдай—бог дай), быццам (ад быць), няхай, Іхоць, хаця і інш.
У значэньні злучнікаў могуць ужывацца і прыслоўі: калі, аднак, прынамся і інш.
§ 71. Злучнікі пішуцца разам, напр.: няхай, ажно няўжо. нлшіло, збшвю^ эоліоб^ з&тпіям. Такія злуч~ нікі трэба адрозьніваць ад займеньнікаў з прадлогамі, тто пішуцца асобна. Напрыклад:
Затым казак гладак, што пад'еў ды набак. Ксся, кося, штоб толькі злавіць удалося. Адтаго і пагалелі, што салодка пілі, елі. За тым домам быў вялікі сад. Лд maw месца недалёка да хаты.
108
Б. Пврапісаць, падчыркнуць алучнікі, паставіць націск » зьвярнуць увагу на знахі прыпынку;
Болей слухан, а меней гавары. Бяда бяду вядзе, а трэцяя паганяе. Бяда, што ня п'ецца й вада. Гол, як сакол. I без папа ведама, што ў нядзелю сьвята. Калі ўмалотна, дык і завозна. He бзда, што чорна, абы была праворна. Няма тае хаткі, каб ня было звадкі. Расьце добра і прыгожа, ажно глянуць міла. Дбы дзень прашоў ды да нас дашоў (дм = і). Блізка відаць, ды далёка дыбаць (дм = але). Свае бяды нікому не кажы, бо добры зьлякнецца, а злы пасьмяецца. Збожжа сушаць на сонцы ці на печы ды мелюць у жорнах ці ў млыне. Ціто птушка тая кінула зярнё, ціто заняслося бураю яно? За што купіў, за тое й прадаў. Зато й прапаў, што ня дбаў. Нашто дарма сабак дражніць! На што надзець кола, калі вось зламалдся.
Лекцыя 31.
A. 1. Што такое выклічнік?
2. Якія ведаеце выклічнікі?
3. Ці выклічнік самастойная часьціна мовы: ці ён сам па сабе нешта выражае?
і § 72. ВыклІчнік — гэта зусім самастойная часьI ціна мовы: ён заключае ў сабе часта якбы цэлы не распрацаваны і це падзелены на сустаўныя часьці сказ: Кугакугакуга! данасілася з хаты. Дзеля гэтага зыклічнікі выдзяляюцца знакамі прыпынку: клічнікам (1) і коскай.
Клічнік ставіцца ў тых разох, калі вы кліч выражаеце толькі выклічнікам, а ня ўсім сказам, напр.: Дш| зьясі пасаліўшлл. Куга\ я табе ня слуга. КаліЖ кліч выражаецца ўсім сказам, то пасьля выклічніка ставіцца коска, а ў канцы сказу — клічнік ці пытальнік. (Ох, лепвй у двох\ Эх, скручу я дудхуі Ну, што далей будаеТ).
Калі выклічнік стаіць перад займеньнікам або толькі памацняе слова, перад каторым стаіць, то ў такіх разох звычайна знакам не адцзяляецца. Напр.:
— 109 —
Ой пайду я лугам, лугам. Чую, ам чую той неўгамонны расходзісты звон! Ой ты, вецер, ня шумі!
Калі выклічнік зьяўляецца нейкай часьцінай сказу, то знакамі не выдзяляецца. Напр.: А сабака хап злодзея за палу (хап — выказальнік). He кажы тпру, не злавіўшы. (тпру — дапаўненьне).
Складаныя выклічнікі злучаюцца злучком: дррондррон! дзьгндаындзын! і г. д.
Б. Перапісаўшы, паетавіць націскі, падчыркнуць клічнікі і вьвярнуць увагу на знакі прыпынку:
Эх ты, Нёманрака! Ах, як стрэлка марудна ідзе’ Дружна, з ахвотай, гэй, за работу скарэй! Штось прамовіць: шушушу! і заціхне, бы баіцца памыліцца і сказаць штонебудзь лішне. Дррондррон! ціха бразгаціць. Гэй, мой конік! гэй, мой сівы! ну, яшчэ, маленькі! Варушыся, гэй, ня бойся, конік мой сівенькі! Эх ты, поле! колькі сілы тут затраціць трэба! Ой, неба гладзь далёкая, крыштальная, глыбокая! О, песьню важную такую ня пойме толькі гліны ком... О, люд мой лапатны, патульны, за што цябе я так люблю? О не, зусім ня так! Э, што!... Бывайце, людзі, жывы! Ой, крыўда чалавечая, вякамі ты расла, пажарамі і мечамі паслася, як магла. Ой у полі каліна стаіцьі Ой чуць, маці, чуць, дзе малойцы йдуць! Ой, коню, мой коню, заграй падамною! Гайда сьцежкі кракладаць. Брысь пад печ! Скажы на майго каня тпру, a то мае губы пазяблі.
й э а з a п ? с.
§ 73. Беларускі празапіс апіраецца на асноўных правілах: 1) аб пісаньні галосных і 2) пісаньні зычных.
Галосяыя пішуцца так, як вымаўляюцца (гукавап або фонітіычная аснова); сталы, валы, сьцяна, лясы і г. д., а не столы, волы, сьцена, лесы, хоць: стол, вол, сьцен, лес і г. д.
Зычяыя, наадварот, пішуцца гледзячы на паходжаньне (эеттяолёпю) слова. Напрыклад, пішам: мё<). калодка, падтрымаць, мылшся, а ня мёт, нмотка, namтрымац',, MvisebCH (як чуваць), бо, зьмяніўшы слова, маем: яёду, калодак, мд і*, жмвш.
Мднак ад гэтых правілаў здараюцца дзенядзе адступленьні. Выясьненьнем асноўных правілаў пісаньня і адступленьняў ад гэтых правілаў займаецца правзпіс.
Сьпярша займёмся галоснымі, а пасьля зычнымі.
§ 74. Аканьне. Што такое аканьне (яканьне)— глядзі „Першае кола“ § 54, лекцыя 48.
У цьзёр'Нгх складох перадача аканьня на пісьме не выклікае труднасьці. Прынята вельмі простае правіла: О і э пішуцца толькі пад націскам: гора, рЭкі... У складох не пад націскам на іх месцы пішацца а: гараваць, рака. Ад гэтага правіла робіцца адступленьне толькі ў чужаземных словах.
Правіла аб аканьні (яканьні) у мягкіх складох куды больш труднае, бо там не заўсёды s замяняецца на я у складох не пад націскам.
Трэба адрозьніваць склады перад націскам і склады посьле націску. Склады, што перад націскам, лічацца справа налева ад націску у такім парадку, як паказвае стрэлка і цыфры над складамі:
3. 2. 1.
пе ра ва «—< pa >—* ^1^J2L.
склацы перад націскак. склады посьпе націску.
— Hl —
Гэта трэба добра зразумець, бо „яканьне" іначай праведзена у складох перад націскам, як у складох посьле націску.
Заданьне. Пададзеныя словы разьдзяліце на склады, пастаўце націск і цыфрамі азначце парадак складоў перад націскам (як у слове пвраварачава«м): велічыня, верацяно, цецярук, пераварот, церазпалосіца, зеленаватыя, бярэзіна, бяда.
§ 75. Склады пергл націскам. 1)У першым складзе перад націскам на месцы е заўсёды пішацца я, напр.: бядую, бяда, няма, вяду, сьляджу, ляжыць невядомы бядак і г. д.
КНІГІ ОНЛАЙН
