Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
II . Родны склон мн. ліку мае часта канчатак I аў, як у муж. родзе: водаў, варонаў, маладзіцаў, ; песьняў, земляў і г. д. Лле найчасьцей ужываюцца і гэткія формы, як дачок, дзявок, гор, зор, кароў, галоў, зямель, нядзель, сьлёз, лялек, шпілек і г. д. (чыстая аснова: гор, зор, галоў або з устаўкаў о, в: дачка — дачок, зямля — зямель...). Толькі рук і ноі заўсёды без канчатку аў.
j Радзей сустракаем канчатак ей: сьвіней, сяней і г. д.
§ 25. Прадметнікі муж. роду на а (я). Такса। ма, як прадметнікі жан. роду на а. скланяюцца прадм. I муж. роду на а: старшыня, стараста, ваявода, судзьі дзя, сабака і інш. Толькі ў твор. склоне часамі сустракаюцца формы муж. скланеньня: з старастам, ; з сабакам і г. д.
— 82 —
®» Лврйпзсмючы, аМзялі канчаткі прадмвтнікаў жан. роду на а і пастаў націск.
Над збоджжам убогім вецер гуляе на волі. Ходзяць па полі Ў задуме мужчыны. Моцна хлопец занудзіўся па бацьку, па маме. У хаце сьвяцілася газьніца. Бацька на калодцы лапаць выплятае. У рэчцы купаюцца хлопцы. Будзе кірмаш і на нашай вуліцы. Спадабалася котцы рыбка. Старой бабцы хораша і ў шапцы. Быць бычку на лычку, а кароўцы на вяроўцы. Вучэньне паможа змагацца з надоляй. 3 надзеяй сеем жыта мы ўвосень; з надзеяй сустрачаем выраі вясной. Паліўся срэбрам сьпеў прыгожы ў далёкай сіняй вышыні. На паліцы дзьве сініцы. На сваей лаўцы й памерці добра.
Лекцыя 12.
A. 1. Праскланяй прадметнікі, пастаў націск і аддзялі канчатак ад асновы; соль, гразь, ноч, роскаш; кроў, любоў.
]; § 26 Прадметнікі жан. роду на зычны. Сю
ды адносяцца такія прадметнікі, як косьць, гразь, сом, р ледзь; ноч, мыш, роснпш, моц; любоў, кроў і падобныя; і| у множ. ліку такія, як сені, грудзі, іусьлі, дзьверы, — наагул, усе тыя прадметнікі жан. роду, што ў назоўным склоне не канчаюцца на а. Дпрача таго, ■■ сюды адносяцца: куры, суседзі, чзрці.
УЗОРЫ СКЛЯНЕНЬНЯ.
адзІночны лік.
н. к. косьць рэч кроў
р. касьці рэчы крыві
д. касьці рэчы крыві
! в я к п а з о ў н ы
і т касьцёю(й) рэчаю(й) крывёю(й)
^косьцю) (раччу) (кроўю)
1 м. касьці рэчы крыві
— 83 —
множны лік:
н. к. косьці рэчы
р. касьцей рэчаў
д. касьцём рэчам
в. я к н a 8 о ў н ы
т. касьцямі рэчамі
(касьцьмі) (рачмі)
м. касьцёх рэчах
§ 27. Увагі аб склонах. 1. Родны склон мн. л.
мае канчатак ей. або аў: касьцей, саней, грудзей.
печаў, рэчаў, вочаў, (часам: пячэй, начэй і г. д.).
' II. Творны СКЛОН мн. л., апрача паказаных
і у прыкладах канчаткаў, мае часамі канчатак ма:
Іі касьцьма, саньма і г. д.
§ 28. Слова маці скланяецца гэтак: ь Наа. маці (маць) Він. маці
fl Род. маці Тв. — Клічны маці!
Дав. маці Мес. маці
Множ. ліку гэтае слова ня мае. У творным I' склоне і множ. ліку яно замяняецца формамі ад II матка: маткаю, маткі, матак і г. д.
Б. Праскланяй на пісьме, аддзяляючы канчатак ад асновы: гразь, соль, медзь; ноч, мыш, моц, любоў; куры, суседзі, чэрці.
Лекцыя 18.
A. 1. Пастаў у адпаведным склоне пададзены пры дзеяслове прадметнік:
бачу (брат); маю (муж); паю (конь)
нясу (стол); спку (дуб); маю (рубель)
Пастаў тыя самыя прадметнікі ў множ. ліку.
2. Як кажацца: люблю сваіх сёстраў, братоў, ці люблю свае сёстры, браты^ ганю валы, коні, авечкі, ці ганю валоў, коней, авечак'?
р § 29. Вінавальны склон прадметнікаў, што I азначаюць чалавека (асобу) або жывёліну, аднольі) кавы з родным склонам у муж. родзе адзіночнага
— 84 —
ліку: бачу брата, мужа, каня. Іншыя прадметнікі маюць вінавальны склон аднолькавы з назоўным: нясі стол, сячы дуб, мець рубель (хоць часамі бывае і так: сячы дуба, пісаць ліст^ мець рубля).
У множным ліку толькі прадметнікі, што азначаюць чалавека, асобу, маюць вінавальны склон аднолькавы з родным; усе іншыя — аднолькавы з назоўным: бачу братоў, люблю сётраў, a.w ганю валм, паю коні, пасу аввчкі і г. д.
3. Як будзе родны склон такіх прадметнікаў:
а) вол, конь, чалавек, брат, злодзей, пан і падобн.?
б) куст, стол, пень, малаток, кошык, ключык і падобн.?
в) назоЬаў месяцаў: студзень і г. д.?
г) дождж, вецер, сьнег, дым, туман, гром, агонь; сьвет, боль, жаць, цень, сум, узор, розум, сон: шрот, народ, лес, бор, гай, попел, ячмень, алей і падобн.?
4. Як будзе месны склон гакіх прадметнікаў:
а) дуб, плот, плод, рог, скамарох; лаза, хата, нага, рука, саха; вакно, ярмо і падобн.?
б) конь, гай, каяень, зямля, кузьня, жыцьцё,. здарэньне і падобн.?
в) нож, кош, абруч, бор; дзяжа, душа, печ, вуліца, гара і падобн.?
г) муж, Лукаш, Багдановіч, Грыгор, купец, кітаец і падобн.?
д) сук, Менск, Слуцак, чалавек; вока, века і падобн.?
5. Зьвярні ўвагу на напісаньне, пастаў націск і азнач склоны:
локцем — локцям, аленем — аленям, пытаньнем —
пытаньням, здарэньнем — здарэньням, асаблівасьцяй — асаблівасьцей, поле — поля, здарэньне — здарэньня....
б. Побач з пададзенымі формамі родн. скл. множ. ліку якія формы сёлы — сёл. . вароты —; варот дровы — дроў.
яшчэ могуць
галовы — галоў яйцы — яец. . песьні — песень
? ? ? ?
7 7
кросны вёдры вокны
жорны вёрсты палотны
быць:
— красён (кросен). .
— вядзёр (вёдзер). . — вакон (вокан) . . . — жарон (жоран) . . — вёрст . . .......... — палацён (палоцен)
7
7 ?
7
7
7
— 85 —
Б. ІІаўтарыць скланвньнв прадмвтнікаў з аса півак увагай на канчаткі, азначаныя ўва ўзорах тоўстым шрыфтам.
Лекцыя 14.
R. 1. Што такое прыметнік або імя прыметнае?
2. Якія бываюць асаблівасьці прадметаў?
3. На якія пытаньні адказвае прыметнік?
4. Праскланяй сьляпы, босы, сіні ва ўсіх радох і аддзялі аснову ад канчатку.
і § 30 Прыметнікам або іменем прыметным і называецца зьменная часьціна мовы, што выражае
! ня зьвязаную з часам асаблівасьць прадмету і ад
' казвае на пытаньні якіу ая, ое, чый, яг ё?
Прыметнік мае рады (мужчынскі, жаноцкі н ні
і| як0 скланяецца, напр.: сьляпы, сьляпая, сьляпое;
|і сіні, сіняя, сіняе...
11 УЗОРЫ СКЛННЕНЬНЯ
адзіночны лік: МНОЖНЫ ЛІК
сьляпы сьляпая (дпя ўсіх равоў)
!| 1)Н. сьляпое сьляпыя
Р. сьляпога сьляпое(й) сьляпога сьляпых
д. сьляпому сьляпой сьляпому сьляпым
■ в. як 11. або Р. сьляпую ЯК Н. як Н. або Р.
і т. сьляпым сьляпою(й) сьляпым сьляпымі
м. сьляпым сьляпой сьляпым сьляпых
' 2)Н. босы босая босае босыя
: р. босага босае(й) босага босых
д. босаму босай босаму босым
1 в. як Н. пбо Р. босую як Н. нк Н. або Р.
т. босым босаю(й) босым босымі
м босым босай бос ым босых
3)Н. сіні сіняя сіняе сінія
! Р сіняга сіняе(й) сіняга сіціх
1 д сіняму сіняй сіняму сінім
, В. нк U. або Р. сінюю нк 11. ях 11. або Р.
Г Т. сінім сіняю сінім ' сінімі
М. сінЫ сіняй сінім сініх
— 86 —
УВАГА 1. Першы прывлад— сьляп*ы: канчатак пад націскам, прад канчаткан цьвёрды зычны; друті прыклад— босы; канчатак не пад націскам; трэці прыклад — сгні: мягкі зычны прад канчаткам (сіні, лайінікай: sini, sinaha, sinamu і г. д.).
2. Прыметнікі згаджаюцца ? родзе з нралметнікамі, таму і вінавальны склон прыметнікаў згаджаецца з адпаведнай формай прадI метнікаў. напр.і маю д о 6 р ы х братоў, маю д о б р ы я коні, маіс д о б р ы я сані.
В. 1. Праскланяй; цёплы летні дзень, стары глухі дзед, чырвоная краска, сьляпое шчаня.
2 . Сьпісваючы аддвялі панчаткі прымвтнікаў ад acuoew.
Новае сіта на калку вісіць, а старое пад лавай валяецца. Дпошняе спатканьне. Ліпы старыя шумяць за сьцяною. Зоры далёкія, зоры бліскучыя ціха гараць над зямлёй. Люблю я летнюю месячную ноч. Цякла крынічка халоднае чыстае вады. Раньняй вясною выехалі з гораду. Лішняй капейкі ні ў кога няма. Каля суседняга сяла было вялікае возера. 3 поўначы цёмнае, з сіверу дальняга нудная восень прышла. Прыляцела ластаўка ў гумно даведацца свайго даўнейшага леташняга доміка.
Лекцыя 15.
Я. 1. Зьвярні ўвагу на прыметнікі: Грозен да ня боя^ а»н. Хоць бяадворач, да ўсюды праворан. Дзякуй за полудзень: я й так ня голадаен. Ловен хлявец белых авед (зубы). Чорап воран. Удаўся гарох тонак і высок, і на лісьце шырок.
§ 31. Скарочаныя прыметнікі. У назоўным склоне сустракаюцца скарочаныя прыметнікі: грозен, боязен, чоран, сіня туча, чорна мора, сіні тучы, ясны вочы, добры людзі. Іншыя склоны скарочаных прыметнікаў у беларускай мове бываюць рэдка: гроI зна мужа, грозну мужу, сіня мора, сіню мору...
2. Дапоўні адпаведнымі формамі поводле пададзенага ўзору:
зялёны, ая, ае, — зелянейшы, ая, ае, — найаелянейшы, ая. ае* горкі, ая, ае, в .
новы, ая, ае „ „
сіні. яя. яе, . #
— 87 —
і § 32. Ступені прыраўнаваньня. Тыя прыметнікі, што азначаюць якасьць (на пытаньне яхі?), могуць мець тры ступені гэтай якасьці або тры ступені прыраўнаваньня:
КНІГІ ОНЛАЙН
