Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
1ая ступень звычайная: зялёны, ая, ае; сіні, яя, яе...
2ая ступень вышэйшая: зелянейшы, ая, ае; сінейшы, ая, ае.
3яя ступень найвышэйшая: найзелянейшы, ая, ае, найсінейшы, ая, ае або самы зялёны, самы сіні, I ці за ўсіх найзелянейшы, ад усіх найсінейшы і г. д. ' Некаторыя прыметнікі маюць „няправільныя" ! ступені прыраўнаваньня: добры — лепшы, найлеп' шы; благі — горшы, найгоршы; малы—меншы, най> меншы...
§ 33. Нрыметнікі якасныя і прыналежныя.
■і Прыметнікі; што паказваюць якасьць прадмету (на пытаньне якр), называюцца якаснымі: добры, грозны, 'і сіні і г. д. Прыметнікі, што паказваюць прыналежнасьць прадмету (на пытаньне чмй?), называюцца прыналежнымі: бацькаўскі, дзедаўскі, бацькаў, бацькава, матчын, матчына і г. д.
Прыналежныя стуленяў прыраўнаваньня ня ■ маюць. Яны часьцей ад якасных здараюцца ў ска: рочанай форме: матчмн дар, бацькава хата, чортава і племя; матчьсна дара, матчыну дару, матчыны дары; і бацькаву хату, бацьнавьг хаты; чортава племені, чортаву гглемені, чортавьг плямёны... (у іншых склонах । скарочаная форма сходзіцца з поўнай).
УВАГА. Ня маюць ступеняў прыраўнавяньня і іншня. адносныв, I прымстнікі, што паказваюць паходжаньне, матэрылл. стан або ўтво'і раны ад прыслоўяў вясковы. гарадзкі, псльскі, нямецкі, каменны. і саломены, босы. сьляпы, глухі. тутэйшы. учарешні і г. д.
Б. 1. С'ьцісаць і скарочаныя прыметнікі пабчыркнуць: Дзякуй за полудзень: я сам ня голадзен. Лысаму грэбень не патрэбен. Сядзіць мой сакол смуцен, не вясёл. Хонь бядняк душой будзь чэсьцен — ён і злодзей
— 88 —
і бясчэсьцен. ,Матчык дар“ — творы Ллеся Гаруна. Пасадзілі ў бацькаву хату. Чортаву племені не пакланюся. Збруя белая, раменна, ўбрана ў золаце адменна.
2. Напісаць ступвні прмраўнаваньня: новы кажух, зялёны сад, вялікі бор, цёплая шапка, шырокае поле, глыбокае мора, благі сон, сухі хлеб.
Лекцыя 16.
A. 1. Што такое лічэбнік або імя лічэбнае? На якія пытаньні адказваюць лічэбнікі?
2. Дай колькі прыкладаў лічэбнікаў колькасные і парадкавых.
§ 34. Лічэбнік або імя лічэбнае. Зьменная часьціна мовы, што паказвае колькасьць прадметаў або іх парадак, называецца лічэбнікам або іменем лічэбным: пяць, шэсьць; пяты, шосты.
Лічэбнікі, што паказваюць колькасьць (адказваюць на пытаньне колькН), называюцца колькас‘ нымі: адзін, два, тры і г. д.
Лічэбнікі, што паказваюць парадак (на пытаньне каторы па парадку?), называюцца парадкавымі: і першы, другі, трэці, чацьверты і г. д.
Нпрача таго, выдзяляюцца йшчэ такія лічэбнікі: : аборяыя: двое, абодва, абедзьве, трое, чацьвёра,
пяцёра і г. д.
Дробавыя: паўтара (вядра), паўтары (бочкі), паўтраця (рубля), паўтраці (вярсты), паўчварта, паўчвар; ты, дзьве трэці(х), тры пятых і г. д.
яолькірааовмя: дваякі, ая, ае; траякі, ая, ае; гадвойны, патройны і інш.
неааяачальныя: пара, колькі, некалькі і інш.
Б. Сьтсаўшм падчыркнуць лічлбнікі:
Пад адным брылем чатыры браты. Маёй сястры шаснаццаты, а бабцы шэсьцьдзесяты год. На гару чацьвёра цягнуць, а з гары адзін сапхне. Адным махам семсот забіяхам (забіў). Кабыла сівая, жарабя рабое, зьеў воўк абое. Ядзін з сошкай, а сямёра з ложкай. I выпіў віна паўтара вядра. Паўтары бочкі вады
— 89 —
прывязьлі. Пазыч мне паўтраця злотых і паўтраці маркі. Дзьве трэці работы адрабілі, тры пятых часу адбылі. У машыніста хлеб траякі: чорны, белы і ніякі. Заплаціш падвойныя кошты. Пару гадкоў яшчэ пачакаем...
Лекцыя 17.
A. 1. Праскланяй: адна саха, два валы, дзьве дошкі, трое саней, дзевяць братоў, сто дваццаць восем грыбоў.
I § 35. Скланеньне лічэбнікаў. Лічэбнікі параді кавыя скланяюцца падобна да прыметнікаў: першы, j першая, першае; першага, першае(й), першага; пері шаму і г. д.
■ Лічэбнікі колькасныя скланяюцца адчасьці nail добна да прадметнікаў, адчасьці падобна да прыметнікаў.
§ 36. Адзін, адна, адно.
адзіночны лік; МН.ОЖНЫ АІК:
(для ўсіх радоў)
Н. адзін адна адно адны
Р. аднаго аднаё, аднэй(ой) аднаго адных
' Д. аднаму аднэй(ой) аднаму адным
; в. як Н. або Р. адну як Н. як Н. або Р.
; Т. адным аднэй(ой) адным аднымі
। М. адным аднэй(ой) адным адных
§ 37. Два (муж. і ніякі р.), дзьве (жан. р.):
Н. два дзьве
Р. двох (двух) дзьвёх (дэ ьвюх)
і Д двом (двум) дзьвём (дзьвюм)
і в. я« пазоўчы абэ родны
1 т. двама (двума) дзьвяма (дзьвюма)
Н м. двох (двух) дзьвёх (дзьвюх)
' Таксама, як даа, дзые, скланяюцца абодза, абедаь
і «е: абодвух, абедзьвюх і г. д
Падобна тры, чатыры тры, трох, тром, тры
ма, трох; чатыры, чатырох, чатыром, чатырма, чатырох.
§ 38. Пачынаючы ад пяцех і да трыццацех,
■ лічэбнікі скланяюцца так:
4
— 90 —
; н. пяць дзесяць трыццаць
р. пяцёх дзесяцёх трыццацёх
д. пяцём дзесяцём трыццацём
в. я* назоуны або родны
т пяцьма дзесяцьма трыццацьма
м. пяцёх дзесяцёх трыццацёх
Пачынаючь! ад пяцьдзесят і да дзевяцьдзеі сят, лічэбнікі зьмяняюцца, ях пяць, або найчасьцей зусім не зьмяняюцца: з усімі пяцьдзесят людзычі, і 3 усіх дзевяцьдзесят снапоў і г. д.
Н. § ЗЭ.Сорак, сто. Лічэбнікі 200, 300, 400
сорак СТО і далейшыя або зусім ме зьмя
р. сараку СТУ няюцца, або зьмяняюцца гэ
д. сараку сту так: дзьвесьце, двухсот,
в. як Н. двумстам, двумастамі, двух
т
т. саракма стома стах; трыста, трохсот, тром
м. сараку сту стам, трымастамі і г. д.
§ 40. Лбое, двое, трое, чацьвёра...
н. абов двое трое чацьвёра
р. абаіх, абайга дваіх, дяайга траіх, трайга чацьвярсх
д. абаім дваім траім чацьвяром
в. я к Н а з о ўны або Родны
т. абайма дваййа трайма чацьвярма
м. абвіх дваіх траіх чацьвярох
Таксама, як чацьвёра, скланяецца пяцёра і даі лейшыя (хоць часта яны зусім не зьмяняюцца).
§ 41. Дробавыя лічЭбнікі, зложаныя з паў, ! напрыклад: паўтара (муж. і ніякі р.), паўтары (жан. і Р°д), паўтраця, паўтраці, паўчварта, паўчварты, паўI пята, паўпяты і г. д. — не зьмяняюцца.
§ 42. Трэба ведаць, што абодва ўжываецца
для азначэньня толькі муж. і ніякога роду (абодва браты, абодва вакны); абедзьве—для жаноцкага роду ібедзьве сястры, абедзьве сахі); абое — калі рады памяшаныя (абое—рабое; кабыла лысая, жарабя рабое, зьеў воўк абое).
Б. Дерапісаць узоры склаценьня лічэбнікаў.
— 91 —
Лекцыя 18.
A. 1. Што такое займеньнік?
2. Праскланяй: мой добры конь, гэты самы замок. сам гаспадар, увесь хлеб, усялякая работа, сама гаспадыня, тая прыгожая краска, гэтае дзіця, маё дабро, чыё пяро, хто такі, што такое.
§ 43. Займеньнік. Зьменная часьць мовы, што ўжываецца замвста імені прадметнага, прыметнага I або лічэбнага, называецца заЙменьнікам. Вось часьцей ужываныя займеньнікі:
1. Асабовыя. я, ты, ён, яна, яно; мы, вы, яны. і 2. Зваротныя: сябе і ся (мыюся).
3. Ьрыпалежныя: мой, твой, свой, нашы (наш), і вашы (ваш), іхны і інш.
4. Паказальныя: гэты, гэны, той, такі, гэткі і інш.
5. Пытальнмя: хто? што? каторы? чый? і інш.
6. Адносныя: тыя самыя, што пытальныя, але
I бяз пытаньня.
7. Азначалыіыя; увесь, усякі, усялякі, кожны,
I сам, самы.
і 8. Неазначальныя: нехта, нешта, неякі (нейкі):
; нечый, хтось, штось, хтосьці, неякісь, чыйсь і інш. і 9. Адмоўпыя: ніхто, нішто, нічый, ніякі, ніводнь’ I і іншыя.
Б. ІТсрапісаўшлл, падчыркні займеньнікі:
Некаторыя расьліны жывуць вельмі доўга. Надвор'я нечага награваць. Нехта зламаў некалькі галін у садку — каб ён сабе шыю зламау! На сваім кані, як хачу, скачу. Які дзякуй, такая і работа. Хто на чым сядзіць, той таго й глядзіць. He бярыся не за сваё дзела. Чужая болька нікому не баліць. А хто там ідзе у вагромністай такой грамадзе? А што яны нясуць на сваіх плячах? А куды, куды тэту крыўду ўсю, а куды нясуць на паказ сваю? На сьвет цэлы. Ня пытай ні ў кога, дзе к шчасьцю дарога.
2. Навучыцца на памяць усе віды займеньнікаў (§ 43)
92 —
Лезцыя 19.
Я. 1. Якія віды займеньнікаў ведаеце? Пералічыце і дайце прыклады.
2. Узоры скланеньня якіх займеньнікаў пададзены у „Першым коле“ (бач ст. 24)?
3. Якія займеньнікі называюцца займеньнікамі 1ай, 2ой і 3яй асобы?
УЗОРЫ СКЛДНЕНЬНЯ.
§ 44. Сябе. Зваротнае ся асобна
Н. В. сябе ня ўжываецца, а толькі з дзе
1 Р. сябе Т, сабою(й) ясловамі: мыцца (мыць+ся),
! Д. сабе М.сабе мыюся, мыешся і г. д.
§ 45. Сам, сама, само; той, тая, тое; увесь, уся, усё.
■ адзіночны лік; МНОЖНЫ д.
1 (для ўсіх р.)
1 н. сам сама само самі
Р. самога самой, самаё самога самых
д. самому самой самому самым
в. самога самую само самых
т. самым самою(й) самым самымі
м. самым самой самым самых
і Н той тая тое тыя
! Р. таго тэй, таё таго тых
КНІГІ ОНЛАЙН
