Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
Увага. Прынята пісаць я і тады, капі аад націскам стаіць а (я): бяда, сялян. Трэба ведаць, што ў некаторых гутарках беларускай народнай мовы (паўночныусход) аяаньне (якааьне) тут выступае толькі тады. капі ў скпадзе пад «аціскам стаіць не а (я); каліж пад націскам стаійь а (я). то в замяняецца на і (і к а н ь н е), а о на гук бпізкі да ы. Такім спосабам скажуць; біда. міняць, гыра; але: бяду, бядзе, зьмяніць, з гары і г. д.
2) У другіч складзе е замяняецца на я (а) толькі тады, калі ў першым няма а збо я: лясуна, бядуна, нявучбны, ня была, бяз дзіцяці і г. д.
Каліж у першым складзе ёсьць а (я), то ў другім пішацца е: цецярук, лесавік, не знайшла, не магу, не хачу, без мяне і г. д.
У трэцілі і далейшых складох (лічучы ад націску налева) е ніколі не замяняецца на я: верацяно, без верацяна, цераз верацяно, не выпускай і г. д.
Яле ў такіх словах, як сьвятнаваць, ясачар, языкаваты, якаво, дзе я (а) асноўнае: сьвята, як... — я (а) захоўваецца бяз ніякае зьмены.
Заданьнб. Сьпісаць і паставіць, дзе трзба, літары я аоо е: ЯбХйанка цацанка, а дурному—радасьць. Уся сХмейка сьпіць ды спачывае. Лбы бХда> а шыя будзе. Баіцца ён дХбе, як воўк Хгняці. Бачыць вока, дзе пХчэцца кока. СХнажаць ужо скошана. Мой брат любіць палХваньне. На дарозе лХжала тоўстае бХрвяно. За белым бярэзьнічкам талалай брэша. Птушкі пХрасталі сьпХваць. ВХснавая кветка. Пры гасьцінцы стаіць вХкавечны курган. СьнХгавая вада ня чыстая. СХлХнін арэ сваё поле. Усьлед думкам нХспакойна вецер падпявае. Як у нашага суседа ды вХсёла бХседа. Будзе кій, ды нХ такі. Ня слухаеш ківа,
— 112 —
паслухаеш кія. НХ вялікая бХда, што бХз рыбы сХрада.
§ 6. Склады посьле націску. У мягкіх складох посьле націску пішацца е, напрыклад:
1) у розных устаўках (суфіксах) — восень, камень, грэбень, песьня — песень; верасень, ліпень, бродзень...
вучыцель, прыяцель, . мучыцель, крыўдзіцель, прыяцельства...
сіненькі, міленькі, цёпленькі...
злодзей, дабродзей; лецейка, сонейка; болей, меней...
зроблены, утаены; голадзен, бедзен; сасна — сосен, палоцен...
хлопец, падшыванец, эўрапеец, галадранец, кітаец...
промысел, бусел; хіцер, мудзер, Зьміцер; дзевер, (колер), возера...
маленечкі, соўнечка, лецечка, дзецечка, колешні, якіколечы,
2) у канчатках, дзе е граматычна адзначана:
у хацв, садзе, лесе і г. д, (яя у бядзе, гарудзе...) сіняв поле, добрае здарэньнв... (адзначае ніякі р.) звычаем, локцем, полем, вясельлем (твор. скл. адз. л., а звычаям, локцям і г. д. — давальны скл. мн. л.);
коней, песьней, песень; кросен, палоцен; жнеек, лялек і г. д.
сяляне, мяшчане. панове... (але брацьця}, браце, Іване, голубе, дубе і г. д. (клічны склон); відзець, выглядзець; думаеш, думае, думаем, думаеце; думаець; часамі: робе, ходзе (заместа: робіць, ходзіць);
прыслоўі на е: пагатове, посьле, пэўне, тымчасове...
УВАГА. Калі ў слове націек на прыстаўцы (найчасьцей вы), то „яканьне“ м с ж н а азвачаць так, як быццам еаова стаіць бяз прыстаўві: ляцець — выдяцець, ня* ьм 1 — вынясьці, нясу — пыкясу, лезьці—вы лезьні, мяняць — вымяняць, ленаваўся — вы
— 113 —
яенаааўся, лез— вылез; бег — выбег, еьлед— досьлед і г. д. Але й замяняецца на Я: н? с — в ы ня с, вёа — вывяз, в ё ў — вывяў, a ёт — в ы л я т, д 8 ё р — в ы д s я р і г. д.
Tause пісаньнв вндаецйа больш простым і рацыяналь* нкм, чым ляцець — вылецець, вёз — вывез і г. д. Задгньнг. Пврапісаць, паставійь націск і падчырпну^ь е посьле націсхуг
Яд свайго злодзея не ўсьцеражэшся. Маці перацярпела вялікае гора. Нявесела выглядае неба, засланае шэрымі хмарамі. Увосені багат і верабей. Сьнегам вецер сыпе ў дзьверы. Гэты персьцень дараваны. Усюды зелень. Маленькае, кругленькае — да неба дакінець (вока). Уюцца думкі смутным роем. Крыўдзіцеляў зможаш, як цёмен ня будзеш. Грады зарасьлі зельлем. На ўсходзе красна неба. Хіцер Зьміцер. Коней патапілі, сукні памачылі. Песьней там больш ня чуваць. Брацьця! ці зможам грамадзкае гора? Брацьця! ці хваце нам сілы? Сьцісьнецца сэрца ад болю. Вы, панове, пазіраеце далёка... Сяляне цяпер сьвядомыя грамадзяне. Нізка ўжо сонейка, цень лёг на гонейка. Ходзе бусел па балоце. Бродзень зроблены на тое, каб лавіць рыбу. Чэрвень, ліпень і жнівень — летнія месяцы.
§ 77. Склады посьле наніску. У мягкіх складох посьле націску пішацца я. калі яно аснаўное, незалежнае ад аканьня, або калі я у канчатку граматычна адзначана. Напрыклад:
1) кеаалежна ад ананьня; пямяць, месяц, пояс (часьцей: паяс), заяц, чэлядзь, дзевяць, дзесяць, тысяча, памятна, прывязка, вымяць, высякнуць, выгляд, погляд, каяцца, веяць, сувязь, дробязь, пенязь...
2) нааоўны склон прадмвтткаў, прыметнікаў і аайменвнікаў жан. роду на я (a):
гаспадыня, вываратня, паня, свацьця..., як даўбня, зямля...
сіняя, добрая, чужая; іхняя, гэтая, пятая... як мая, твая, другая...
3) родны склон адаін. ліку муж. і ніякога роду. вучыцеля, вучня, прыяцеля..., як каня, лася... поля, зельля, здарэньня..., як жыцьця, быцьця...
— 114 —
4) Элвалькы, творнм і месны склон множ. ліку ўсіх трох радоў
вучням землям
вучнямі землямі
вучнях
землях
здарэньням здарэньнямі здарэньнях
УВАГА. Творны скпон адэіночнага ліку мае ем: вучнем, здарвньнеіь»
5) родны склон усіх трох радоў на яў (аў): прыяцеляў, земляў, гоняў, здарэньняў...
6) родмл і давальнія склон прымвтнікаў муж. і ніякош роду.
сіняга, бліжняга..., як яго, або яга...
сіняму, бліжняму..., як яму...
7) родкы склон прыметнікаў жан. роду на ае, яе: сіняй, сіняе (краскі)..., як яё
алвг добрав (кніжкі)..., як тае кніжкі.
8) творны склок жач. роду: з доляю(й), воляю(й), лішняю(й), іхняю(й) і г. д.
9) назоўны і вінавальны склон мн. ліку прмметнікаў: добрыя, зялёныя, сінія, каменныя, калючыя і г. д.
10) форшл Нзвяслова:
3 ас. множ. ліку 2га спражэньня: ходзяць, нбсяць, водзяць...
формы на чы, калі яны выводзяцца аддругога спражэньня: ходзяць — ходзячы, носяць — носячы, водзяць — водзячы;
[неазначальнікі дзеяць, сеяць, веяць, каяцца...] з займеньнікам ся: робішся, гонішся і г. д.
Заданьне. Перапісаўшы, паставгць націск і паАчыркяуць я посьле націаіу.
Мая зоранька ясная, маё сонейка пракраснае! Людзі добрыя навакол стаяць. А дарогі тыя без канца ляжаць. А як сьмерцяй Максіма скаралі, рукі белыя да брамы прыбівалі. Скрыпка разьбілася, але памяць аб музыцы ня згінула. Толькі памятканасып віднеецца. Тысяча тысяч—міліён. Студэнт апошняга курсу. Душу песьняй весялі. Кучка топаляў стаіць. Ліхадзеям на безгалоўе, а добрым людцам на здароўе. Бо ў тае багатае валы пазгінаюць, а ў тае сіротанькі броўкі ня зьліняюць. Ідуць дзяўчаты, маладзіцы і жарты строяць, як
— 115 —
блазьніцы. I выгляд кожнае адметны. У мысьлях дзядзька разважае. I дзядзька з гэтым людам зьліўся, як зерня ў зернях заблудзіўся. Ідзе так дзядзька і па бруку адзін за дзесяць робіць груку. Так правандруеш да зьмярканьня. На тоеж горад і губэрняі Аж сьмех бярэ, на гэта глядзя. I людзі простага больш званьня таўкліся ў банку ўжо ад раньня. Сядай, мой мілы, мой харошы, бо за „пастой" ня плацяць грошы.
§ 78. У лічэбніках аканьне праведзена няпоўна. Лічэбнікі складаныя пішуцца так, як кожная частка, калі яна ўжываецца асобна: семнаццаць, восемнаццаць, шэсьцьсот, восемсот і інш, Толькі шаснаццаць маа a заместа э, якое чуваць у слове шэсьць. Парадкавыя маюць такі галосны, які ў колькасным: дзевяць — дэе* вяты; дзесяць—дзесяты і г. д. Глядзі табліцу лічэбні&аў: яПершае Кола“ лекцыя 13.
§ 79. Галосныя ў канчатках дзеясловаў 1га 3 2га спраж.—Глядзі „Другое Кола* лекцыя 21.
ЗаДЭНЬНа. Двряпісаўшм, паетаў хаціск і падчыркні канчаткі дзеясловаў, дае е стаіць не пад націскам: Пастойцеж трошкі, пачакайце, а зось вам крэселка, сядайце! 3 стала ён выняў ліст паперу і ўсю пісарскую манеру ён перад дзядзькам выяўляе: зза вуха ручку выцягае, рукою водзіць, нібы піша, і трэ свЬй лоб ды носам чмыша. Вы, можа, граматны часамі? — А так, расьпішамся і самі. Цяпер ідзеце ў тыя дзьверы зрабіць адметку на паперы. Сярпок скрыгоча прагавіта, жытцо згрызаючы сярдзіта. 3 песьні слова ня выкінеш. Загляне сонца і ў наша ваконца. Шылам патакі ня хопіш. Золата і ў краме не дастанеш, а свайго розуму нікому ня прыставіш. Кінь хлебсоль ззаду — знойдзеш наперадзе. Што пасееце, то і сажняцё. Даска—не каляска: сеўшьі не паедзеш. Сядзьма ды паабедайма, паабедаўшы пагаворыма. На беднага Ма«ара шышкі валяцца. Што ў лесе родзіцца, тое ў дварэ згодзіцца. Прыгледзьцеся: новыя дні на вас пазіраюць у іскрах сьвітаньня, і сьвецяць другія агні. Ідзецеж к народу, як добрыя дзеці, ідзеце. Злучайце яго 1 горкую праўду у вочы скажэце, чаго ён гаруе, чаго? Касцы пяялі, апранаючыся на пракосах. Расчынеце дзьверы. Разьвейся, туман, расплывецеся, хмары! Калі не наеўся, то і не наліжашся.
— 116 —
} 80 Галосныя y i i, калі стаЯць посьле галоснага то замяняюцца на у (у KₐₚₒₘKₐₑ'j і най(і каротНапРыклаД: т нагР^’ КР°& W; Д«й, нагрэй, „ Тое самае ў сярэдзіне слова: даўно, леўчанё, кароўка, страпянуўся і г. д.; знайка, жалвйка, канарайка соака, шкадуйма і г. д.
Тутака паміж у і 1 ёсьць нейкая розьніца.
Складовае (доўгае) у ніколі не стаіць беспасрэдна посьле галоснага, хіба толькі у выклічніку ау! і ў РЭдкіх чужаземных словах, напр. Тадэуш. Заўсёды у або скарачаецца на ў, або аддзяляеца ад папярэдняга галоснага „прыдыханьнем“ в: сяброўка, цівун, аблавухі, аутар, аэронаўт (лётчык).
Тымчасам складовае („доўгае") і можа стаяць ¹ посьле галоснага, будучы як пад націскам, так і не пад націскам: краіна, заіка, у маі, у Кітаі і г. д.
Калі у або і стаяць посьле слова, каторае канчаецца галосным, то вытвараецца падобнае палажэньме: у і і замяняецца на ў і й. Напрыклад: былі ў бацьк тры сыны; яна ўжо йдзе; пуста й гола ўсюды (заместа: былі у бацькі тры сыны; яна ужо ідзе; пуста і гола усюды).
Дд гэтага робіцца адступленьне ў такіх разох:
КНІГІ ОНЛАЙН
