Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
д таму тэй (той) таму тым
‘ в. яя НабоР тую як Н. як Н або Р
т. тым тэй (той) тым тымі
м. тым тэй (той) тым тых
н. увесь уся усё усе
р. усяго усей, усяё усяго усіх
д. усяму усей, (усёй) усяму усім
в. якНайо Р усю як Н. як Н або Р
т. усім усею(й), (усёю) усім усімі
м. усім усей, (усёй) усім 1 усіх
93 —
§ 46. Хто, што.
н. хто, што В. каго (кога), што
р. каго(кога), чаго(чога) Т. кім, чым
д. каму, чаму М. кім, чым
§ 47. Такія эайменьнікі, як нашы, гэны, кожны, які, такі і інш., падобныя да прыметнікаў, скла;і няюцца, як прыметнікі: нашы, нашага, нашаму і г. д. ■ § 48. Побач з поўнымі формамі — нашы, на
| шая, нашае; нашую, тую, самую; тою, тэю, усёю, усею, самою—ужываюцца і скарочаныя: наш, нашу, । ту, саму, той, тэй, усёй, усей, самой.
1». Праскланяй на піаме прыклады, памешчаныя у лекцыі 18 пад А. 2. — мой добры конь, гэты самы замок і г. д.
Лекцыя 20.
A. 1. Што такое дзеяслова? Што такое спражэньне? Што такое 1ая, 2ая і 3 асоба?
2. Праспрагай у цяперашнім часе: бяру, думаю, раблю і адцзялі асабовыя канчаткі ад асновы дзеяслова (бяру, бярзш, бярэ і г. д.)
3. Праспрагай у прошлым і будучным часе нясьц>, прьгнясыіл; рабіць, зрабіць.
4. Як творыцца будучны час? Як творыцца прошлы час?
5. Што такое закончанае і незакончанае трываньне?
б. Сколькі ладоў і якія?
§ 49. Дзеяслова гэта зьменная часьціна мовы, | што азначае дзеяньм або стан. прадмету, напр.: пі: шу, кажу — дзеяньне; расту, жыву — стан.
Дзеяслова выражае такую асабліваыцн праднету, якая аьвязана з часа.ч.
Зьмена формаў дзеяслова ў часе, ліку і асобе ; называецца спражэньнем.
§ 59. Асабовыя канчаткі. Цяперашні час для j кожнай асобы мае асобныя канчаткі, напр.: нясу, I нясеш, нясе(ць); нясём, несяцё, нясуць; стаю
— 94 —
I
il ;i
СТа’ІШ; c ⁴ ІЦЬ’ ста’ім стаіцё, стаяць. Гэтыя кан чаткі (тоўсты шрыфт) назыааюцца асабовымі.
h^w^™ правільна ’.сабовыя канчаткі выдзяляюцца ак. нясу, нясеш, нясецк; нясем, садзіце, сядзя • маЎчг дуць> *ш' ’ '‘' " шь ¹ ‘" ’• Такім спосабам, асабовыя канчаткі будуцьі у, ш, дь м, це, удь, аць, Галосныя е, 5, а, і, ы, э (бяр э ш) а (каж а ш), нкія стаяць паміж асновай і ваячаткам, трэба лічыць’ мапяТ™ уста?каМ! Гэта' Устаўка аднесена да канчэтку толькі дзеля упрашчэньня выкладу. J
§ 51. Дзеясловы, што маюць у канчатку 2 ас. адз. ліку еш (эш), а ў 3 ас. мн. л. уць (юць), адносяцца да першага спражэньня, напр.: нясеш, таўчэш, нясуць, таўкуць, думаеш, думаюць.
ьія дзеясловы, што маюць у 2 ас. адз. ліку Іш, ыш, а ў трэцяй асобе множ. л. аць, яць, належаць да другога спра жэньня.
Б. Драспрагай у цятрашнім часе і аддзялі рыскамі асаб'івыя канчаткі дзеясловаў. жну, цягну, тачу, сяджу іду, сплю, крычу, маўчу, ’
Лекцыя 21.
A. 1. Што такое асабовыя канчаткі? Што такое першае і другое спражэньне?
УЗОРЫ СПРЯЖЭНЬНЯ.
§ 52. У спражэньні трэба адрозьніваць першае |і ¹ другое спражэньне, прычым у кожным з іх ёсьць : дзьве магчымасьці: 1) асабовыя канчаткі пад націскам, л 2) асабовыя канчаткі не пад націскам. Вось пры'I клады спражэньня:
I Н і|
Цяперашні час. Першае спражэньне.
1) асабовмя канчаткі пад націскам:
адзіночны лік: множмы лік:
1 ас. нясу бяР'У нясём бяром
2 ас. нясеш бярэш несяцё берацё
3 ас. нясе(ць) бярэ(ць) | нясуць бяруць
— 95 —
2) асабовыя канчаткі не пад націскам:
адліночны лік: множпы лік:
1 ас. думаю кажу думаем кажам
2 ас. думаеш кажаш ■ думаеце кажаце
3 ас. думае(ць) кажа(ць) думаюць кажуць
§ 53. Цяперашні час. Другое спражэньне.
1) асабовыя канчатакі пад націскам;
адзіночны лік: множньг лік:
1 ас. сяджу маўчу сядзім маўчым
2 ас. сядзіш маўчЫШ сядзіце маўчыце
3 ас. сядзіць маўчыць сядзяць маўчаць
2) аеабовьгя канчаткі не пад націскам;
адзіночны лік: множны лік:
1 ас. палю гавару палІМ гаворым
2 ас. паліш гаворыш паліце гаворыце
3 ас. палІЦЬ гаворыць паляць гавораць
УВАГА 1. Ужываюцца і такія формы, як пале, гоне, г а в о р a . падобна да будзе (заместа: паліць, гоніць, гаворыць).
УВАГА 2. Кялі націск прыходзіцца на канчатак, то адразу відаць, каторае спражэньне: нясеш, бяр э ш. няс у ць, бяруць; сядзіш, маўч к ш, сядзя ць, ма?ч а ць.
Але. калі націск прыходзіцца не на канчатак. то часта бывае няясна, які галосны трэба паставіць у канчатку. Тады бяром неазначальнік. Калі ў канчатку неазначальніка стаіць і або ы. то гэта дзеяслоаа д р у r о г а спражэньня: рабіць — робіш. робіце, робяць; гаварыйь —гаворыш. гаворыце. гавораць; але: казаць — кажа. кажаце, кажуць; думаць думаеш. думаеце. думаюць і г. д.
§ 54. Некаторыя дзеясловы зрастаюцца з зваротным займеньнікам СЯ: мыцца (мыцься), вясьціся і г. д. Пры спражэньні ся дадаецца да слова: мыюся, мыешся, мыемся, мыецеся. Толькі ў 3 асобе і ў неазначальніку канчатак цься зьліваецца ў цца. ён мыецца, яны мыюцца, мыцца. Калі перад ца стаіць зычны, то пішацца адно ц: здасца, ад есца і г. д.
— 96 —
§ 55. Дзеясловы крыць, лыц», шыць, выць, рыць спрагаюцца так: крыю, крыеш, крые: крыем, крыеце, крыюць і г. д.
Б. Праспрамйце. ісьці, варыць, даваць, касіць, шыць, мыцца, біць, біцца.
Лекцыя 22.
A. 1. Як будзе прошлы час: адцаць, касіць, скасіць?
2. Я к будзе будучнЫ час: касіць, скасіць, рабіць, зрабіць?
3. Я кія дзеясловы маюць будучны просты, а якія будучны зложаны?
§ 56. Прошлы час. Узоры спражэньня:
адэіночны лік:
1 ас. я нёс, нясла, нясло
2 ас. ты прынёс, прынясла, прынясло
ён
3 ас. яна нёсься, няслася, няслося
яно । прынёсься і г. д.
множнм лік;
1 ас. мь 1
2 ас. вь ( НЯСЬЛІ, ПрЫНЯСЬЛІ...
3 ас. яны і нясьліся> прынясьліся...
УВАГА. Як бачым, прошлы час у адзін. ліку зьмяняецца ў родае: нёс, нясла, нясло 1 г. д
§ 57. Запрошлы час. Часамі здараецца час запрошлы: я бмў зрабіўшы, прынёсшы, пайшоўшы і г. д. (перш, чымся што другое здарылася).
§ 58. Будучны час мае дзьве формы: простую і зложную,
Дзеясловы закончанага трываньня маюць будучны просты: пайду, араблю; незакончанага—будучны зложны: буду йсьці, буду рабіць і г. д.
Простая форма спрагаецца таксама, як цяперашні час, напрыклад: я зраблю, ты зробіш, ён зробіць, мы зробім, вы зробіце, яны зробяць.
— 97 —
УВАГА. Дзеясловы закончанага трываньня цяперашняга часу ня маюць!
Зложная форма складаецца з будучным часам ад бмш і неазначальнікам таго слова, што спрагаецца:
адзіночны лік: множны лік:
Я буду | рабіць мы будзем рабіць
ты будзеш / хадзіць вы будзеце хадзіць
ён, яна, яно будзе 1 і г. д. яны будуць і г. д.
Здараюцца формы будучнага часу, зложаныя інакш: рабіціму, рабіцімеш, рабіціме; рабіцімем, рабіцімеце, рабіцімуць. Заместа буду тут ужыта дзеяслова іму.
§ 59. Прадбудучны час. Здараецца прадбудучны час: я буду пайшоўйіы, буду ўстаўшы і г. д. (перш, чымся што другое зробіцца).
В. /Іерлпісваючы, аддзялі асабовыл канчаткі дзенеловаў, канчаткі першага спражзньня падчыркні простай рмскай, а другоіа — панручастай;
Галоднаму асьцюкі ня колюцца. Гавораць, гамоняць, а ня ведаюць, дзе звоняць. I кормяць, і пояць, і вочы колюць. Глухі не дачуе, дык прыложыць. Далей паложым, бліжэй возьмем, Прочкі ходзяць без сарочкі. Калі не нажнём, то'й не назьбіраем. He ўрадзіў мак— перабудзем і так. Тады пабачым, як заплачам. Што пасееце, то й сажняцё. Многа можаш, ды мала ложыш. Ня там траціш, дзе купляеш, а там, дзе прадаеш. Кравец шые, а каваль куе. Улетку сонца падымаецца высока і сьвеціць доўга. Рыечка рые, а скачка шчабеча (сьвіньня і сарока). Чуецца ў Нёмнавай гутарцы жаль. Саломеным валом не араць, а сенным канём не ваяваць.
Лекцыя 23.
A. 1. Як будзе загадны лад ад: хваліць, хваліцца, калоць, браць, брацца, памагаць, памагчы, даць, мець, кінуць, кідаць, прамаўляць, прамовіць, піць, біць?
2. Ці мае загадны лад форму 1 асобы адз. ліху?
3. Скажы колькі прыкладаў загаднага ладу. Як ён творыцца?
— 98 —
§ 60. Загадны лад. Узоры спражэньня.
адзіночны лік:
множны лік:
1) 1 ас. — —
2 ас. нясі, бяры
3 ас. няхай нясе(ць), бярэ(ць)
нясвма, бярэма
нясеце, бярэце
2) 1 ас. — —
2 ас. бразьні сьвісьні
3 ас. няхай бразьне. сьвісьне
3) 1. ас. — —
2. ас. чуй,’лі(й)
3. ас. няхай чуе, ліе
кяхай нясуць, бяруць бразьнана, сьвісьнема бразьнеце, сьвісьнеце кяхай бразнуць, сьвіснуць
чуйма, пійма
і чуйце, лійцв
4) 1 ас. — —
2 ас. кінь, еж
3 ас. няхай кіне, есьць
няхай чуюць, піюць
кіньма, ежма кіньце, ежце няхай кінуць, ядуць
Першай асобы адз. ліку загадны лад ня мае.
Другая асоба адз. ліку мае такія канчаткі:
1) і, ы пад націскам — нясі, хвалі, калі, мані (маніць), мялі, сушы, бяры, памажы, валачы і інш.
2) і, ы не пад націскам — вымі, бразьні, выбяры, выгавары...
3) й пасьля галоснага — дай, гуляй, мей (май), чуй, стой (стаі), крый, мый, шый і інш. (формы лі, бі, і, пі заместа лій, бій, вій, пій);
4) амчніл мяікі і ацьнярднеўшм—кінь, сядзь, лезь, еж, рэж, калеч, скоч, саромся... (таксама: прамоў).
Калі да гэтых формаў даставім канчатак ма (або м), то дастанем 1ую асобу мн. ліку. Пры гэтым у дзеясловах, як нясі, бяры, бразьні (1 і 2 узоры) трэба замяніць і на е, м на »: нясі, нясема, нясеце; бяры, бярэма, бярэце; бразьні, бразьнем(а), бразьнеце і г. д.
КНІГІ ОНЛАЙН
