Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
1. У вершах у і і дзеля захаваньня разьмеру могуць не скарачацца, напрыклад:
чыс™х хмарак валаконцы сталі у кружочак вышай лесу, проці сонца, і сплялі вяночак...
УВАГА. Нельга скара«аць пзеля захаваньня разьмеру » I I посьле зычнага, бо такое злучэньне трудна выгаварыць. Але гата, на жаль, здаразцца нават у лепшых поэтаў, асабліваж смарачэньне ў. Напрыкладх А завернем ў завулак — €н цесны, крывы (М. Багдановіч). Наказ такі, каб заўтра зраяа твой бі ат Антось йшоў да адбору.
Скарочаных у і I нельга лічыць за галосныя і посьле іх нельга скарачаць у і L Напрыклад, нельга скараціць такі быў ў мяне сабака; той ў нас ня быў.
2. ~Перад злучэньнем некаторых зычных і найчасьцей не скарачаецца, калі там трудней былобвыгаварьіць й: спусьцілася імгла, праела іржа, на ільняным полі, на іржышча, на ігрышча..., хоць можа быць і так: спусьцілася ймгла і г. д.
3. Калі зумысьля націск на 2, то яно, зразумела, не скаоачаецца, напр.: ён яго і поіць, і корміць... (але можна й так: ён яго й поіць, і корміць).
— 117 —
§ 81. Нескладовав у ааместа в і л. Паміж галосным і зычным можа стаяць толькі ў, а не в: залатоўка, кароўка, галоўка, а не каровка, залатовка, галовка, хоць карова, галаза і г. д.
Падобна маем ў заместа л: даў, поўны, тоўсты і г. д.
Зычны л астаецца толькі ў прадметніках: кол, стол, гарэлка, іголка.
§ 82. Празіла на ў і на Й. Літары ў і й пішуцца тады, калі чуваць нескладовыя („кароткія") у і і.
УВАГА. Нельга скарачаць у і і посьле зычных і посьле ў, й.
Заданьне. 1. Пврапісваючы, пастаў, дае можнаі»аместа і і у скарочанмя й і ў:
Работа дауно скончана. Пуста і гола усюды. Пачарнеу шырокі луг; адны толькі парыжэушыя фігуры стагоу з востраю жэрдкаю уверсе раскінуліся па грудах і нудна пазіраюць у неба. Сонеіка толькі што узышло. Бацька і маці вярнуліся з поля. Лднаму і у кашы няспорна. Хоць і у родным краі, але не у раі. Салавеі сьпявау у гаі. Аудзеі усё між людзеі. Сіла і салому ломіць. Навет свойскія качкі і гусі пачуваюць час выраю. Ваука ногі кормяць. Хто дбае, тоі і мае. Вот тэбе і на! Цесна зьбілісь нашы хаты, як авечкі у летні жар. Адны вочы і плачуць, і сьмяюцца. 1 рыкам леу сваін будзіу і лес стары, і чыста поле.
§ 83. Прыдыханьне. Калі слова пачынаецца з галосных а, о, у або э, то перад ім можа стаяць прыдыханьне в або г: вока, востры, вуха, вугаль, вуліца, гэты, гарэх.
Калі перад словам, якое пачынаецца з а, стаіць прадлог у квскарочанае, то тады слова прымае прыдыханьне в: дом у вагнг, але — на луав гарэў аюнь, нешта еквірчэла ў агні.
Дб „прыдыханьні" у сярэдзіне слова гл. § 77.
Заданьне. Падчыркні літары, што азначаюцв прыдыханьне.
Навука лепей за багацьце. Яшчэ ўстане Лявон. Радзівон касіў грэчку. Ніводнае зернятка не прапала. Дзеці знашлі асінае гняздо. У васіным гнязьдзе былі восы. Халодная восень прышла. Халодны асеньні вецер. Вокны адчынілі. У адчыненым акне разьбілася шыба. На адно вуха глуха, а на другое ня чуе. На пры
— 118 —
пгменьні стаяў азярод. Снапы сушаць у вазяродах Снапы сушылі ў азяродзе. У сад вяла вузенькая сьцежка. Сем варот у вадзін агарод. Два мядзьвядзі У аднэн бярлозе ня месьцяцца. У ваднэй дзежачцы два цесьцечкі (яйцо). Дколіцы Вільні вельмі прыгожыя.
§84. уоржіаваяьме скдадоў рб—ры, лб—лы, ле—лі маем у такіх словах, як: гром—грымець, дрож~~ дрыжэць проу—крмві, бровы—брыво, тросьць—трыпцінка, крошпа—хрышыць—крыху, дровы—дрывамі—дрывяны, брод— брысьц^ моткв—глытаць—праглмнуць. блохі — блыха. леек(бліск) блішчеці,, трмбух, хрысьціць, трывоіа епрыгатаць, яблып^ яблына і г. д.
Схлады р©, лс, ле стаяць пад націскам, склады ps«, лм, лі — не пад націскам.
§ 85. Ззонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі страцілі сваю звонкасьць. Дле хоць і чуваць fen, А, лотка, двяцька, мох, л'ёхка, дошч і г. д., аднакжа ПІШам боб, лёд,лодка, даядзька, лог (ад м.агу\ лёіка дождж I г. д. (бо ў другіх разох, зьмяніўшы слова так, каб лосьле яго стаяў галосны, чуваць звонкія: бобу, лёду, лодачка, дзядзіна, магу, лёгенькі, дажджу і г. д.). Гл. „Першае кола“ лекцыю 46.
Tax сама трэба п<саць заўсёды і прадлогі ад> пад, над, прад, перад (усе, што канчаюцца на д): ад хаты, адхінуць, пад сонцам, падцягнуць, над хатай, надхадзіць, над сталом, прадстаўнік і г. д.
Усе прадлогі і прыстаўкі, што канчаюцца на з—з, без,цераз,уз,раз,калі яны пішуццазякім словам раэам, то перад глухім зычным (п, т, ц, ч, х, с, ш) замяняюць з на с, а перад звонкім пакідаюць з: схадзіць, усхадзіць, расьціць, расшырыць, рассыпаць, усход, цераспалосіца і г. ц,.,але—згінуць, бяздомны, узгадаваць. разьбіць і г. д. Значыць, тутака трэба пісаць, як чуваць.
Яле калі з, без (бяз) і цераз пішуцца асобна, то ніколі 3 на с не замяняецца: з хаты, бяз хлеба, цераз сад, цераз стаў і г. д.
§ 86. Глухія перад звонкімі чузаць як звонкія: казьба, прозьба, гарадзьба, пядзьдзгсят і г. д. Тутака пішам ня так, як чуваць, а касьба, просьба, пяцьдазсят... (дзеля таго, што маем: касіць, прасіць, пяць...). Гл. „Першае кола“ лекцыя 46.
— 119 —
Заданьне (да §§ 85, 86), У пададзеных прыкладах зычныя напісанм так, як выгаварваюцца. Перапісваючы, пішы, як прынята пісаць (боб, гарод..., а не—боп, гарот...):
У гародзе расьце боп. Цэп вісіць у гумне. У дзяцькі высокі лоп. За свавольства дастанеш добрую лупку. Хлеп на стале, рукі свае. Важыш на рыпку, ваш і на юшку. He адарві почапкі ат келыскі.
Іду па клаццы (па клатцы). Мёт салоткі. Сабака зьнюхаў сьлет. Ятклат ня йдзе ў лат. Ты, брат мой, еш хлеп свой. Нд марозу кожны молат. У каваля цяжкі молат. Улетку люблю цябе, дзетку(?), а зімой зьем хлеп сь сьвіньнёй.
Сёлета гарох стручны. Зламаўся парох. У мядзьвядзя ёсьць бярлох. Пастух сьцярох авечкі. Лёхка на сэрцы. Ён едзе ўлехцы. Начлежнікі паехалі на начлех. Драхкая дарога. Ты мох дзерці мог.
У Слуцку ўсё палюцку. Яддай сваё грамацкай справе. Слуцкія паясы. Ксёнц тое самае, што й non. Навагруцкі павет.
Лець падняў цяшкі сноп. Капаюць рэцьку. Бацьхі ггдуюць дзяцей. Мець дастаюць з зямлі. Трэба мець хлеп і да хлеба. I ня вашая, блазнота! На страсе вырас мох; на маху бяроска,—мілей свая хатка, як чужая вёска. Бегала ліска каля лесу бліска. Бабуля ўмее расказаць цікаўныя каскі. Заблішчэлі медныя каскі на сонцы. Вось улес у густы лес. Зьлес з дрэва.
Каб ня ешка, не адзешка, дык былабы грошай дзешка. Прас Беларусь і Літву істушкай ліецца Нёман. Жняя цяшка працуе. Птушка зачапілася ношкай за волас сіла. Прадалі рыш (да яды). Прадаваў рыш, a купляў лыс. Калі ўзяўся за гуш, не кажы, што ня душ. Колькі душ у вашай вёсцы®
Нат хатай лётае каршун. He зайшоў нат(=нават) разьвітацца. Перад імі ня кланяйся, бо ня варты. Сноп ат снапа на дзьве стапы. Жораў сь цяплом, а ластаўка зь лістЬм. Пат табой каня забілі. Разьмяні мне грошы. Раскапай яму. Зоркі рассыпаліся па небе. Бацька ўсхапіўся, абуў боты і, расчыніўшы дзьверы, вышаў на двор. Без дабра ня будзе дабра. Бяс часу ня будзе квасу.
— 120 —
Гарба, маладзьба і казьба— цяшкія работы. Наш дзет ужо слабы ў хадзьбе. Колькі ні прасі, а прозьбы не памогуць. Дзядуля сядзіць на прызьбе. Казьбіт косіць сена. Маладзьбіты пайшлі дамоў. У капе шэзьдзесят адзінак.
§ 87. Зьмяічэньнв с, з, ц, дз — гл. „Першае кола“ лекцыя 47.
§ 88. Розныя злучэньні зычных.
1. Злучэньні сц, чц чуваць як цц, а злучэньні тч, дч чуваць як чч: чуваць. маццы, даццы; старасьвеччына, загаччык; пішацца: матцы, дачцы; старасьветчына, загадчык і г. д.
2. Злучэньне дс дае ў вымове ц, хоць пішацца дз: чувацы люцкі, швэцкі, грамацкі...
пішацца: людзкі, швэдзкі, грамадзкі...
заместа: людскі, швэдскі, грамадскі і г. д.
3. Злучэньне тс дае ц —
чуваць і пішацца: полацкі, брацкі, брацтва... заместа: полатскі, братскі, братства і г. д.
4. Злучэньні жс, зс даюць с —
чуваць і пішацца: боскі, францускі... заместа: божскі, французскі і г. д.
5. У злучэньнях стл і здн зьнікае т і д — чуваць і пішацца: пачэсны, позны, шчасны, шаснаццать...
заместа: пачэстны, поздны, шчастны, шастнаццаць і г. д.
б. Злучэньне нн знаходзім у тых прыметніках, што ўтвораны ад прадметнікаў, якія маюць н у сваей аснове: сьцяна — сьценны, камень — каменны, вайна — аенны, палатно — палаценны і г. д. Дле там, дзе ў аснове няма н, пішацца адно н: шкло — шкляны, дрэва — драўляны; гэтаксама дзеяпрыметнікі: зроблены, пабелены, наладжаны і г. д.
7. Злучэньне цц пішацца ў лічэбніках і дзеяслове, напрыклад: адзінаццаць, дванаццаць і г. д.; мыцца, сьмяяцца; мыецца, сьмяецца і г. д. — заместа: адзінадсяць, дванадсяць; мыецься, сьмяецься.
Заданьне. Сьпісаўшы, падчыркнуць злучэньні, аб хаторых гавармлася;
Хто позна ходзіць, той сам сабе шкодзіць. Дудка
— 121 —
грае жаласьліва. Ці знаў хто, братцы, з вас Тараса? Матцы трыццаць год, а дачцы адзінаццаць. Лёд на рэчцы затрашчэў. Парэчкі растуць пры рэчцы. У Вільні шмат старасьветчыны. Зашмат загадчыкаў і даглядчыкаў. Прыехаў аб'ежчык (заместа : аб'ездчык). У Слуцку ўсё палюдзку. Ваяводзкія палацы. Расхадзіўся, як брацкі звон. Па беленькай жэрдачцы чырвоны пеўнік едзе. Птушкі ў клетцы. Швэдзкія сярнічкі. Плыты ганялі ў Нямеччыну, у Прусію. У гародчыку растуць краскі. На лад пэрсідзкі ткуць яны. Француская мова багатая. He пазьнецеся ў школу! Хоць бедны, а пачэсны. Запрасілі на пачостку, а частаваць не частавалі.
§ 89. Зычныя з прыціскам („падвойныя’).
1*. Параўняй выгавар і напісаньне пададзеных слоў у розных славянскіх мовах:
беларускае: украінскае: стараславянскае; расейскае» польскае;
палажэньне положення положеніе положенье polozenie
вясельле веселля веселіе веселье wesele
жыцьцё’ ЖЙТТЯ жнтіе жнтьё іусіе
судзьдзя суддя судія судья s^dzia
2. У беларускай мове (звычайна ў канцы прадметнікаў) на месцы стараспавянскае групы амчнм 4~ j |~ галосны маем зычныя падоўжныя, з прыціснутым выгаварам („падвойныя"):
КНІГІ ОНЛАЙН
