Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
Чужаземнае I (сярэдняе) перадаецца мягкім ль, як у СЛОВах лямпа, пляц, плямха, клямка; Лёндан, лёзунг, манолёг, лёяльйы, філёзофія і г. д., або цьвёрдым л, як у словах капітал, ідэал, інтэграл, адмірал, артыкул, матэрыял, пратакол, формула, канікулы, бібула, трыбунал, і інш.
У чужаземных славох (у васнове) не дапускаецца ц^ханьче і даенаньне, а дзеля таго: дыплёмат, тыран, ^ыча.аІт, mwnₗ тэатр, аптэха, тэлвірама, дэпо, студэнт, і г. д., а не — дзінаміт, ціп, етудзент і г. д.
He зьмягчаюцца звычайна й зычныя з, с і ц: асмстзчт, маіазмп, пазыцмя, коопарацыя і г. д., але фачтазія, поэзія, аказія, Азія, Сібір і інш.
— 127 —
Апрача слоў здаўныхдаўна абеларушчаных — Піліп, Язэп, хунт, кахля, хваля, Хама, Хведар... — чужаземны гук ф перадаецца праз ф: форма, фронт, маніфэст, фамілія, фабрыка, Францыя і г. д.
УВАГА. Перадача чужаземных слоў блізка ўва ўсіх славянсвіх мовах выклікала і выклікае большыя ці меншыж труднасьці.
Асаблівую труднасьць для бэларусвай мовы вытварае аканьне. Трэба думаць, іпто заўсёды будзе тэндэнцыя (нахіл) і, проста, жыцьцёвая патрэба праводзіць аканьяе і ў чужаземныя словы. Але правясьці поўаае аканьне a, а яа месцы о, э. е — трудаа будзе дзеля дзьвёх прычын. IJepшае, што такое акамьне залішне адрывалаб слова ад яго радаводу, напрыклад: таляграма. гяаграфія. балятрыстыка(!)... Другое і важнейшае. шю гета ня зусім згодна і з кароднай фонэтыкай. дзе мавм звычайна на месцы ненаціск ных э, е гукі ы. і або дужа збліжаныя да іх: арышт, канцылярыя. тыпіграма, тыятр (ціятр). Літары эіе азначаюць гукі не залішне далёкія ац такога жывога выгавару, каб нельга было іх паківуць. Праўда, яны нарупіаюць правіла аб аканьні. але ааіое... вучаць крыху чужаземных «лоў, ужываных усімі народймі сьвету.
Магчыма,што правядзецца аканьне адносма да о; п р афэсар, м аналёг (заместа профзсар, w о н о л ёг) і г. д. Але і тутака прыдзецца, відаць, прынаясі ў некаторых разох затрымаць о ненаціскное, напрыклад: антодёгія (выбар вершаў—„красак") I онтолёгія („наука аб быцьці“). Тутака вельмі характэрйы прыклад такіх беларускіх слоў, як мовазнаўства, прыродазяаўства і вадобныя (о не пад націскамі).
С к а з.
^ЎТОР^Я пытакьні. (гл. „Першае кола“ лекцыі 31—38),
1) Што такое сказ? Якія бываюць віды сказаў?
2) Якія часьціны сказу асноўныя і якія даданыя?
3) Што такое дзейнік, выказьнік, дапаўненьне азначэньне?
4) Якія бываюць акалічнасьці?
5) Што такое просты і зложаны сказ?
6) Перад якімі злучнымі словамі ставіцца коска?
7) Якія знакі прыпынку стаяць пры выклічніку? (гл. „Другое кола“ лекцыя 31).
8) Калі ставіцца пункт, пытальнік, клічнік?
§w ^’ Прыдатак — гэта азначэньне, выражанае звычайна прадметнікам; стаіць яно ў тым самым склояе, як і тое слова, да якога яно адносіцца. Напрыклад: Астаўся адзін сын, сірата. Эх ты, Нёман, рака. Янка, брат майго таварыша, вельмі любіць паляваньне. Праляцела борзда лета, наша сьветлая пара. ІІа моры ходеяць караблі, або вяпікія параходы.
§ 100. Пабочнае слова. Такія словы, што выражаюць у сказе нейкую пабочную ўвагу, паясьненьне, называюцца пабочнымі словамі. Напрыклад: Напішы мне, калі ласка, пісямко да хаты. Яго, відань, у хаце ня было. На жаль, я не памятаю такога здарэньня. Ох, паплыўбы я, здаецца, хмаркі, разам з вамі.
§ 101. Зваротак або клічнае слова. Слова, што азначае імя асобы або назоў прадмету, да якога зьвяртаюцца з мовай, называецца звароткам або клічным
— 129 —
словам. Напрыклад: Сгўка! аьбегай, сынох, вады\ Ня ку~ вай ты, шэрая зязюля, сумным іукам у барм\ ХязрКІ пёмныя, маа бргт&нькЙ вецер гоніць вас беа дарожашгі.
§ 102. Залежньш сказы. Кожную цасьціну сказу можна разьвіць у цэлы сказ. Напрыклад: заместа — ніхто ня ведае чужога абвду можам сказаць: ніхто ня ведав^ як хто абвдае. Сказ як хто абедае — гзта разьвітае ў цэлы сказ дапаўненьне і залежыць ад сказу ніжто ня ведав — гэта асноўны СкаЗ; яя хто абвдав — гэта дгданы сказ. Даданы сказ называецца інакш эзлажным, бо залежыць ад асноўнага. Сказ асноўны інакш называецца незалежным.
Таксама, як сказ дапаўненьня, могуць быць даданыя сказы дзейніка, выказьніка, азначэньня 1 розных акалічнасьцей, калі яны замяняюць гэтыя часьціны і адказваюць на іх пытаньні.
Вось прыклады розных даданых сказаў:
1. Сказы дзейніка: I той багатыр, жто мае ўсялякага дабра, і той, хто дужы і вдароеы. Што упала, то й прапала.
2. Сказы выказьніка: Якія мы смідакіяйнашы сані. Якая ядп, такая й хада<
3. Сказы дапвўненькя: Што с'бяьчн чробіш, ?аго заўтра ня будзеш рабіць. Ня чынь другому таго, чам» сам ня любіш.
4. Ск. ззначэньня: Радасны й вясёлы пад’яжджаў Пятрусь у сяло, каторага ew ня бачмў ш) самых Каляд. Колькі ў рэшацв вадьг, столькі ў яго праўды. Толькі музыка, катораму ня было чоло рабіць, падышоў да іх. R дзе тая крынічанька, шлуб wmo хупаўсяі
5. Ск. акалічнасьці wecua: Две нянек мнош, дзіця бязнога. I думкі мкнуцца мімаволі туды, дав р^цмыа вясна. Адкуль хмары, адтуль і дождж.
6. Ск. акал. часу: Пакуль сонца ўаыйдне, раса вочы выесьць. Тады, госьцю, бывай у мяне, калі поўна ў гумне. Ян толькі гром вагрыміць, тады выганяюць жывёлу на пасьбу.
7. Ск. акал. спосабу: Плыве шумліва, ях ?а™> бяседа вольная такая. Р.сёл так шчыра ўчыцца ўмеў, штпо кніжкі ўсе як сена еьйў. Байбак бяжыць, аж балахон дрмжыць. Гол, як саіюл.
— 130
8. Ск. якалічнасьці мзты: Парой ён спыніцца, каб лепвй аавастрыць пяро гусінав. Штось пачала казаць, каб ааспакоіць плач.
9. Ск. ак&лічнасьці прычыны: Шануйце песьні свае, бо сьпяваюць нават жноіл у баіне. Затым сьляпы плача, што сьцежкі ня бача.
^г ^?®зы умоўныя выражаюць умоўную прычыну: Калі ты разумны, адгадай загадку. Бо нашто каласы, калі няма насількоу. Аалі гаспадар у карчмв скачі, то гаспадарка плача. Каб ня ежка, не адзвжка, дык былабы грошай дзежка.
11. Сказы уступальныя зыражаюць прычыну, каторая знаходзіцца ў супярэчнасьці з чаканым вынінікам, напр.: хоць г ведаю, нічога не скажу. Хоць і вв^ю—прычына; „нічога не скажу" — чаканы вынік. Прычьжа з вынікам у супярэчнасьці, бо, калі ведаю, то можна чакаць, .што скажу. Вось іншыя прыклады:
Аог^ WWTS і не дастатачная прмчіяна, але я устуШ№. 2&.оць колькі ні вучы асла, аслом ён будзе да канЦе. Як неяк холадна на сьвеце, хоць май даўно ўжо W дварэ.
м § 103. Пабвчныя СН83Ы, падобна да пабочных слоў, выражаюць нейкую пабочную ўвагу, паясьненьне. Напрыклад: I яшчэ, мой сын, прашу я, човен кінь у адрыне, Забраў Цішка ўсе свае цацкі, кашулькі ^нават S «ажо Рудаьку хацвўбія забраць, але лалая Гіараска не йа«г) ды пашоў да сястры за сына.
§ 194. Скврочакыя £даданыя сказы ня маюць злучных слоў і пачынаюццг. найчасьцей з дзеяпрыметійа або дзеяпрыспоўя (формы на чы, ўшы, ны, ты, лы). Напрыклад:
Гальлё спусьціуш^ над парканам, расла тут грушка з тоннім станам. М каля хаты у садочку, схіліўшысь Ч«ша ў куточку, стаялі вербы дзьве старыя. Ай|йЬЦіушы чізка стройніл валасок, плача сірацінка, ные каласок. Ня згубіўшы, ня шукай. Чужое бяручы’ сваё гатуй. На лёдзе паказаліся палонкі, прагрэтыя сшцам. Падышоў да работнікаў, перанасіўшых бярвзньне. Разагнуліся сьпіны і бліснулі твары, загарэлыя ад сонца. Гэтак думае ён, абціраючы сьлёаія.
§' 105. Зложана залежны і зложана • злучаны сказ. Калі зложаны сказ мае ў сабе залежны сказ, то
— 131 —
гэта зложаназалежкы сказ. Напрыклад: што a вона ўпала, то й прапала. Таму сьляпы плача, што сьцежкі ня бача.
Лле зложаны сказ можа складацца з раўнасільных незалежных сказаў. Гэта—зложаназлучаны сказ. Напрыклад: Лрьйрзла сонейка, згінуў амег, аеушллі вятры зямлю, Ластаўка дзень пачынае, а салавей канчае. Тут рэчка пад бокам, і процьма ў ёй w6w. Слухаюць людзі, і сарца гх млее.
Тутака сказы незалежныя адзін ад другога і злучаныя сэнсам, а часта і рознымі злучнікамі: а, *, ам, бо, ці, толькі і інш.
§ 106. Знакі прыпынку маюць азначыць на пісьме тое, што ў мове выражаецца прыпынкам або зьменай голасу (інтонацыя).
Пункт (.) — знак найвялікшага прыпынку, паказвае. шту думка і сказ зусім закончаныя.
Найчасьцей ужываны знак, што нават прыклады
лішнія.
Коска (,) — знак найменшага прыпынку, паказвае, што думка і схаз ня скончыліся, што далей ідзе ненкае дапаўненьне або аб'ясьненьне.
Коска выдзяляе зваротак (клічнае слова), прыдатак, пабочнае слова і пабочныя сказы, даданьія сказы з асноўнага і разьдзяляе падобныя часьціны ў зьлітым сказе. Напрыклад:
Дойдзел, братна, va работу] Вудзеш ты чжтакь яам, цемкым няўжекам. Такая ўжо, вібаць, была ям доля. Кругом круціц^ завіруха, гуляе, шуміць. s ■ уць ветры вавугламі выць і плакаць. і стагкаць. Сад,што быу ч^рньг, ужо распусьцгўся. Чалавек, покг ў горы ке пабудзв, ня suae дабра.
Коска можа разьдзяляць нават незалежныя сказы, калі яны кароткія і блізка да сябе прымыкаюць, <або калі паміж імі стаяць і. а, але, напрыклад: сонейка, ягінуў сьчеі, асушылі вятры аямельку. Лета 8»бірае. а зіма паядае. Загрымеў гром, ^ пашоу дождж.
Пункт з носкай або пасрэднік (;) знак пасярэдняга значэньня паміж пунктам і коскан, дзеліць сказы закончаныя, але па сваей думцы блізкія міжы
сабою. Напрыклад: „
Гаське корчмн яа каміяку, пацямнела у хаце; поу а пеуні пракрычалг, да ня ппіць усё маці. ^ксною косы
— 132 —
ынца штодз&нь робяцца цяплвйпымі. ПтуШкі пяюць зычней і весялей; перайка на іх асмяжавцца, г самі яны ажьгуляюцца.
_ Два пункты (:) ставяцца 1) перад пералічэньнем, калі есьць слова, што абымае ўсё пералічанае, напрыклад: lot мае чатмры порьі: вясну, лета, восень і зіму' 9 ™ІЖ незалежнымі сказамі, калі адзін аб'ясьняе Друп: Jym ня гачдаль, тут ня крама: няма даёіцю няма солі. Прышла пара касавіцы: трэба прымацца за’ касьбу. г ⁴
Працяжнік (—), быццам пункт, перарыў. сярод няскончанага сказу. Працяжнік ставіцца пасьля пералічэньня, або там, дзе прапушчана нейкае слова, і, наагул, тады, калі хочам зьвярнуць, працягнуць увагу слухача. Напрыклад: Вясна, лета, восень і аіма__поры ^У Чужаясіла — асіна. Лішня нітка — палатну залада Ілнньце — нехта едае. Падоадаі ~ еарву грушку,
КНІГІ ОНЛАЙН
