Беларуская граматыка для школ
Браніслаў Тарашкевіч
Выдавец: Народная асвета
Памер: 141с.
Мінск 1991
лыь: вясельле, Купальле, Ільля, ральля, з сольлю, кольле і г. д.
ньнь: здарэньне, сумленьне, пытаньне і г. д.
aw>: з гразьзю, мазьзю, зазьзяць, рызьзё,
сьсь; каса — касьсё, волас — валосьсе, колас — калосьсе і г. д.
ддзь: суд — суддзя... (лепш як судзьдвя), ладдзя, разводдзе і г. д.
UM^: жыцьцё, багацьце, куцьця і г. д.
жж: збожжа...
чч: лыка — лыччо, сук — суччо, печ — запечча, запеччу, у ваччу і г. д.
шш: зацішша, у вушшу, з роскашшу і інш.
Лпрача таго, такія прыціснутыя зычныя (у напісаньні падвойкыі) зьяўляюцца пры злучэньні з прадлогамі: ссыпаць, аддаць, бяззубы і г. д.
— 122 —
... vB^rA 1’ Зыч"ы" б> п> "> і Р не падвойваюцца: бязрыб‘е, куп е, Хацім я, надвор е (а не — бязрыббе, куппё надворра і г. Таксама: здароўе, безгалоўе...
* ? BⁱV ‘лі«ьі вію> віеш, віе; віём, віяцё, віюць.
а б о інакш( ўю, ўеш, ўе; ўём, ўяцё, ўюць;
лію, ліеш, ліе, ліём, ліяцё, ліюць а б о інакш;
льлю. льлеш, льле; льлём, льляцё, льлюць.
Заданьне. Сьпісаўшы, падчыркнуць падвойныя літары, што азначаюць прыцгснутыя аычтля;
Зйльле заглушыла поле. Зацішша прад бурай. Уражжа сіла наступіла. На прадвесьне бывае разводдзе. Гэркулес на раздарожжы. Ральлю трэба баранаваць. На сцэне іграю не вялікую ролю. Ільля наробіць гнільля. Жыцьцё, як мёду піцьцё. Наша Хацім‘я хоча капусты й бацьвіньня. Скінь гэтае рызьзё! Венікі вяжуць з бярозавага вецьця. На гальлі было гняздо. Мая сястра Галя. Пацямнела ў ваччу. Мост збудаваны з тоўстага бярвеньня. Стаіць крушнямі каменьне. Крыльлем махае, а ляцець ня можа (вятрак). Льецца (льлецца) Нёман паміж гораў. Зазьзялі зоры ў ясным небе. Буйным жыцьцём усё чыста кіпела. Колы мажуць каламазьзю.
(Да § 89): У сяле пабудавалі каменны дом. Мы куп!лі насьценны каляндар. У нас дзераўляныя ложкі. Каля гары вапенныя капальні. Раньняя зорка. Шкляныя дзьверы. Чырвоны колер, вінны смак, каменнае сэрца— што гэта так? (вішня). Ехаць конна. Пісьменнаму й кнігі ў рукі. Туманныя асеньнія дні. Малады сасоньнік расьце на ўзгорку.
§ 90. Прадлогі з прыслоўямі пішуцца разам: упврад, нааад, насустрэчу, дагары, араньня, аопроўды, наа^еіноцы, улетку^ увімау, ypawni, увечары, паасобку, уваччу, пабвларуску, ппчаску,потмм, ааіадая, наўммсьля, спакваля, наўсёды, адкуль, дасюль і г. д
Таксама разам пішуцца складаныя прыслоўі і ні, Н® 3 прыслоўямі: ніколі, ridse, некалісь, няма, аберуч, аб^зе, абмяк, ажно і г. д.
Заданьне. Сьпісаўшы, падчыркнуць прыслоўг.
Сонца зранку жарам пыша; ветрык лісьцем чуць калыша, вее чуць паўзьверх зямлі. Што ўвесну ножкаю коп, то ўзімку ручкаю хоп. Гэта зроблена наўмысьля. Ішлі мы памаленьку, вобмацкам, каб папацёмку на што не наткнуцца. Лбыяк прышло—лёгка й з рук
— 123 —
зышло. Грозен рак, да ззаду вочы. Папаў, як укнерат: ні ўзад, ні ўперад. Ветрык ледзьледзь набяжыць. Пусть! ў летку нашы сёлы. Вясна тымчасам рабіла сваё дзела. Маеш час, але ня ўмееш тым часам распарадзіцца. Сьпераду грэе, а ззаду вецер вее. Шатавіламатавіла панямецку гаварыла, патурэцку заварочвала; сьпераду шыльцавільца, спадысподу палатно, а зьверху аксаміт. Таксяк накасяк, абы не палюдзку. Свой свайму паняволі брат. Па няволі ня плачуць. Hi калі то было, ні калі то будзе. Ня здраджу ніколі.
§ 91. Вдмоўнасьць ні пішацца:
1) калі ні можна замяніць на ані, напрыклад: ні разу, ні гугу; ні вала, ні кала; ня ўмею ні чытаць, ні пісаць — хочуць на караля абабраць; ні панюхаць не далі... (аяі разу, ані гугу; ані вала, ані кала; ня ўмею аяі чытаць, ані пісаць і г. д...).
2) у злучэньнях як ні, куды ні, шт© ні, каго ні і інш., калі сказ ня мае адмоўнага сэнсу: як ні круці, а трэба умярці. Куды ні кінь — ускдм клін і г. д.
3) з адмоўнымі заіменьнікамі міхто, нішто, нічый, ніякІ, ніводзгн і з адмоўнымі прыслоўямі я!колі, нідзе, нічуць, нікуды...
УВАГА. Трэба, ведаць, што ў шмат якіх гутарках беларускае мовы, асабліваж заходніх, ні ужываецца заместа не (нд), напрыклад: ні буду, ні маю, ні разьбяру, ніпагода, «івясёлы дзень, німа, ніхай I г. д.
ЗадвНЬне.Л, ветрагон, ч&ртапалох, навабранец, белавусы, 6*mmaww, сьветлазокі, даўіавязы, гарбаносы і шмат іншыя.
У рэдкіх разох зложаныя словы не падлягаюць аканьню, напрыклад: шгподня, шчюдвенны, гэтарочны і некаторыя новаствораныя навуковыя тэрміны: мовазнаўетва, прыродазнаўства, словавытварэньчв і падобн.
§ 95. Прадлогі перад і. Калі прадлог канчаецца на ылосны гук, то і заічяняецца на й, як заўсёды пасьля галоснага: зайеьці, дайсьці, найеьці, внайсьці, прыісьц/, выйсьці; зайду, дайду, найду^ анайду, прмйду, наймо, прыймо, еаймо, займеньнік, вайграць...
— 125 —
Трэба заўважыць, што формы нашоў, знашоў, аа> ш&ў, прышоў^ вмшаў ужываюцца заместа наійшоўі зай^ шоў і г. д. (на, за... | ішоў = найшоў, зайшоў...).
Калі прадлог канчаецца на амчны, то і (ям заўсіМм) посьле цьвёрдага зычнага выгаварваецца як Ы: адмебці, падмсьці. зысьці; адцшоў, падышоў, зышоў; адыду, падмду, выду; спадысподу (ад, пад, з р ісьці, іду, ішоў =s? адысьц^, адьгду, адышоў, падыхзоў,.^).
УВАГА*. Гвтае самае гукавое зьявішча маем і тэды, калі адно слова канчяецца цьвё'рдым зычным, а другов пачынаецца на і: у такім палажэньні чуваць ы, а не I. Напр.і £ н I я н a выгаварваецца, як ён ы я н а; £н ішоў—як: £н ышоў, мой брат Ігнат—як: мой брат ыгнат. Гэтае эьазішча на пісьмв не адзначаецца, а калі пасьпя эычнага арабіць паўзу (перарыў), to I выгаварваецца ! так, як пішаццаімой брат— Ігнат, ён — і яна...
Заданьне. Перапісаўшт, падчыркчуць злучэкьнв прад^ лмаў 8 і;
Ябыяк прышло, лёгка й з рук зышло. 3 дурнем ні знайсьці, ні згубіць. Кругом абышоў, нічога не знашоў і назад прышоў. Мы ўвашлі ў хату. Прышлі дадому раніцай. Покі сонца ўзыдзе, раса вочы выесьць. Чалавек з падысьцем (з хітрыкамі). Застлося адно падысподдзе.
§ 96. Перанос слова. Словы пераносяцца ў другі радок складамі: сарока, сарока; верацяно, верацяно, верацяно.
Пры пераносе прынята трымацца такіх правіл:
1) адна літара не пакідаецца і не пераносіцца. Нельга, напрыклад, перанесьці так: уміраць, стаю, яма;
2) злучэньне зычных разьбіваецца: конна, пісьмо, пальцы, насеньне, гальлё, суччо, варта, страшна, казка, цёплы, лепшы, дружба, вярнуцца, дваццаць, падьгсподдзв або падьгсподзь дзе і г. д. Таксама хвойка, сойка, лаў.ка, ыілоў.ка... Дле дз і дж ніколі не разьбіваюцца, калі азначаюць адзін гук: гарадвхі, дожджых;
3) калі прыстаўка творыць склон, то яна пры пераносе аддзяляецца: настольнік, гірыткнуцца, адзначыць, аджануць і г. д., але нельга перанасіць так: «д ышоў, уз~ыду, бо тут няправільны падзел на склады; трэба — адьгшоў. узыду і г. д.
4) пры пераносе слова ставіцца знак пераносу ().
— 126 —
§ 97. Чужаземныя слояы, узятьія з чужое мовы даўно, пішуцца так, як гэта чуваць у штодзённым ужытку: літара, аканом, арганісты, паляруш, калідор, леварвэр (і равольвар), пратакол.
Чужаземныя словы, нядаўна ўвайшоўшыя ў беларускую мову, асабліваж навуковыя тэрміны, пераважна перадаюцца, па магчымасьці, так, як у тэй мове, скуль яны ўзятыя: тэлеграф, тэлеграма, колёквіум, географія, геомэтрыя, тэрыторыя, унівэрсытэт, эволюцыя, элемэнт, інтэлігенцыя і г. д.
У некаторых з такіх слоў ужо аканчальна прынята частковае аканьне, напрыклад: лігпаратура, не літ&рмтура (пад уплывам слова літара), рэдактар, дыр9ктар,ілспэктар, a не рздаятор, ділрзктор^ інспэктор— пад уплывам беларускіх знахар, пісар і падобн.
Некаторыя словы, нядаўна перанятыя ў народзе, так хутка і глыбока усвоіліся ў народнай мове, што і ў літаратурнай прынята іх пісаць з поўным аканьНЙМ, напрыклад: аратар (оратор); камісія, камітэт, каxisap, вакаал, акпаія.
Заместа чужаземных падвойных зычных пішуцца простыя: тса, мааа, тэлеграма, Фінляндыя, Голяндыя, а не ~ касса, масса, тэлеграмма, Гольляндыя, Фіннляндыя і г. д.
Лднак у некаторых словах застаецца падваеньне: Ганна, манна, ванна, мадонна, Будда, Мэкка...
КНІГІ ОНЛАЙН
