Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
ь.
АНДРЭЙ МАКАЁНАК
697
Д з е д. Што ўсё гэта азначае? Што з ім?
Та т a. He знаю. Нічога не знаю.
Д з е д (крычыць). А хто павінен знаць, калі ты не знаеш?!
Тата і дзед варэшце таксама выглядваюць у акно.
Та т а. Ды ён, здаецца, цэлы!..
Д з е д. Глядзі, глядзі, яна падымае яго...
Та т а. Устае, устае...
М а м а. Сынок... сынок мой!..
Д з е д. Ну і жывучы!.. Ідзе!.. Ідзе!.. Ды ён святы!
Та т а. Гэта дрэва яго ўратавала...
М а м а. Звяры вы! Каты! Звяруугі! Што вы зрабілі з дзіцём? Да чаго давялі дзіця?! Д з е д. Гэта я давёў?
М а м a. I ты! I тыі Накінуліся...
Д з е д (крычыць). Гэта вы яго давялі! Ты чула, што ён вам гаварыў адтуль? Цяпер вінаватага шукаеце?
М а м a. I ён! I ён яго давёў!
Т а т а. 3 хворай галавы на здаровую?
М а м а. Божа мойі Божа мой!
Ляпнулі дзверы. Усе прыціхлі. Чакаюць. Глядзяць на дзверы. На парозе з’яўляецца м а л ы.
За ім с я с т р а.
Малы ідзе паволыіа, ступас так, нібы ў яго папечаны падэшвы ног. Галава высока ўзпята. Ён не прыходзіць, ён з’яўляецца. Відаць, так будзе з’яўляцца народу Ісус Хрыстос у другое прышэсце. Вось толькі твар малога выражае нешта дзіўпае. I не зразумець адразу — ці то ён цяпер святы, ці то ён чокнуты. Вочы пустыя, чужыя, тоўсты язык нс змяшчаецца ў роце. Усе неяк благагавейна глядзяць, як малы падыходзіць да стала.
М а м а. Ты... не разбіўся?!
С ы н (чеяк вяла). He, не разбіўся.
М а м а. У цябе нічога не баліць?
С ы н. He, мама.
Та т а. Ты цэлы, сынок?
С ы н. Цэлы, тата.
Д з е д (дэівіцца). I сіняка няма?
С ы н. Няма, дзядуля.
Д а ч к a. I не страшна было?
С ы н. He, сястра.
Паўза.
М а м а. Ну, добра, сынок, сядай, еш.
С ы н. Добра, мама.
Усс зноў рассаджваюцца за сталом.
Та т а. Накладвай, накладвай.
С ы н. Добра, тата.
Д з е д. А цяпер кусай і жуй, жуй, жуй, унучак.
С ы н. Добра, дзядуля.
Д а ч к а. Ну... ну... Глытай, глытай жа...
С ы н. Добра, сястрычка.
Т а т а. Накладвай яшчэ, накладвай і жуй.
С ы н. Добра, тата.
М а м а. Жуй, жуй і глытай.
С ы н. Дзякую, мама.
698
АНДРЭЙ МАКАЁНАК
Д а ч к а (са здзіўленнем). Тата! Мама! Ён нейкі!.. Нейкі не такі... Што з ім? Ён не такі!
Т а т a. А мы зараз яму тэлевізар уключым. Якраз прыйшоў час палітычнага каментатара. Так, сынок? ДачушкаІ
Тата ківае галавой на тэлевізар. Дачка ўсё зразумела і хуценька ўключае яго.
Каментатар. 3 Парыжа паведамляюць: сюды прыехалі прадстаўнікі дваццаці трох краін для агалашэння міжнароднай лігі барацьбы ў абарону мініюбкі...
М а м a. He трэба...
Мама выключае тэлевізар.
Усе назіраюць за рэакцыяй малога. Сын абыякавы.
Д а ч к а. Трэба! Трэба!
Дачка ўключае тэлевізар.
Каментатар. Ватыкан. Папа Рымскі Павел VI зноў пацвердзіў, што каталіцкім свяшчэннікам забаронена жаніцца. Гэта быў адказ Папы на катэгарычнае патрабаванне галандскіх свяшчэннікаў на чале з епіскапам...
Мама выключае тэлевізар.
М а м a. He трывожце!..
Д а ч к а. Мама! Што ты разумееш?!. (Уключае.)
Каментатар. У выніку нападу партызан на амерыканскую базу забіта дваццаць дзевяць амерыканцаў і семдзесят...
Мама зноў выключае тэлевізар.
М а м а. Яму нецікава.
Д а ч к а. МамаІ
С ы н (абыякава). А можа, футбол, тата? Праўда, мама?
Паўза.
Усе не вераць сваім'івушам.
Д а ч к а (раптам адкрыла). Ды ён жа ідыётам стаў! Тата' Мама!..
С ы н (успамінае). Ідыёт... Дыпламат... Пакт... Недзе чуў... He помню... Забыў...
Д а ч к а (са слязамі). Ну так, ну так, ён ідыёёт... А ён так хацеў, так хацеў стаць прэзідэнтам... ці прэм’ерміністрам. I стаў бы. А цяпер...
Д з е д. Во цяперто напэўна стане. Толькі такія і становяцца...
Д а ч к а. Ды ён жа ідыёт! Ну праўда, праўда, ён жа ідыёт!
Та т а (адварочваецца). А можа, гэта і лепш?..
Д з е д. Вам?.. Вам — лепш.
М а м а. Ды і яму.
Д а ч к а (узбунтавалася). Гэта?! Гэта — лепш?!
Д з е д. Спадзяюся, ты не выскачыш праз акно?
Д а ч к а. Я? Ну, не! Я на касцёр! На эшафоті На крыж пайду, каб не стаць такой, як ён!
С ы н. Ты заўсёды такая. Вы ўсе заўсёды такія.
Сын бярэ тоўстую кнігу і паволыіа, вельмі паволыіа ўзпімаецца па лесачках на самы верх.
Заслона
1969
УЛАДЗІМІР КАРАТКЕВІЧ
699
ФІЛАЛАГІЧНАЕ ПАКАЛЕННЕ
УААДЗІМІР КАРАТКЕВІЧ
(1930—1984)
ДЗІКАЕ ПАЛЯВАННЕ КАРАЛЯ СТАХА
Я стары, я нават вельмі стары чалавек. I ніякая кніга не дасць вам таго, што на ўласныя вочы бачыў я, Андрэй Беларэцкі, чалавек дзевяноста шасці год. Кажуць, што доўгія гады лёс дае звычайна дурням, каб яны папоўнілі разумовы недахоп багатым вопытам. Ну што ж, я жадаў бы быць дурным удвая і пражыць яшчэ столькі, бо я дапытлівы суб'ект. Столькі цікавага адбудзецца на зямлі ў наступныя дзевяноста шэсць год!
А калі мне скажуць заўтра, што я памру, — ну што ж: адпачынак таксама нядрэнная штука. Людзі калісь будуць жыць нават даўжэй за мяне, і ім не будзе горка за жыццё: усё ў ім было, усякага жыта па лапаце, усё я зведаў — нашто ж шкадаваць? Лёг і заснуў, спакойна, нават з усмешкай. Я адзін. Памятаеце, казаў Шэлі:
Цемра здушыла
Цеплыню скрыпічных таноў. Калі двое навек разлучыліся, To не трэба пяшчоты і слоў.
Яна была добрым чалавекам, і мы пражылі, як у казцы: «доўга, шчасліва, пакуль не памёрлі». Але хопіць надрываць вам сэрца смутнымі словамі — я ж казаў, старасць мая — радасць мая, — лепей распавем вам штосьці з далёкіх, з маладых маіх год. Тут у мяне патрабуюць, каб я сваім апавяданнем скончыў сказ пра род Яноўскіх і яго заняпад, пра вымарачнасць беларускай шляхты. Відаць, трэба мне зрабіць гэта, бо, сапраўды, якая ж гэта атрымаецца гісторыя без канца.
Да таго ж, яна блізка датычыцца мяне, і расказаць пра гэта ўжо ніхто не можа — толькі я. А вам цікава будзе паслухаць дзіўную гісторыю і пасля сказаць, што яна вельмі падобна да выдумкі.
Дык вось, перад пачаткам я скажу, што тут праўда, шчырая праўда, толькі праўда, хоць вам давядзецца пакласціся ў гэтым толькі на адно маё слова.
РАЗДЗЕА ПЕРШЫ
Я ехаў з губернскага горада М. у самы глухі куток губерні на наёмным вазку, і мая экспедыцыя падыходзіла да канца. Заставалася яшчэ якія тыдні два начаваць у адрынах або проста ў вазку пад зорамі, піць з крыніц ваду, ад якой шчыміць лоб, слухаць працяглыя, як беларускае гора, песні баб на прызбах. A гора ў той час хапала: падыходзілі да канца праклятыя васьмідзесятыя гады.
He думайце, аднак, што мы ў той час толькі і рабілі, што крычалі і пыталі ў мужыка: «Чаго бяжыш, мужычок?» і «Ты проснешься ль, нсполненный сііл?»
Гэта прыйшло пазней — сапраўдныя пакуты за народ. Чалавек, як вядома, найбольш сумленны да дваццаці пяці год, у гэты час ён арганічна не выносіць несправядлівасці, але моладзь занадта прыслухоўваецца да сябе, ёй нова і цікава глядзець, як новымі думкамі і пачуццямі (яна ўпэўнена, што такога не думаў і не адчуваў ніхто) рунее душа.
I толькі потым прыходзяць бяссонныя ночы над шматком газеты, на якім надрукавана такімі ж літарамі, як і ўсё, што сёння ўзвялі на шыбеніцу трох, разумееце, трох, жывых і вясёлых. Потым прыходзіць і жаданне ахвяраваць сабою. Усе мы, і я ў тым ліку, прайшлі праз гэта.
Але ў той час я ў глыбіні душы (хоць і лічыўся «чырвоным») быў перакананы, што
700
УЛАДЗІМІР КАРАТКЕВІЧ
не толькі з шыбеніц растуць на зямлі лясы (што, вядома, было правільным нават у часы Іасафата Кунцэвіча і беларускай доказнай інквізіцыі) і не толькі стогн адчуваецца ў нашых песнях. ' I
Для мяне ў той час было значна больш важлівым зразумець, хто я, якім багам я павінен маліцца. Прозвішча маё было, як казалі ў тыя часы, «польскае», — хоць я і дагэтуль не ведаю, што ў ім такога мазавецкага было, у гімназіі (а гэта было тады, калі яшчэ не забыўся чорнай памяці папячыцель Карнілаў, паплечнік Мураўёва) называлі нас, гледзячы на мову бацькоў, «древнейшей ветвью русского племенн, чнстокровнымн, нстннно русскнмн людьмн». Вось як, нават больш рускія, ніж самі рускія. Прапаведавалі б нам гэтую тэорыю да пачатку гэтага стагоддзя — абавязкова б Беларусь перашыбла Германію, а беларусы зрабіліся б першымі гвалтаўнікамі на зямлі і пайшлі б адваёўваць у рускіх, якія не сапраўды рускія, жыццёвы абшар, асабліва яшчэ калі б добры божачка даў нам рогі.
Я тады шукаў свой народ і пачынаў разумець, як многія ў той час, што ён тут, побач, толькі за два стагоддзі з нашай інтэлігенцыі добра выбілі гэта разуменне. Таму і працу сабе я выбраў незвычайную — зведанне гэтага народа.
Я кончыў пасля гімназіі універсітэт і стаў вучонымфалькларыстам. Справа гэтая ў той час толькі пачыналася і лічылася сярод уладу маючых небяспечнай для існуючага парадку.
Але паўсюль — і толькі гэта рабіла лягчэйшай справу маю — я сустракаў увагу і дапамогу. I ў асобе малаадукаванага валаснога пісара, які пасля дасылаў запісы казак мне і Раманаву, і ў асобе дрыжачага за хлеб вясковага настаўніка, і (мой народ жыў!) нават у асобе аднаго губернатара, надзвычай добрага чалавека, сапраўднай белай вароны; ён даў мне рэкамендацыйны ліст, у якім загадваў пад пагрозай суровых захадаў чыніць мне ўсялякую дапамогу.
Дзякуй вам, простыя беларускія людзі!
Нават зараз яшчэ я малюся на вас. Што ж казаць пра тыя гады...
Паступова я зразумеў, хто я. Што прымусіла мяне зрабіць гэта?
Можа, цёплыя агні вёсак, назвы якіх і дагэтуль нейкім цёплым болем уваходзяць у маё сэрца: Ліпічна, Сорак Татар, Бярозава Воля, урочышча Разбіты Рог, Памярэч, Дубрава, Вавёркі?
А можа, начлег на поплаве, калі дзеці баюць казкі і драма крадзецца да цябе праз кажух разам з холадам? Ці мурожны пах маладога сена і зоры праз прадзёртую страху адрыны?
Або нават і не яны, а проста хвойная ігліца ў чайніку, дымныя чорныя хаты, дзе жанчыны ў андараках прадуць і пяюць бясконцую песню, падобную на стогн.
Гэта было маё. За два гады я абышоў і праехаў Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, частку Віленскай губерні. I паўсюль я бачыў гора народнае, бачыў брудных дзяцей, бачыў сляпых жабракоў, бачыў гора народа майго, даражэй за які — я зараз ведаю гэта — у мяне не было нічога на свеце,
Тады тут быў этнаграфічны рай, хоць казка, а асабліва легенда, як найбольш нетрывалыя прадукты народнай фантазіі, пачалі забірацца ўсё далей і далей, у мядзведжую глуш.
Я пабываў і там, у мяне былі маладыя ногі і маладая прага. I
КНІГІ ОНЛАЙН
