Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
У Прынце ніхто не чуў ні пра якое прыбыццё ў Кунцэвічы ваеннага абозу. На просьбу дапамагчы туды дабрацца хаця б аднаму з іх літовец, памятаючы, што Стах у жаночай вопратцы можа сысці на жанчыну, так яго і апрануў, паклаў на воз, на гарохавую салому, шчыльна абгарнуў коўдрамі, запрог каня і павёз — нібыта сваю хворую на тыф жонку ў Кунцэвічы да сваяка, прыватнага лекара. А Косцік з рэчамі застаўся ў Прынце.
Апоўдні яны вярнуліся назад на хутар, упэўніўшыся, што ўначы сапраўды прыбыў вялікі санны абоз, прывёзшы шмат бальшавіцкай пяхоты, аднак гэта, відаць, былі нейкія звычайныя франтавыя замены, малазначныя перафармаванні, бо тым самым абозам, які зранку вяртаўся на ўсход, шмат чубоў таксама і ад’ехала, а ў Кунцэвічах не відаць было ні большай колькасці бальшавікоў, ні нейкай новай зброі.
Яны нават не спадзяваліся так хутка і лёгка правесці выведку і тут жа пайшлі ў кірунку Смалярні, не чакаючы нават, пакуль гасцінная літоўка прыгатуе калдуны.
Надвор’е зранку было пахмурае і туманнае, аднак пасля абеду неба праяснілася, і ў бледным коле на небе паказалася сонейка. Мароз таксама слабеў.
Яны мінулі поле Прынты, пасля доўгі выган, які належаў суседняй вёсцы, і ўвайшлі ў кунцавіцкія лясы, якія праз шырокую, на некалькі вёрстаў, паласу дзяржаўнага лесу злучаліся са Смалярскай пушчай.
У гэты дзень бор выглядаў дзівосна, проста як царства нябеснае. Дрэвы густа пакрывала шэрань. Кожная галінка, кожная сцяблінка, кожная палачка былі агорнутыя белым пушком і карункамі — яны затрымлівалі на сабе позірк чалавека і лашчылі ягонае сэрца сваёй красою. Старыя, крывыя, гарбатыя, скалечаныя, часам брыдкія дрэвы сёння зачароўвалі сваёй прыгажосцю. Маладыя ялінкі, кудлатыя бярозы, ліпы, вольхі выглядалі нібы маладыя дзяўчаты ў вэлюме на шлюбным каберцы. Куды ні зірнеш — бель, краса — прыгажосць кожны раз у іншым вобразе, фігуры, у іншай манеры. Аж не хацелася верыць, што ў іх звычайным надбярэзінскім краі Бог наяве паказвае такія цудоўныя краявіды, якіх нават у казцы не пабачыш.
Стаяла поўная ціша. Ветру ніякага. Нідзе не было чуваць ні рэха сякеры, ні водгулля чалавечай працы ў лесе. Толькі крумканне варон далятала аднекуль з далёкай дарогі і стук дзятла ды працяглае клюканне жаўны.
Напаткаўшы месца, дзе яны начавалі ўвосень, прабіраючыся першы раз, яшчэ гуртам, у Бабруйск, хлопцы спыніліся адпачыць і перакусіць. Распалілі вогнішча, набралі вады ў ручаі, што цёк побач, згатавалі гарбаты і, запіваючы ёю сітны хлеб са шмальцам, падмацоўваліся, адпачывалі і саграваліся.
— Божа мой! — сказаў Стах. — Яшчэ паўгода не мінула, як мы з дому пайшлі, а здаецца, нібы ўжо гады два.
— Мяне і два гады не было, — адказаў Косцік.
— Я таксама мінулай зімой даўжэй, чым гэтым разам, свайго дому не бачыў, але тады я так не сумаваў, ды і прыгодаў такіх не меў, як цяпер. Столькі навінаў назбіралася, што дня не хопіць апавесці.
— Апрача здарэнняў з нашай службы, якімі яшчэ не час хваліцца, нам і расказаць асабліва няма чаго. Тое, што Юзік атрымаў па мордзе, што ён жыве з Зоськай без шлюбу, што Норба з Полькай пажаніліся, што трое нашых загінула і што Пятроўскі з’ездзіў у Варшаву, — гэта ўсё ў Смалярні ўжо ведаюць. Адно Норба расказаў, другое — Валька. А ў нас што за навіны?
— І тое праўда. Але дзіўна, чаму ён так доўга не вяртаецца.
— Хто, Валька?
— Ну. Здаецца, ужо два тыдні будзе, як пайшоў.
— Ага, каля таго.
— Можа, бацькі не хочуць пускаць з ім сваю Каську гэткім чынам?
— Чаму ж не хочуць? Заўжды ж усе яму былі радыя. Пакуль збяруцца… А чаго ім надта спяшацца? Мы таксама там пару дзён прабавім.
— Не, браце, заўтра раней ці пазней нам трэба паведаміць начальніку пра тое, дзеля чаго ён нас адправіў. Пасля вернемся і спакойна працягнем адпачываць. Што нам, доўга ці цяжка па такім шаране пераляцець у адзін і ў другі бок?
— Па гэтым шаране, браце, доўга не паходзіш, — сказаў Косцік, углядаючыся ў неба. — Завіруха будзе.
— Ты па гэтым абручы на сонцы вырашыў?
— Па абручы, па піску жаўны і па ўсім іншым… Дапіваем і хадзем.
— Рана яшчэ, паспеем. Давай адпачнём яшчэ трохі.
Аднак доўга яны не бавіліся: дапілі гарбату, пераперазаліся, спакавалі рэчы і пайшлі.
Праз паўгадзіны неба пачала зацягваць шэрая хмара, падняўся паўночны вецер. Дрэвы зашумелі, узняліся клубы снегу.
Неўзабаве снег паваліў і з неба.
— Казаў жа я табе, што снег будзе! — нібы задаволена сказаў Косцік.
— Так, знахар з цябе не абы-які, — пахваліў Стах.
Яны беглі трушком усё шпарчэй, іх падганяла жаданне як мага хутчэй убачыцца са сваімі роднымі. Душой яны былі ўжо з імі — віталіся, расказвалі, слухалі, радаваліся.
На змярканні яны ўвайшлі ў Смалярскую пушчу. Ад выгляду знаёмых дрэваў, пагоркаў, нізін, лугоў сэрцы хлопцаў пачалі біцца радасным, паскораным тэмпам, у вачах выступілі слёзы, у грудзях сціснула дыханне. Здавалася, усё навокал ім радасна ўсміхалася і міла іх вітала. Дрэвы нібыта звярталіся да іх сваім шумам: дзе ж вы былі, хлопцы, гэтыя паўгода? У нас прайшло столькі прыгожых ранкаў, столькі слотных дзён, столькі дажджоў, бураў, завірух! І мы хаваем шмат навінаў і сюрпрызаў для вас!
Завіруха ўжо добра разгулялася. Дзьмуў усё мацнейшы сівер, разгойдваў дрэвы, гудзеў у іх галлі. У полі, напэўна, было вельмі халодна, аднак у хлопцаў, якія подбегам рухаліся ў лясным зацішшы, ажно пот выступаў на лбе.
У сем пятнаццаць яны спыніліся ля леснічоўкі. Прыйшлі б на паўгадзіны раней, але Стах новым ботам моцна нацёр сабе пятку, таму кульгаў і ў канцы ўжо зусім не паспяваў за Косцікам.
Сабакі, пазнаўшы Косціка, прывіталі іх, не падымаючы брэху, таму ў хаце яны з’явіліся зусім нечакана. Маці сядзела на зэдліку перад печкай і, гледзячы на гаршкі, што стаялі ля агню, цёрла мак. Старэйшы з братоў, якія засталіся дома, на драўлянай калодцы калоў палена ля каміна, старэйшая сястра прала, седзячы на зэдліку з другога боку каміна, каля яе сядзеў другі брат і, пільнуючы агонь, чытаў лемантар. Меншыя дзеці скакалі на лаве і гулялі на печцы, а стары Васілеўскі сядзеў здалёку ад святла, на лаве за сталом, і кавалкам шкла шліфаваў драўляную лыжку.
— Хай будзе пахвалёны Езус Хрыстус! — павіталіся яны, пераступіўшы парог, як наказваў сваім дзецям стары Васілеўскі.
— На вякі вя… — пачуліся з усіх бакоў адказы і ва ўсіх на палове перарваліся.
— Аёй! Косцік! Косцік прыйшоў! Сынку!.. Браце! — крычалі ўсе, зрываючыся з месцаў.
Першай Косціка схапіла ў абдымкі маці, бо сядзела найбліжэй да парога.
— Косцю! Сыночку мой дарагі! Ты жывы! Дзіцятка маё! — завяла старая, цалуючы ягоны твар і плачучы ад радасці. — Удалы ж ты, мой сынку, хоць і нешчаслівы! Мы от дома заўсёды, у цёплай хаце сядзім спакойна, а табе даводзіцца па свеце цягацца і ад людзей хавацца, як арыштанту або канакраду якому!
Сёстры і шматлікія браты ўсе да аднаго кідалі свае заняткі і беглі прывітаць і абняць брата.
— Косцік, блатка нас лодны! Дзе ты быў, сто цябе так доўга не было? Бальсавікоў біў? Блатка нас! Асілак уланскі! — шчабяталі малыя, хапаючы Косціка за штаны і боты.
— Ціха тут, жабы, з такімі словамі! На печ ідзіце! — лаяўся бацька. — Мечык! — звярнуўся ён да старэйшага хлопца. — Зірні, ці сабакі на дварэ! Ну, як ты, хлопча, трымаешся яшчэ? — спытаў ён, цалуючы Косціка ў галаву, калі той нахіліўся да ягоных рук. — Як гадуешся? А твар жа гладкі! Ну, не стой, здымай жа сваю ношку! Ты, Стаху, таксама. Здымайце, распранайцеся і сядайце. Пераначуеце спакойна ў хаце. У такую завею нястрашна. Зрэшты, сабакі забрэшуць, як што якое.
— Я начаваць не буду, — сказаў Стах. — Пайду да сваіх.
— Куды, у Смалярню?
— Ну не ва Убярэззе ж.
— Ай, бяда-бяда. Бальшавікі ж у нас.
— Бальшавікі зноў у Смалярні?! — ускрыкнулі абодва.
— Ды ўвесь засценак імі набіты.
На твары ў Косціка выступіў цень вялікага расчаравання. Ён цяжка ўздыхнуў і, звяртаючыся да ўсіх навокал, пачаў жаліцца ды лаяцца:
— Вось табе і маеш!.. От як! От, шчасце маё горкае...
— Каб іх пярун узяў! Каб на іх халера напала і на ўсё іх племя! Каб яны крывёю заліліся! Ужо больш за тыдзень стаяць. Відаць, на другі дзень пасля таго, як бяда з Валькам здарылася. Як заехалі, так і стаяць дасёння, — сказаў Васілеўскі.
— Якая бяда?! — ускрыкнулі абодва. — А што з ім здарылася?
— Як жа, хіба вы не ведаеце? Яшчэ навіны ў Бабруйск не прыйшлі? Глянь ты… Загінуў небарака. Забілі яго гады.
У хлопцаў падкасіліся рукі і ногі.
— Забілі? Праўда? — прастагналі яны. — Божа! Валька!.. Братку! Як жа ж так? Татка, раскажыце ж! Раскажыце, дзядзька!
— Замучылі беднага. Пазней раскажу, зараз лепей памаліцеся за ягоную душу.
Косцік са Стахам тут жа скінулі торбы, паклалі іх на лаўцы, укленчылі перад абразамі і пачалі чытаць «Анёла Панскага». Васілеўскі хутка кідаў загады сямейнікам:
— Мечык! Прыбяры сваё палена! Вы, бабы, жыва ўзяліся за патэльню! А вы, жабы, — звярнуўся ён да малых, — на печ!
Ён выйшаў на падворак, спусціў сабак у лес, паразварочваў іх будкі, каб яны не хаваліся ад завірухі, пасля залез на страху і дастаў свініну. Косцік і Стах працягвалі маліцца, схаваўшы твары ў далонях. Васілеўскі запаліў лямпу, што вісела над сталом каля іх, прайшоўся сюды-туды па хаце і, убачыўшы, што яны працягваюць маліцца, сказаў:
— Досыць, уставайце ўжо, хлопцы! Назад жа яго не падымеце. Дай яму, Божа, вечны спакой і Неба, але і нам, як кажуць, жыць трэба.
Ён пасадзіў хлопцаў на лаве за сталом, сам сеў на другой, запаліў люльку і, падаючы сыну машну з тытунём, пачаў:
— Праз Яся, галадранца паршывага, загінуў небарака, вечны яму спакой.
— Праз Яся?! Дык гэта ўсё хлусня — ягонае навяртанне?
— Так, хлусня. Юда ён, шатан сапраўдны. Сам сабе, вырадак паршывы, бізуном парассякаў спіну, каб людзям вочы замыліць і вас усіх да аднаго вынішчыць. Зразумеў, што аблавамі рады не дасі, і пайшоў на хітрасць. Тое самае напаткала б і Норбу, калі ён па сваю дзеўку прыходзіў, але Бог неяк збярог. Норба пусціў пагалоску, што будзе бавіцца цэлы тыдзень, а сам на другую ноч нечакана ўцёк з Полькай. А Валька-небарака трапіўся. Тры дні спакойна сабе гасцяваў у Смалярні, размаўляў з усімі адкрыта, расказваў, як там і што за ракой. Я сам з ім нават вось так, як з вамі, за сталом сядзеў, гутарыў, можа, з гадзіну. На чацвёрты дзень ён сабраўся вяртацца ў Бабруйск, забраўшы з сабой Каську і яе брата старэйшага, але пачалася завея. Тая апошняя, вялікая, што была перад адлігай. Дык яны і затрымаліся. Уначы, у самую завіруху, калі нават сабакі ў будынках спалі, выйшла з-за гумнаў банда, чалавек дваццаць пяць, і накрыла яго.
КНІГІ ОНЛАЙН
