Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Хвілінку, дзядзьку! Адну хвілінку! — пакорліва прасіў Стах, не перастаючы корпацца ў лапцях, і спаміж ног кідаў позірк на сані.
Відаць, Яся кальнула кепскае прадчуванне, бо ён узяў лейцы ў адну руку, а другой пачаў нешта шукаць у сене.
У той самы момант Косцік імкліва выскочыў з-за елкі на сані, схапіў Яся за каўнер і моцна ўціснуў яго тварам у сена. Той паспеў толькі крэкнуць.
Стах жыва асадзіў Буланку на раўнейшае месца, завярнуў, ускочыў на сані, і яны пагналі што было сілы.
Яны былі гаспадарамі становішча. Ахвяра звівалася, роспачна напружвалася, спрабуючы выбрацца з рук нападніка або хаця б крыкнуць, паклікаць таварыша на дапамогу, але сіла ворага моцна пераважала. Косцік трымаў яго і круціў як хацеў нават без сур’ёзных высілкаў. Калі ён чуў, што Ясь задыхаецца, небяспечна хрыпіць, тады крыху прыўздымаў яго за каўнер, даваў удыхнуць паветра і пасля зноў утыкаў галавой у сена.
Паварочваючы з роўнай дарогі, абодва хлопцы азірнуліся. Гушчы не было відаць. Яны паехалі далей. Праз некалькі стаяў пачаўся рэдкі сасновы бор. Тады яны звярнулі з дарогі ўбок, улева, і паехалі напрасткі праз лес.
— На, вазьмі, абкруці яму галаву і адпусці ягоную зяпу, а то сваімі мядзведжымі лапамі задушыш праныру гэтага, — падаў Стах Косціку гуньку, выцягнуўшы яе з-пад кален у Яся.
Косцік прыціснуў Яся сцягном, закруціў яму галаву гунькай, як параіў сябар, і з таго часу трымаў яго за плечы.
Адносна невялікі яшчэ слой свежага снегу, роўна засланы ў лесе, дазваляў далей ехаць рыссю.
Праз дзве вярсты з гакам яны заехалі ў асіннік, рэдка змяшаны з асобнымі ялінамі. Яны ўгледзелі месца, захінутае вывернутымі дрэвамі, заехалі туды і спыніліся. Павярнулі праныру тварам дагары і прыбралі гуньку. На Ясевым твары быў выраз страху і роспачы. Ён бегаў вачыма з аднаго на другога, і ягоны страх узмацняўся. Гэта даводзіла, што ён толькі-толькі даведаўся, у чые рукі трапіў. Аднак ён перамог сябе і непакорна і пагрозліва звярнуўся да іх:
— А, гэта ты, Косцік? Ты, Стах? Гэта ж вы, буржуйскія шпіёны?!
— А ты толькі цяпер пазнаў? Ну што, як маешся, пташак? — спыталі яны.
— Што, вам Смалярні ўжо не шкада, раз вы наважыліся на такі крок?
— Дзеля яе мы акурат і вырашылі цябе з яе выселіць, — адказаў Косцік.
— Калі вы зробіце мне нешта кепскае, ад Смалярні застануцца адны галавешкі.
— Ніхто не даведаецца, што мы з табой зробім і куды ты падзенешся.
— Пралічыўся ты, хлопча. Я прадчуваў такі ваш напад і ў свой час папярэдзіў старшыню ванчанскіх чэкістаў: калі раптам мяне заб’юць або я згіну без вестак, то вінаватыя ў гэтым Станіслаў Балашэвіч і Канстанцін Васілеўскі. Можаце, хлопцы, быць упэўненыя, што калі я не выйду з вашых рук жывым, то не выжыве ні адна душа з вашых сямей, а ад двароў вашых ні трэскі не застанецца.
— Дарма ты прагаварыўся! — падхапіў Стах. — Ну ты даў! Цяпер пішы нам сваёй рукой ліст да таго старшыні, што, пераканаўшыся ў памылковасці камуны, ты назаўжды выракаешся яе, пераходзіш на бок Польшчы і з гэтага часу будзеш да апошняй кроплі крыві змагацца дзеля яе абароны, каб рэабілітаваць сябе за ўсе свае ранейшыя злачынствы. Яны павераць, бо асабіста ты ім адваротнага не давядзеш, а мы на крыжы адной са свежых польскіх вайсковых магіл — напрыклад, тых, хто паляжа падчас заўтрашняга нашага наступу, — павесім таблічку з тваім прозвішчам. Не бойся, гад, мы ўжо абаронім і Смалярню, і свае сем’і!
Ясеў твар, які ўжо пачаў быў смялець, зноў займеў выраз бязмежнай роспачы.
— Што вы збіраецеся са мной рабіць, хлопцы? — спытаў ён зламаным голасам.
— Вока за вока, зуб за зуб, — адказаў Косцік. — Большай крыўды, чым ты зрабіў Казіку і Вальку, мы табе не зробім. Ты можаш здагадвацца, што цябе чакае: прывяжам, як Вальку, да галобляў і пагонім, пакуль дух свой паганы не выпусціш.
Ясь паверыў. Ён балесна ўздыхнуў, заплюшчыў вочы і задумаўся.
Яны яго не чапалі, хоць наперад ведалі, што ён шукае як апраўдацца, выдумляе нейкую хлусню, шукае паратунку.
Праз пару хвілінаў Ясь разрыдаўся:
— Косцік! Сташку! Браткі мае! Даруйце мне! Злітуйцеся нада мной! Пакіньце мне жыццё! Я не вінаваты ў тым, што з імі здарылася!
— Ах ты падлюга бессаромны! — абурана крыкнулі яны. — Ты яшчэ смееш адпірацца! Думаеш, мы нічога не ведаем?! Гэта ж ты данёс і прывёў бандытаў гэтых, хаўрусаваў з імі!
— Так, я данёс і дапамагаў схапіць, як мне і загадвалі, але ж я не думаў, што з імі ўчыняць такое. Я зусім не думаў, што іх жыцця пазбавяць. Мне казалі, што іх проста выселяць, каб яны не падбухторвалі людзей за буржуяў.
— Калі б гэта праўда была — тое, што ты кажаш, — сказаў Стах, — ты б пакаяўся і спыніўся на першым злачынстве, а не рабіў бы іх адно за адным, кожнае горшае за папярэдняе.
— Ваш бок таксама часта пралівае бязвінную кроў, пра што смуткуе пасля, аднак жадаючы дасягнуць свайго ідэалу, не зважае на гэта і працягвае далей кроў праліваць.
— Дык і ты хочаш працягнуць? Значыць, смуткуеш над лёсам Казіка і Валькі, але і далей будзеш па адным губіць нашых хлопцаў, пакуль не вымусіш смалерчукоў чалом біць Леніну? Для гэтага ты просіш жыццё табе пакінуць, падлюга?
— І волас з галавы больш не ўпадзе ні ў кога ў Смалярні па маёй віне. Ніхто мяне нават не ўбачыць болей.
— Ніхто цябе не ўбачыць? І што ты, у кляштары замкнешся і рэшту жыцця ў малітвах правядзеш?
— У кляштар я не пайду і ў Бога не веру.
— Дык што, тады добраахвотнікам у польскае войска ўступіш, як ты бессаромна людзям хлусіў столькі часу?
— Не. У мяне іншы план, — сказаў Ясь, ведаючы, што яму не павераць. — Я ўступлю ў Красную Армію і пайду змагацца супраць Урангеля. Я адразу хацеў гэта зрабіць, яшчэ як вы мяне ўлетку ў нядзелю на вуліцы пабілі, але маё партыйнае начальства ў Вончы загадала мне застацца і сачыць за контррэвалюцыйнай кодлай. Яшчэ ў сярэдзіне той зімы ГубЧК і ўсе камісары з нашай акругі ведалі, што вы арганізавалі ў лесе ўзброены лагер і хацелі ўзяць уладу, як немцы пайшлі. Таму я застаўся і рабіў усё, што мне загадвалі, хоць уся гэтая работа мне косткай у горле стаяла. Усё кепскае, што я камусьці ў Смалярні зрабіў, — гэта не па сваёй волі. Я ж сам не кат, не тыран, не вырадак, не пачвара нейкая, як вы мяне называеце. Я такі самы чалавек, як вы, я ж ваш брат, толькі з іншымі перакананнямі, да іншай партыі належу. Косцік! Сташку! Браткі мае дарагія, малю вас, падаруйце мне жыццё! Успрымайце мяне не як злачынца, а як жаўнера з іншага лагера! Клянуся, прысягаю вам!
— Хопіць тут зубы загаворваць! — перарваў яго Косцік. — Выходзіць, што ты ўвогуле нявінная авечка. Усё табе начальнікі загадалі. Хацеў бы я ведаць, гэта цябе начальнікі прымусілі за кавалак парэзанага тэлефоннага дроту данесці на маю Каруську?
— Кожны, пачынаючы ад байструка-пяцігодкі, направа-налева расказваў у Смалярні пра гэты тэлефон, таму мне давялося паведаміць начальству. Аднак я прадставіў гэтую справу зусім нявінна, таму нават не думаў, што яны, дапытаўшы яе, пакінуць у арышце. Ах! Распаленым жалезам пячэ мяне гэтая ейная крыўда! Я ўжо не раз казаў: калі ёсць анёлы — то яна першая сярод іх, — пачаў ён услаўляць Карусю, спадзеючыся, што супакоіць гэтым Косціка. — Яна ж прыгожая як лета, як сонейка! Яна ж сама міласэрнасць! Яна ні дзіцяці малога, ні нават ката ці сабакі не пакрыўдзіла! Яна ж першая мяне даглядаць прыйшла, першая злітавалася, калі ўсе ад мяне адвярнуліся і выгналі з засценка як шалёнага сабаку. Калі б я ведаў, што з ёй так жорстка абыдуцца, я б лепей яе віну на сябе ўзяў. Я нават засіліцца хацеў, калі даведаўся, што яе білі.
— Яе білі?! — дзіка зароў Косцік, сціскаючы кулакі і, як тыгр, рыхтуючыся да скоку.
— Дык ты не ведаў? Так, білі. Яна ж у морду дала Лазару-чэкісту за тое, што прыставаць пачаў да яе, дык ён загадаў высечы яе нагайкай. Ведаеш, я гэтага чэкіста за такое варварства ненавіджу больш за самога Урангеля, больш за…
— Дык яе білі?! — Косцік зноў страшна зароў і схапіў Яся аберуч за горла. — Білі маю Каруську… Анёлка майго нявіннага! Білі яе!.. — паўтараў ён, сутаргава сціскаючы пальцы вакол ягонай шыі.
— Але ж гэта не ён, — спрабаваў абараніць Яся Стах. — Нашто ты яго душыш?! Пусці! Пусці, бо насмерць задушыш!
— Высеклі, кажа, нагайкай… Божа літасцівы! Я табе адпомшчу! Смерць! Смерць катам! — рыкаў Косцік і душыў Яся з усё большым шаленствам.
— Помсці тым, хто вінаваты. А яго нашто душыш?! Ён у гэтым не вінаваты. Фэлька мне казаў, ды і Каруся таксама, што ён невінаваты. Пусці, кажу!
Убачыўшы, што Косцік не звяртае на яго ніякай увагі, Стах пачаў біць яго кулаком па плячы.
— Пусці, шалёны! Апамятайся! Мы ж павінны яго жывога ў палявы суд даставіць. Пусці, бо задушыш! Не бачыш, што ў яго ўжо вочы на лоб палезлі?!
Урэшце Косцік адпусціў.
У Яся палілася кроў з носа і з рота. Вочы засталіся расплюшчанымі, вылупленымі.
— Казаў я табе! — закрычаў Стах. — Бачыш?! Бачыш цяпер! Усё, скапыціўся ён. Пацалуй яго цяпер туды, куды сонца не свеціць!
Косцік стаяў на карачках, схілены над сваёй ахвярай, нібы ашалелы звер, нібы апантаны: дрыжэў, цяжка соп, дзіка круціў набрынялымі крывёй вачыма, сціскаў кулакі. Ягоны твар, шалёны і разгневаны перад гэтым, займеў балесны і роспачны выраз. Ён адсунуўся назад, сядаючы на пяткі, і застагнаў.
— І праўда, нежывы! Праўда, я задушыў яго. Што ж я зрабіў! Божа!.. Я душыцель… Ах! А я ж калісьці так яго шкадаваў, — кінуўся ён у плач. — Чаго ж яны анёлка майго нявіннага пабілі? Якую яна крыўду каму зрабіла, га? Чаго ж яны яе... А можа, ён яшчэ не да канца сканаў? Можа, удасца ўратаваць, Сташку? — ён уперыў у сябра ўмольны позірк, прагнучы пацверджання свайго спадзеву.
— Можа, і не сканаў канчаткова, — спрабаваў суцешыць яго Стах. — Пятліца ў яго толькі ад крыві ў горле і ў носе лопнула, але апошняй пары яшчэ не выпусціў. Выратуем. Меней словаў, болей справы.
Косцік павесялеў.
Яны расшпілілі Ясю на грудзях вопратку і зрабілі штучнае дыханне, але дыхаць ён не хацеў, а вочы заставаліся расплюшчаныя, нерухомыя. Яны паднялі яго пад спіну і пасадзілі, аднак марна. Галава боўталася, як у забітай качкі. Яны націралі яму снегам грудзі, скроні, твар, тармасілі яго, крычалі — нічога, ніякіх прыкметаў жыцця.
Косцік быў у роспачы:
— Вось табе і маеш! Што ж гэта са мной... Засляпіла мяне… Так добра ўзялі яго жывым — і вось табе. Хоць ты сам сябе кусай, хоць ты сам сабе…
КНІГІ ОНЛАЙН
