Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Фларыян Чарнышэвіч
Надбярэзінцы
Раман у трох частках, заснаваны на рэальных падзеях
«Не за буржуяў ідзём».
З польскай пераклалі Кацярына Маціеўская, Ганна Янкута, Марына Шода, Алена Пятровіч
Мілым землякам з ракі Бярэзіна, што захавалі вернасць Айчыне, гэты пераказ крыўдаў, зазнаных ад дзяржавы і суседзяў, пераказ перамог і балючых расчараванняў, што напаткалі нас у пару змагання за самае дарагое, прысвячаю з гарачым прыветам — дзе б вы ні знаходзіліся.
Аўтар
ЧАСТКА ПЕРШАЯ
I
Рагі
Хутар валокі1 на тры ў гушчары бяскрайніх бярэзінскіх лясоў, у абтоку дзвюх рачулак. Палову займаюць лугі, што дзесяцінным2 разлогам бягуць уздоўж берагоў праз ўсю даўжыню клінападобнай паляны. Ад лесу — пойменныя, каровіны, ад поля — мурожныя, для авечак і коней. У заходнім куце паляны рачулкі злучаюцца ў адну лукавіну, і луг шырэе амаль утрая. Там, на мурагу, на адлегласці дзесяці загонаў, стаяць у рад тры магутныя дубы. На вышыні двух-трох сажняў3 іх камлі аперазаныя квадратнымі памостамі, якія знізу густа абабілі вялізнымі цвікамі. Калі глядзець з зямлі, памосты нагадваюць кратаваныя брамы старасвецкіх замкаў, толькі шчыльнейшыя і шырэйшыя разы ў чатыры. Мясцовыя называюць іх подкурамі. А вышэй на галінах парамі стаяць адзін пад адным вуллі.
Пад сярэднім подкурам спыніўся барадаты сівы стары ў будзённай засцянковай апратцы: цесная шляхецкая шапка, чорны крамны пінжак, даматканыя клятчастыя штаны і вялікія боты з халявамі гармонікам. У адной руцэ вясло, у другой — торба з рыбаю. Побач з ім — хударлявы хлопчык гадоў дзевяці, босы, у паношанай канфедэратцы і зрэбным споднім. Адной рукою ён па-ўланску ўпіраўся ў бок, другою вертыкальна трымаў просты, у тры разы даўжэйшы за яго, ляшчынавы кій з завостраным бляшаным наканечнікам.
Быў цудоўны чэрвеньскі поўдзень — ціха і сонечна. Цень ад лесу ўжо выцягнуўся на стаю4 з гакам.
— Дзеда, — прамовіў хлопчык, цікаўна пазіраючы ўверх на подкур, — а Мікіта сказаў, што гэныя зубы ў подкура жалезныя, гэта праўда?
— Драўляныя, — каротка адказаў стары, уважліва гледзячы супраць сонца ў бок лесу.
— Драўляныя? Дык іх жа мядзведзь пакрышыць.
— Не пакрышыць, яны дубовыя, моцныя.
— Дубовыя? Дзеда, а Мікіта казаў, што мядзведзь дужы, як конь сівы, а лапы — як сіта, праўда?
— Няпраўда. Няма мядзведзяў, большых за мінулагодніх цялятаў, толькі таўсцейшыя яны і кудлатыя, як авечкі.
— Кудлатыя? Дзе-е-да! Я во з гэтым, — паказаў малы на кій, — жадных мядзведзяў не баюся.
— Такі вялікі хлопец, ці ж табе баяцца, — адгукнуўся стары, яшчэ пільней углядаючыся ў лес.
— Куды ты, дзеда, усё глядзіш і глядзіш? Мужыкі там ужо?
— Не, ляснік Васілеўскі да нас ідзе, — стары павярнуўся да хлопца, кінуў позірк на ягоную апратку, строга кінуў: — Ты як штаны перакруціў? А ну запраўся, сарамотнік!
Хлопчык паружавеў і шмыгануў за дрэва. Праз хвілінку вярнуўся запраўлены, стаў побач з дзедам гэтак жа, як раней, і пачаў з цікавасцю назіраць за госцем, які ўжо набліжаўся.
Гэта быў мужчына пад сорак, рослы, мажны, з чырвоным, як бурак, тварам і рудаватай кароткай барадой. Насіў ён палінялую канфедэратку, кароткую бурую світку, шэрыя ваўняныя даматканыя штаны і лапці. На грудзях перакрыжоўваліся два шырокія рамяні: адзін — ад стрэльбы, руля якой вызірала з-за пляча, другі — ад з паляўнічай, з казінай скуры, торбы, што матлялася каля левага сцягна. На рамяні ад торбы насупраць сэрца — жоўтая бляха шырынёю з далонь і з выбітым надпісам па-руску: «Лѣсной сторожъ».
— Я цябе пазнаў, ледзь ты толькі з лесу выйшаў, — гукнуў стары, калі ляснік ужо быў за некалькі крокаў ад яго.
— Значыць, багатым ніколі не буду, — адказаў той, напалову жартуючы, напалову верачы ў такія забабоны, і павітаўся, здымаючы шапку: — Хай будзе пахвалёны Езус Хрыстус!
Ён схіліўся да рукі старога і гучна прыцмокнуў, цалуючы.
— На вякі вякоў! — азваўся стары і пацалаваў лесніка ў патыліцу.
Ляснік, у сваю чаргу, падаў руку для пацалунку хлопчыку. Пагладзіў яго па галаве і запытаўся:
— Як гадуешся, хлопча? От, гасцінца жаднага для цябе не маю... А што за кій у цябе? На рыбу такія восці выстругаў?
— Гэта не восці, — пакрыўджана запярэчыў малы, — гэта штых!
— Штых? Навошта штых?
— А з мужыкамі ваяваць!
— З мужыкамі ваяваць?! А што, пане Балашэвіч, — звярнуўся ляснік да старога, — няўжо зноў нітаўцы збіраюцца?
— Так. Цэлай вёскай заўтра прыйсці хочуць, нібыта праз знявагу грамадскага пастуха, якому заўчора нявестка мая шмат клопату ўчыніла, з лугу разам з быдлам праганяючы.
— Цэлай вёскаю напасці хочуць? Але ж і зладзюгі! Бандыты! Закалотнікі! А можа, толькі для постраху чуткі распускаюць, га?
— Дык нам людзі з саміх Нітаў данеслі, што не маняць тыя.
— Ось яно як... Ну, то дзякуй Богу, што хаця б знайшліся добрыя людзі і вам данеслі, цяпер час ёсць падрыхтавацца і навучыць гадаў за чужы плот няпрошана не лазіць. Пэўна ж, паклікалі вы ўрадніка?
— Не, сваёю радзінай, як звыкла, бараніцца будзем.
— Дык вас жа цэлая вёска ўшчэнт затопча, а тое, не дай Божа, і заб’юць каго. Што ж вы сабе думаеце?
— Затопчуць дык затопчуць, заб’юць дык заб’юць, але ўрадніка прасіць ні я, ні сыны мае не хочам. Самі бараніць будзем.
— Гм, прасіць не хочаце... А тады чаму ж хаця б нас не паклікаць? Мы ж можам разам, усе ляснічыя з аб’ездчыкам сабрацца, з засценка дзясятак які спрытнейшых хлопцаў узяць, і як будзеце ведаць, што маюць прыйсці, засесці за мастком у лесе, а там ужо грамадою лупануць ды матыліцу з галоваў выгнаць.
— Яно калі захацець — дык можна і людзей сабраць, і перцу ўсыпаць, а далей што? Сёння ім талакою адлуп дамо, а раніцой яны зноў накінуцца. Не будзем жа ўвесь час напагатове стаяць. А зусім раз’ятрацца — дык і спаліць могуць. Што, не так?
— Вы іх адно раздражніце і ўсё. А я вам кажу, што як добра налупіць, дык больш не прыйдуць. Вось як дзяцей свавольных вучаць?
Балашэвіч нязгодна пакруціў галавою і цяжка ўздыхнуў.
— Ой, пане Васілеўскі, верыш — так нам гэтая грызня з імі ўгоркла, аж страх! Мы ўжо з сынамі гаварылі: хай толькі Бог дасць да канца кантракту дажыць, а болей не трэба. Свайго, уласнасці сваёй, ужо будзем у люднейшым месцы шукаць.
— Э, ды перамелецца ўсё, праміне — і далей тут жыць будзеце. Столькі гадоў ужо... Такі хутар кідаць не варта... А яшчэ чаго ў вас новага? Як здароўе вашае?
— Дзякуй за клопат, от, клыпаю памаленьку.
— І тое добра. Вам, пане Балашэвіч, зараз толькі жыць і песні спяваць. Такую гаспадарку паднялі, такіх сыноў разумных выгадавалі! Во, — павярнуўся ён да хлопчыка, — і ўнук ужо які! Такі ваяка. А вучышся як? Чытаеш лоўка ўжо?
Ён на ўласныя вушы чуў неяк, як хлопец чытае, але згадаў навуку, бо хацеў пахваліцца ўласным сынам.
— Добра вучыцца, — сказаў Балашэвіч. — Ты ж чуў ягонае чытанне.
— І мой ужо чытае, дзякуй Богу.
— Чытае, кажаш? А я ж помню, што як зімою малацілі, то быў у нас і не ўмеў ні бэ ні мэ.
— Так, зімою жаднай літары не ведаў, а цяпер от чытае — як рэпу грызе.
— Скуль жа так хутка? Навучыў хто?
— Дык часам Казік са Смалярні, Каралеў унук, паказвае, а астатняе сам. Знойдзе якую паперку друкаваную і разбірае сабе, чытае, вучыць. Так яму навучыцца закарцела, што нават і ў сне пра гэта гаворыць.
— Калі так моцна хоча, то вучыце, час ёсць яшчэ, хлопец не стары.
— Лёгка сказаць — вучыце, але дзе, як, за што?
— Зімою хай да Казіка ходзіць, недалёка ж. Ці, можа, ён болей вучыць не будзе?
— Вучыць будзе, але незасцянковых баіцца браць, каб ураднік не разагнаў.
— Пагутары са сваім аб’ездчыкам, мо штосьці...
— Ды што там аб’ездчык, — перарваў Васілеўскі. — Я самога памешчыка хачу прасіць. Калі прыедзе зімой на паляванне і з мядзведзем пашанцуе, дык пакланюся яму нізка, руку пацалую і буду прасіць памагчы ды парадзіць. Прасіць буду.
— Прасіць можна, язык не адваліцца, — пагадзіўся Балашэвіч і паглядзеў на сонца, якое ўжо хавалася ў прагал між верхавінамі лясных дрэваў. — Але пакуль мы тут з табою блынды правім, час бяжыць. Мне сёння трэба яшчэ з сынамі параіцца і да заўтрашняга разбору падрыхтавацца. Хадзем, Сташку, — паклікаў ён унука. — Запрашаю, пане Васілеўскі, да нас на хутар у госці.
— Ды якія госці... Дзякуй, але пабягу. Сёння неяк да Ямаў і Храпачова дабрацца трэба. Можа, збяру трохі людзей, каб памаглі вам заўтра.
Развіталіся як заўсёды — малодшыя пацалавалі рукі старэйшым — і разышліся: Васілеўскі — на іншы бок лесу, а тыя двое — вузкай сцяжынай праз поле, дзе красавала жыта, на хутар.
Стары глыбока занурыўся ў думкі. Пахвальныя словы лесніка пра гаспадарку і сыноў абудзілі згадкі пра ўсе злыбеды, якія ён зазнаў, пакуль падняў гаспадарку ды выгадаваў дзяцей. Як нітка з разматанага клубка, цягнулася праз ягоныя думкі чарада карцінаў уласнага жыцця аж ад 1875 года, калі ён з-над Дняпра прыехаў сюды, у пушчу. А цяпер тут Рагі.
Было яму тады трыццаць сем. Малых дзяцей меў як гароху. Дзеўкам-блізняткам усяго адзінаццаць споўнілася. Ян, старэйшы сын, быў вось такі, як цяпер Стах — ужо ягоны спадкаемца. У Марціна пачыналі зубы мяняцца. Уладзь з Бронікам яшчэ без портак хадзілі. Ганка, ужо гадоў пяць як замужняя, у пялюшках ляжала. А дзвюх наймалодшых дзяўчат, што цяпер панны пераспелыя, тады і на свеце не было.
Палёў у гэтай старане тады яшчэ было вельмі мала. Абшар на дзясяткі вёрстаў5 шчыльна пакрывалі глухія нечапаныя лясы, якія, апроч палявання, ніякае карысці не прыносілі, і ўласнікі з усіх сілаў намагаліся ператварыць іх ва ўробленае, прыбытковае поле. Угаворвалі і нават прасілі людзей сяліцца ў іхных лясах, дазваляючы выбіраць што падабаецца, апроч нерушаў, і абяцаючы першыя пяць гадоў не браць з новых пасяленцаў арэнды.
Ранняй восенню, акурат тады, калі цяпер заканчваюць жаць, Балашэвіч, адолеўшы больш за сотню вёрстаў лесам, выбраў сабе месца тут, між дзвюх рачулак, каб было дзе, сказаў ён, рыбку на посны дзень лавіць, а бабе бялізну і пялюшкі праць зручна. Поля не было зусім: ні хаты паставіць, ні дзяружкі разаслаць, — а наўкола, як і цяпер, стаяла глухая і непралазная пушча. Найбліжэйшае поле і чалавечае паселішча былі за пяць вёрстаў — якраз у той самай вёсцы Ніты. Яе жыхары абранае Балашэвічам міжрэчча, куды часам залазілі надраць арэхаў ці лыка, называлі Рагі.
КНІГІ ОНЛАЙН
