Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Дрэнна, — перарваў поп. — Чыю яшчэ веру бачылі пасланцы? Паўтары!
— Калі князь кіеўскі Уладзімір Вялікі зразумеў, што руская паганская вера кепская, — паўтарыў Стах свае ранейшыя словы, — ён выправіў у свет пасланцоў, каб шукалі дзе лепшай веры. Пасланцы абышлі свет і вярнуліся ў Кіеў, пакланіліся князю і так сказалі: «Абышлі мы свет, бачылі шмат вераў паганскіх, магаметанскую бачылі і яўрэйскую, але лепшай ад грэцкае...»
— Досыць! — крыкнуў поп. — Дрэнна. У каго яшчэ пасланцы былі, чыю веру бачылі? Ты не сказаў, што яны ў каталікоў былі.
— Отчэ Закона учыцель, пасланцы не маглі быць у каталікоў.
— Не маглі? Гэта яшчэ чаму?
— Калі б пасланцы ў каталікоў пабывалі, Русь бы каталіцкую веру, а не грэцкую прыняла. Нашая каталіцкая, польская вера ад усіх лепшая.
— Я так бачу, ты больш за мяне разумееш і гэта не я цябе, а ты мяне вучыць павінен, — абурыўся поп. — Сядай, дурань, — і ўваліў Стаху ў лоб важкую пстрыку.
Бацюшка прайшоўся па класе, нешта думаючы, а потым павярнуўся да ўсіх і прамовіў:
— Дык што, дзеці, праўда, што каталіцкая вера лепшая?
— Не, не, нашая праваслаўная вера лепшая! — хорам адказалі дзеці.
— Так, нашая праваслаўная вера лепшая. А можа, ведаеце, чаму? Хто ведае, падыміце руку.
Многія замармыталі нешта сабе пад нос, але рукі ніхто не падняў.
— Ну вот, кажаце, што лепшая, а чаму — ніхто і не ведае. А можа, і праўда каталіцкая лепшая? Трэба ж ведаць, чаму. А вот чаму: мы жагнаемся трыма пальцамі, у імя Святой Тройцы, а яны — усёй клюшняю. Гэта ж зусім няправільна.
— Так, отчэ Закона учыцель, няправільна гэта! — пацвердзіла некалькі галасоў.
— Далей пойдзем. Мы, скончыўшы маліцца, кажам «амінь», а яны — «а-а-амэн».
Клас выбухнуў рогатам, паўтараючы: а-а-амэн, а-а-амэн.
— І гэта яшчэ не ўсё. Мы пасля споведзі кавалак хлеба прымаем і лыжку віна, як Хрыстос сказаў на Таемнай вячэры, дзелячыся з апосталамі хлебам і віном, што тое плоць Яго і кроў. А ў каталікоў да прычасця віна зусім не падаюць, бо яго ксёндз сам выпівае, а замест хлеба — аплаткі памерам з гузік ад пінжака, да яўрэйскай мацы вельмі падобныя. У іх ксяндзы разам з рабінамі рускую кроў падмешваюць і гэтыя аплаткі разам з мацой пякуць.
— Ой, Госпадзі! З рускай крывёй! З яўрэйскай мацой! Вось дык вера! — пагрозліва і абурана закрычалі рускія вучні.
Палякі круціліся на сваіх месцах як на гарачай патэльні, не ведаючы, куды пазіраць і куды падзець вочы. Стах расплакаўся.
— Отчэ Закона учыцель, — усхліпнуў ён, — тое, што вы кажаце, — няпраўда! Гэта ўсё выдумкі, ей-богу, выдумкі! Усё выдумкі...
— Выдумкі?! — зароў поп. — То-бок, я, свяшчэннік, ілгу?! Я манюка?!
Ён схапіў Стаха за руку і выпхнуў у сенцы.
— Больш у школу можаш не прыходзіць, — сказаў ён.
VII
Згрызоты
Стах ішоў вуліцай прыгнечаны, нібы родную маці пахаваў. Ведаў ён, што яму будзе ад апекуна і бацькі за выключэнне. Раздумваючы над становішчам, у якое трапіў, хлопчык ледзь перастаўляў ногі.
— Можа, проста не вяртацца туды? — гаварыў ён сабе. — Вось бы ўзяць ды ў свет пайсці. Што я, сабе рады не дам? Мог бы ў якіх бяздзетных гаспадароў картоплю абіраць, смалякі сячы, агонь пільнаваць, летам статак пасвіць і на хлеб зарабляць. Вядома, праца пастуха не ганаровая, але што рабіць.
Эх, вось бы з кім параіцца. А можа, да дзядзькі — мамчынага брата — на хутар пайсці? Дзядзька добры. А вось і пайду, чатыры вярсты ўсяго, да цемры можна паспець. Пайду да дзядзькі.
А калі дзядзька возьме і ў Рагі мяне адвязе? — пачаў сумнявацца Стах. — Ім жа нельга верыць, усе яны аднолькавыя.
Ён не ведаў, што рабіць: адных баяўся, другім не давяраў. Ужо дайшоў аж да завулка, што да кватэры вёў, а так нічога і не вырашыў.
Завярнуў у завулак, абапёрся аб сцяну кутняга дома і занурыўся ў думкі, адну за другую роспачнейшую.
І пяці хвілінаў не прайшло, як ззаду пачуўся голас апекуна:
— Стах, гэта ты? А што ты там робіш?
— Галава страшна баліць і жывот, — нягледзячы на спалох, хутка знайшоўся хлопец і неадкладна схапіўся за ўсё, што «балела».
— Ох ты. Дык а чаго дахаты не ідзеш, маленькі?
— Слабасць вялікая, не магу, — і заплакаў.
— Бедны мой. Сядай, занясу, — прысеў апякун, і на ягоных плячах Стах заехаў у хату адразу на мяккі ложак.
Садоўскія вельмі ўстрывожыліся праз хлапечую хваробу.
— Калі за ноч не ачуняе, — сказала гаспадыня, — паклічам фельчара. Не дай Божа, нешта здарыцца — мы вінаватыя будзем.
Ад вячэры Стах адмовіўся. Да позняй ночы абдумваючы ў ложку сваё няшчасце, хлопчык прыйшоў да высновы, што дарма так рана бядуе. «Ну і што з таго, што поп выгнаў, — разважаў ён. — Поп — гэта яшчэ не настаўнік. Вунь яўрэяў той ужо быў выганяў, але ж вярнуліся і вучацца».
Назаўтра, на радасць апекунам, ён устаў як звычайна і пайшоў у школу.
Дзвярэй у класе Стах зачыніць не здолеў — на яго, як на ваўка, накінуліся ўсе, нават палякі.
— Чаго прыйшоў, цябе ж бацюшка прагнаў! Прэч ідзі адсюль! Сорак лінеек атрымаеш і ўсё адно прэч пойдзеш. Лепей цяпер уцякай, — застрашвалі аднакласнікі-рускія.
Не зважаючы на страх, ён сеў на сваё месца.
— Што, і ты супраць мяне? — спытаў ён у Мачугі.
— А бо ты вінаваты! Чаго было вытыркацца? Гугніць сабе і хай бы гугніў.
— Калі настаўнік цябе не выганіць, то мы разам збяромся, усе палякі, і самі яго пра гэта папросім, — падышлі да яго Паўловічы.
— Толькі без мяне, падлізы мужыцкія, — запярэчыла Галіна.
Стах адчуў да яе бязмежную ўдзячнасць — яна адзіная стала на яго абарону.
Усе паміралі ад цікаўнасці: што ж настаўнік зробіць са Стахам? Таму і чакалі Міхаіла Іванавіча з нецярплівасцю.
Вось ён зайшоў. Рушыў да стала, на Стаха нават не зірнуў. Прачытаў малітву, а пасля, як звычайна, пачаў правяраць прысутных, але Балашэвіча ў ліку другакласнікаў не назваў.
— Выключылі ўжо, выключылі, — панёсся шэпт.
У самым канцы настаўнік загадаў:
— Станіслаў Балашэвіч! Да дошкі.
У класе павісла магільная цішыня. Стах падышоў да настаўніка, як той казаў, ні жывы ні мёртвы.
— Дык што, — сказаў Грывень, — ты свяшчэнніка назваў дурнем і манюкам?
— Не, гаспадзін учыцель, не называў я. Я толькі сказаў, што няпраўда тое, што пра нашую веру кажуць.
— Не кіем, дык палкаю. Калі ты разумееш больш за нас, чаго тады ў школу ходзіш?
— Гаспадзін учыцель, я і сам не ведаю, як у мяне гэта вырвалася. Не хацеў я свяшчэнніка абражаць. Даруйце мне, прашу! Я цяпер заўсёды маўчаць буду! Даруйце, гаспадзін учыцель, не біце, не ганіце.
— Не буду я цябе ні біць, ні выганяць, — сказаў Грывень, — але пакуль твае родныя не папросяць у свяшчэнніка прабачэння за цябе, вучыць не буду. Ідзі на месца і сядзі сабе як пень. Марш!
Хоць справа вырашылася не да канца, Стах супакоіўся. «Не выгнаў — і добра, — думаў ён. — А з тым прабачэннем неяк будзе. На вакацыях знайду хвілінку, як бацька будзе лагодны, і прызнаюся, падумаеш. А можа, за гэты тыдзень мне і так даруюць».
Садоўскаму ён вырашыў пакуль нічога не казаць і падзяліўся сваімі планамі з Мачугам.
Вучні ўсе да аднаго здзівіліся такому мяккаму пакаранню і тлумачылі гэтую лагоднасць па-рознаму: што паляк гэты вучыўся выдатна, што гэта першая яго правіна, што сваякі ў яго заможныя. Галіна казала, што прычына велікадушнасці настаўніка — у страху перад праверкай вышэйшага «начальства», якое бясспрэчна абвінаваціла б папа і яшчэ шмат чаго магло б выкрыць. Але хутчэй за ўсё Грывень не выгнаў Стаха таму, што пакуль не атрымаў меха грачанай мукі на бліны, пуда масла і воўчай шкуры.
Сшытак Стах атрымліваў неправераным. На занятках па арыфметыцы падымаў руку — а настаўнік нібы і не бачыў. На чытанні таксама яго прапускаў. Тое самае адбылося заўтра, паслязаўтра — і так цэлы тыдзень.
«Нічога не выйдзе, — зразумеў хлопчык. — Давядзецца ўсё тату расказваць і прасіць, каб ён да папа пайшоў».
З такімі думкамі ён прыехаў у Рагі на вакацыі.
Дома і старыя, і малыя яго хвалілі, цешыліся, засыпалі пытаннямі пра школу, расказвалі, што тут у Рагах дзеецца, а ён зацяты быў, адказваў неахвотна, адрывіста і раз-пораз занураўся ў думкі. Уся ўвага яго была скіраваная на бацькаў настрой, вышукванне прыдатнага моманту і падбор словаў для прызнання.
— Чаго ж хлопец сумны такі? — перагаворваліся родныя. — Мабыць, зашмат навукі да галавы бярэ.
Але ў перадсвяточнай гарачцы знайсці прыдатную хвілінку было цяжка, і Стах марна чакаў аж да Куцці.
«Лепшага моманту, чым дзяльба аплаткай, не будзе, — падумаў ён. — У такую хвіліну біць ніхто не будзе».
Але калі пачалі ламаць аплатку, дзядулька завёў аповед пра ўцёкі Святое Сям’і ў Егіпет і расказваў цягам усёй вячэры, а такую гісторыю перарываць было небяспечна, і Стах адклаў да раніцы, калі падзеляць арэхі і пачнуць гуляць у цот і лішку. Але раніцаю бацька падчас аглядання статка пасварыўся з братам і быў страшна злосны, а папаўдні шмат гасцей наехала, і зноў не было як.
Перашкода ішла за перашкодай, дзень мінаў за днём, і настала другая куцця, навагодняя.
«Сёння за вячэрай ужо дакладна раскажу, хоць бы што там было», — пастанавіў хлопчык.
Як на шчасце, і бацька, і ўся сям’я былі ў самым добрым настоі. На дварэ шалелі віхура з завеяй, а ў хаце было цёпла і ціхамірна. Сям’я сабралася ў найлепшым пакоі. Гарэў агонь у печы, у камінку, і лямпа над сталом таксама моцна паліла. Бабы насілі на стол прысмакі, мужчыны курылі тытунь і расказвалі розныя быліцы з небыліцамі.
Вячэра зацягнулася амаль да дзявятай гадзіны, таму што бабы, перастаўляючы віламі гаршкі ў печы, вывернулі салянку з баравікамі і мусілі гатаваць яе нанова.
Калі паселі за стол, сабакі на дварэ ўсчалі раптоўны вэрхал і гаўкалі ўжо з чвэрць гадзіны, але памалу.
— Бронік, выйдзі паслухай, — сказаў стары Балашэвіч малодшаму сыну, бо праз замерзлыя шыбы падворак не было як разгледзець.
«Зноў чэрці гасцей прынеслі, — абурыўся ў думках Стах. — Трэба хутчэй пачынаць».
Прызнанне сваё ён да гэтага часу ўжо як малітву ведаў.
— Татка, — сказаў ён і каўтнуў сліну, — мне трэба пра школу вам расказаць...
— Пра школу? Гавары.
І тут у хату ўваліўся Бронік з крыкам:
— Хутчэй уставайце, гумно гарыць!
— Гумно? Падпалілі! Божа мой, ляцім! Матка Боска, што ж гэта! — пасыпаліся крыкі.
Усе ўскочылі з-за стала, накінулі кажухі, а некаторыя, як былі, у спінжачках, пахапалі дзяругі, сякеры, вёдры, цэбры і чуйдух рынуліся на пажар. Праз дзве хвіліны ў хаце засталіся толькі зарумзаныя дзеці і старая бабулька.
КНІГІ ОНЛАЙН
