Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Дык, можа, і гэты Тарас Бульба слаўным зусім не быў? — пыталі палякі.
— Тарас Бульба быў слаўны, але ў Польшчы рыцары былі такія, што розная там Бульба ім не раўня.
Іншага разу Косцік прынёс са Смалярні заклік не хадзіць у царкву.
— Ведаеце, што я вам скажу, хлопцы? — казаў ён. — Казік гаворыць, што настаўнік не мае права нас гнаць да цэркві, і хадзіць нам туды нельга, бо грэх. А давайце, хлопцы, не пойдзем!
— А давайце не пойдзем, давайце! — падхапілі астатнія.
— А настаўнік да нас потым не дачэпіцца? Са школы не выкіне? — запытаў старэйшы Паўловіч.
— Калі частка падымецца, а частка падлашчыцца захоча, тады, вядома, бунтаўнікоў ён выкіне. Але калі не пойдзем усе, нічога ён нам не зробіць, — разважаў Косцік. — Казік кажа, што ў яго часы палякі аднойчы ўзбунтаваліся і ўсе як адзін да цэркві не пайшлі, а настаўнік нікога не выключыў. Ну дык што, ідзём ці не?
— Не ідзём, не ідзём! — пагадзіліся ўсе.
— Хто не згодны, кажыце смела цяпер, каб потым, калі да справы дойдзе, не аказалася, што адзін так, а другі гэтак.
Калі ў гадавіну дому Раманавых8 настаўнік загадаў вучням выйсці з класа і пашыхтавацца, каб ісці ў царкву, Косцік выступіў ад імя палякаў:
— Гаспадзін учыцель, нашая польская вера не дазваляе нам да цэркві хадзіць. Просім нас вызваліць.
— Вашая польская вера не дазваляе вам да цэркві хадзіць? — здзіўлена паўтарыў Грывень. — О, калі так, то змушаць не буду. Добра, калі хто з католікаў не хоча ў царкву ісці, можа пайсці дадому, а папаўдні вярнуцца на бяседу. А хто хоча, можа ісці з намі.
Здавалася, ён гаворыць лагодна, але на твары можна было заўважыць цень незадаволенасці, а ў голасе пачуць пагрозлівыя ноты.
Ніхто з палякаў не стаў у шэраг. Яны разышліся і ў абед усе сабраліся ў Садоўскіх. Большасць непакоілася.
— Мабыць, кепска мы зрабілі, хлопцы, што ўзбунтаваліся, — сказаў Тарка.
— Выкінуць са школы як піць даць, — трымцеў Паўловіч.
— Калі каго выкідаць будуць, валіце ўсё на мяне, бо гэта я ўсіх узбаламуціў, — гукнуў Косцік.
— І на мяне, бо я таксама падбухторваў, — дадаў Стах.
— І на мяне, — далучыўся да вінаватых Закрэўскі.
Пасядзелі так паўгадзіны і разам пайшлі да школы.
Стаяла адліга. Неба зацягнула цёмнымі дажджавымі хмарамі, раз-пораз валіў ліпкі снег і церусіў дробны дожджык. Стары снег можна было ляпіць, як размяшаную гліну. Адусюль даносіліся галасы дзятвы, што гуляла ў снежкі. У школьным двары ўсё віравала ад групак разгарачаных вучняў.
Іншым разам палякі далучыліся б да гульні, але цяпер іх мучыла трывога: ці не давядзецца адказаць за непаслушэнства? І яны не затрымліваючыся пайшлі ў клас.
Там на адным радзе лаваў групкамі сядзелі рускія дзяўчаты, на другім — вучні-яўрэі. Рускіх хлопцаў можна было пералічыць на пальцах.
Палякі таксама селі групкамі на пустыя лавы і пачалі чакаць.
Хутка ўвайшоў настаўнік, паведаміў, што бяседа пачнецца праз гадзіну, калі прыйдуць поп і фельчар, і наказаў усім прысутным хлопцам бегчы на двор да іншых гуляць у снежкі.
Яўрэі, баючыся, што рускія будуць іх чапляць, хацелі былі застацца.
— Гаспадзін учыцель, — сказаў Борах Салавейчык, найстарэйшы між імі і па веку, і па класе, — мы ў снежкі ніколі не гуляем. Навошта нам гэтае зімовае паскудства? Мы лепей тут, на лаўках, фельчара ціха пачакаем.
— Хочаце тут у такую цяплынь лайдачыць і паветра брудзіць?! — закрычаў настаўнік. — Гульні на свежым паветры карысныя для здароўя! Ану ўсе, апроч дзяўчат, неадкладна на двор вымеліся! Каму сказаў!
Палякі і яўрэі выйшлі з будынка.
— А ўсё ж ён злуецца, — шапнуў Стах Косціку. — Бачыў, як на нас вачыма лыпаў?
— Заўважыў, ага. Нічога, Казік сказаў, калі што якое… то ён ведае, дзе навесці спраўкі.
Убачыўшы на двары яўрэяў, руская дзятва ўсчала радасны крык:
— Яўрэі ідуць, яўрэі! Пуляйце ў іх давайце! Так пуляйце, каб з іх кароста абсыпалася!
— Толькі не ў адных яўрэяў такім натоўпам, — сказаў настаўнік, які, выгнаўшы ўсіх з класа, накінуў на плечы палітон і выйшаў таксама. — Ціха!
Суцішыўшы крыкі, ён выйшаў у цэнтр двара і загадаў:
— Станавіцеся так: з гэтага боку, — паказаў ён левай рукой, — праваслаўныя, а з таго, за сорак крокаў, — католікі, яўрэі і татары. Роўнымі радамі стаць, выконвайце.
Такі падзел быў ушчэнт несправядлівы, бо рускіх хлопцаў было больш за семдзесят, а ўсіх астатніх разам узятых не набіралася і сарака.
— Перамогуць нас, зваляць, што ўжо тут, — сказаў нехта баязлівы сярод палякаў.
— Зваляць і зваляць. Але трымайцеся, хлопцы, цвёрда і пуляйце моцна, каб запомнілі нашыя кулі, — адгукнуўся Косцік. — Калі яўрэйчыкі з намі будуць, то, можа, і паб’ём кацапаў. Ставайце, хлопцы!
Яны разышліся ў ланцуг, як і рускія насупраць. Побач стала чацвёра татарскіх хлопцаў. Але яўрэі збіліся ў купку і жыва штось абмяркоўвалі.
— Гэй, чаго не шыхтуецеся? Чаму ў рад не становіцеся, як астатнія? — крычаў настаўнік.
Борах зноў выступіў наперад:
— Гаспадзін учыцель, мы не можам станавіцца супраць рускіх людзей. Мы будзем за рускіх супраць палякаў. Мы ўжо ідзём да вас. Ком ахер, брыдэр9, — паклікаў ён сваіх.
— Не хочам мы пархатых, не трэба! — запратэставалі насупраць. — Памочнічкі тут знайшліся! Мы з вамі хочам біцца! Станавіцеся, нехрысці пархатыя!
Яўрэйчыкі зноў хвіліну параіліся, а потым паднялі рукі ўверх і, выступаючы наперад, закрычалі ў адзін голас:
— Мы ў плен здаёмся! Здаёмся без бою! Забірайце нас у плен!
Рускія пачакалі, пакуль «палонныя» наблізяцца, а тады сыпанулі ў іх чаргой са снежак — аж завіравала.
Яўрэйчыкі — у гвалт, у піск, рукі ў ногі і хто куды.
— Брава, хлопцы, брава! Так гэтым тхарам і трэба, — пахваліў настаўнік. — А зараз вунь тым шляхціцам ганарлівым усыпце. Не бойцеся, снегам не пакалечыце.
Паўтара дзясятка хлопцаў кінулася ў пагоню за яўрэямі, астатнія пайшлі ў наступ на дзевятнаццаць палякаў і татараў.
— Хлопцы, каб ніхто ўцякаць не смеў! — закрычаў Косцік. — Адзін раз мама нарадзіла! Трымаймася, пакуль дыхання хопіць! Пуляць моцна і проста ў морду, каб мала не здалося!
Яны сцягнуліся ў шчыльны ланцуг і пачалі адбіваць атакі. Некаторыя падчас яўрэйскага гандлю наляпілі сабе дзясяткі з два снарадаў і цяпер імкліва шпулялі гатовыя.
Рускія «кулі» сыпаліся на іх заеддзю, па некалькі на кожнага за раз, балюча джгалі, перапынялі дыханне, сляпілі вочы.
Стаху і іншым меншым хлопцам праз некалькі хвілінаў такой буры ўжо хацелася плакаць, але яны сціснулі зубы і трымаліся. Яны сустракалі снежкі спінай, потым закрывалі локцем твар і пулялі па прыкладзе таварышаў.
— Давайце, хлопцы, давайце! Смела валіце, каб нас потым кацапы тхарамі не дражнілі! Бачыце, як за морды хапаюцца! Добра трымаемся, давайце, хлопцы! — бесперастанку падбадзёрваў Косцік.
Ён натхняў і словам, і справай: ляпіў снарады цвёрдыя і вільготныя, памерам з добрую бручку, біў трапна, а ў каго пацэліў, той вылятаў з поля плачучы. Гледзячы на яго, і іншыя зацята лупілі. Для большага выніку паскідвалі світкі.
Але яны не маглі зваяваць праціўніка, чыё войска пераважала колькасцю ў чатыры разы. Рускі ланцуг пуляў з усё большай ярасцю і галасам, паволі пасоўваючыся наперад і абступаючы палякаў злева і справа. Іх падбадзёрвалі настаўнік і натоўп дарослых, якія, пачуўшы на школьным двары нязвыклы шум, збегліся з усяго мястэчка.
«Параненыя» Косцікам хлопцы абтрасаліся ў тыле, хвіліну адпачывалі, набіраліся смеласці і вярталіся да бойкі. Пераследнікі яўрэяў вярнуліся і зайшлі палякам са спіны, узялі іх у колца, каб ні адзін не вырваўся, і павольна змыкалі шэрагі. Наблізіўшыся на адлегласць дзесяці крокаў, грымнулі гістарычнымі словамі, што Сувораў сказаў Кацярыне: «Ура! Варшава наша!» — і кінуліся ўрукапашную. На кожнага паляка было па тры, чатыры, а то і пяць непрыяцеляў. Адны трымалі за рукі, а іншыя ўволю пулялі снежкамі. Нарэшце пачалі валіць на зямлю.
— Брава, хлопцы, брава! — хваліў настаўнік.
— Брава, рускія! Ура нашым парням! — крычалі з натоўпу, што назіраў за бойкай.
Гульня ў снежкі ператварылася ў сапраўдную бойку. Некаторыя, каб не ўпасці на зямлю, дралі праціўнікам валоссе, білі ў грудзі, брыкаліся.
Даўжэй за ўсіх не здаваўся Косцік — да яго не маглі падступіцца. Калі які зух набліжаўся — тут жа адлятаў на некалькі крокаў назад, нібыта з прашчы, яшчэ і з пераваротам.
Але ўрэшце некалькі найдужэйшых хлопцаў пайшлі на яго з усіх бакоў адначасова, схапілі — адзін за ногі, другі за шыю, трэці пад пахі — і паклалі на лапаткі.
І пачалі помсціць. Кожны, хто атрымаў у бойцы балючы ўдар альбо злаваўся на Косціка за нейкую даўнюю паразу, падыходзіў, шпурляў яму ў твар снежкі, біў па рэбрах лапцем, шчыпаў за азадак з падкрутам.
— От табе, сілач! От табе, шляхціц шалёны! А вось ад мяне, шэршань паганы! І ад мяне, блыхасты!
— Давайце сарочку яму расшпілім і за пазуху снегу напхаем, — дадаў нехта, каму шчыпкоў падалося замала.
— Не, хлопцы, лепш яму штаны сцягнуць і голай сракай павазіць па снезе, — прапанаваў іншы.
— Так, так, голага пацягаць, як санкі! — ухвалілі ідэю рускія. — Давайце, расшпільвайце яму штаны!
«Яны ж мяне зняславяць на ўсю ваколіцу, і Быліна мая на мяне глядзець не зможа», — мільганула ў Косціка жахлівая думка, балюча сціскаючы сэрца. І ён вырашыў бараніцца да апошняй кроплі крыві.
Напяўся колькі было сілаў, вызваліў правую руку, даў кулаком паміж вачэй таму, што на ім сядзеў, маланкава перавярнуўся спінай уверх, стаў спачатку на карачкі, а потым і на ногі, кінуўся ў адзін бок, у другі, абтрасаючы непрыяцеляў, і давай уцякаць. Ён бег да плота, спадзеючыся выламіць з яго кол — бараніцца.
Дабег. Схапіў адну жардзіну — пасыпалася парахня. Схапіў другую — не даецца. Убачыўшы, што яго даганяюць, пераскочыў праз плот і памчаў да будынка.
Уварваўся ў найбліжэйшую стадолу, бегае, глядзіць, шукае хоць чаго прыдатнага ў рукі схапіць. Нічога няма. З аднаго боку — пусты воз на колах, з другога — высокая горка саломы. Хоць бы кавалак дрэва. А вароты без клямкі, не замкнешся.
Часу ўжо зусім няма — ні на развагі, ні на ўцёкі. Ужо чуваць галасы за сцяной, ужо ўваходзяць у вароты нападнікі.
Косцік падае на салому, адразу ж ускоквае і лезе ўверх. Нягоднікі забягаюць і караскаюцца за ім.
Косцік залез першы — у кут пад самым дахам. Сцягнуў бот, узяўся за канец халявы і давай лупіць паскуднікаў па галовах цяжкім кутым абцасам.
КНІГІ ОНЛАЙН
