Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Рурык. Здаецца, у 862-м.
— Правільна. Вось як доўга Расія стаіць — больш за тысячу гадоў. А перад Расіяй свет доўга быў?
— Так, вельмі доўга.
— А ў якім годзе свет пачаўся?
Гэтага Галіна не ведала.
— Хто можа адказаць? Ну, дзеткі, падумайце. Ніхто? Хто адкажа, у якім годзе пачаўся свет, — звярнуўся інспектар да ўсіх, — атрымае ўзнагароду.
— У першым, гаспадзін інспектар, — прамовіў Стах.
— Чаму ў першым? У якой кнізе ты гэта бачыў, хто табе расказаў?
— Не ведаю, у якой кнізе пра тое пішуць, але, па-мойму, калі свет пачаўся, то і гады пачацца мусілі.
— Вот, Станіслаў, ты ў мяне яшчэ раз маладзец! — пахваліў інспектар, падышоў да хлопчыка, загадаў пачытаць, а потым — паказаць сшытак.
— А чаму не правераны? — адразу спытаў ён. — Міхаіл Іванавіч?
— Не правяраў яму сшытак некалькі тыдняў, бо пакараны ён. Вучань кемлівы, але свавольны і наравісты, — адрапартаваў настаўнік.
— Ну вот, — сказаў Стаху інспектар. — Я цябе тут хвалю, а ты, аказваецца, гарэза і свавольнік. Трэба паслухмяным быць, пакорным, ціхім. Можа, выправішся?
— Я буду заўжды пакорным, гаспадзін інспектар, але хацеў бы...
— Вы яму даруйце пакуль, Міхаіл Іванавіч, — перарваў інспектар. — Ён выправіцца.
— Дарую, пане інспектар.
— І, думаю, ён тут без усялякай карысці сядзіць. Перавядзіце яго ў трэці аддзел.
— Так, перавяду, пане інспектар.
— І яшчэ. З тых кніг, што я для вашай бібліятэкі прывёз, прашу яму «Тараса Бульбу» аддаць ва ўласнасць.
IX
Друг
Масленічныя вакацыі Стах прабавіў надзвычай весела. Калі хатнія даведаліся, як яго адзначыў інспектар, то літаральна на руках малога насілі.
Трэцюю чвэрць навучальнага года хлопец праседзеў у трэцім аддзеле. Вучыўся старанна, паводзіўся ўзорна, паслухмяна, як і абяцаў інспектару, увесну быў пераведзены ў чацвёрты аддзел і радасны вярнуўся ў Рагі.
Але восенню ён зноў з’язджаў неахвотна, і прычынай гэтага было набрынялае нянавісцю стаўленне вучняў да іншаверцаў і з’едлівыя водгукі саміх настаўнікаў.
Ён прыехаў на другім тыдні верасня, акурат да пачатку заняткаў. Большасць лаваў зеўрала пустатой, але чацвёрты аддзел у першы ж дзень з’явіўся ў поўным складзе. Цяпер у ім вучыліся Стах, адзін з братоў Паўловічаў, Борах Салавейчык, сын рэзніка з мястэчка, і пяцёра беларусаў. Настаўнік застаўся той самы.
Каля месяца вучняў у школу хадзіла вобмаль, а потым пачалі збірацца. Шмат запісалася навічкоў. Стах у новапрыбылых палякаў з цікавасцю пытаўся пра прозвішча, мясцовасць, паходжанне і сваякоў, прагнучы знайсці крэўных, якія цалкам маглі адшукацца ў Балашэвічаў у ваколіцах Вончы.
Аднойчы раніцай ў сярэдзіне кастрычніка разам з купкай беларусаў у парцянках і лапцях у школе з’явіўся адметны хлопец невыразнага паходжання. Быў ён у заечай шапцы, сівой світцы — такія носяць у беларускіх вёсках, — штанах з даматканага сукна і прыгожых чорных ботах вышэй за калена. Ці то паляк з рускай вёскі, ці то заможны русін з якога хутара па купчай. Найбольш усіх зацікавілі боты: такіх ніхто ў школе не тое што не меў — нават не бачыў ніколі. Гадоў прыбыш меў пятнаццаць ці нават болей, бо дужы быў і крэпкі, а на твар — мілы і прывабны. Стах з першага погляду адчуў да яго вялікую сімпатыю. Яму нават здалося, што недзе гэтага хлопца ён ужо бачыў.
Навічка адразу абступілі сталыя вучні, уважліва да яго прыглядаючыся. Некаторыя нават абмацваць пачалі.
— Зваць як? — падступіў Кірпаты, найвялікшы ў школе задзіра і насмешнік.
— А табе навошта? — даў адлуп гаспадар доўгіх ботаў, мераючы нахабу позіркам.
— Мне навошта?! — закрычаў Кірпаты. — Я настаўніка замяняю! Ану кажы, як зваць!
— Так, ён настаўніка замяняе, — пацвердзілі ўсе.
— Зваць мяне Косцік, — паведаміў навічок, убачыўшы вакол сур’ёзныя міны.
Смех выбухнуў разам з мянушкамі:
— Косцік! Хвосцік! Мосцік!
Косцік пачырванеў як бурак.
— А па фаміліі як? — пытаў Кірпаты далей.
— Не адказвай яму, ён звычайны дурань, два гады ў адным класе сядзіць! — выкрыкнуў аднекуль ззаду Стах.
Косцік пхнуў Кірпатага ў грудзі.
— Ах вось так?! Паваяваць са мной хочаш?! — заверашчаў Кірпаты.
— Я не баюся, — адказаў новенькі. — Хочаш — паваюем.
— Ну давай. Даведаешся, колькі фунт ліха каштуе. Нападай давай.
— Сам пабачыш. Давай, хоць пад пахі бяры.
Яны схапіліся і рухнулі на зямлю, Косцік зверху.
— Ого, от табе і хвосцік, — дзівіліся вучні.
А некаторыя радаваліся:
— Так яму, задаваку! Ён думаў, што адзін тут сілач. Так яму!
— Ты мяне паваліў, — падымаючыся, сказаў Кірпаты, — бо пэўна ўжо нажэрся, а ў мяне і крышкі ў роце з учора не было.
— Гэта праўда, ён сёння галодны, — засведчылі аднакласнікі.
— Ну тады падыходзьце хто пад’еўшы, — падбухторваў Косцік. — З любым вазьмуся.
Але далейшаму разбору перашкодзіла з’яўленне настаўніка.
Падчас праверкі навічкоў вучні даведаліся, што прозвішча Косціка — Васілеўскі. Ён ужо крыху быў навучаны, таму пайшоў адразу ў другі аддзел.
На перапынку Васілеўскага абступілі палякі.
— Ты з нашых, польскі? — дапытваліся яны.
— А як жа, польскі, польскі, — адказаў Косцік.
— Ты ж леснікоў сын, праўда? — запытаў Стах.
— Так. А ты адкуль?
— Я толькі паглядзеў на цябе і нібыта пазнаў. Я з Рагоў, Балашэвічаў Стась.
— Ты — Балашэвічаў Стась?! Гэта ж трэба, як чалавека адзежа змяняе. Я цябе зусім не пазнаў, хоць столькі разоў у Рагах быў і цябе бачыў.
— Як ты здолеў Кірпатага зваліць?
— Я і двух такіх павалю, мне яны як мухі.
— Ты такі моцны?! А давай будзем з табой дружыць. Я ўжо ў чацвёртым класе.
— Такі малы і ўжо ў чацвёртым? Дружыць згодны, калі ты хочаш. А вось раскажы мне, Стах, што гэта за два кругі на чорнай дошцы.
— Гэта наш свет такі.
— Такі смешны свет?!
— Так. Хадзем, я табе ўсё патлумачу.
І Стах паказаў Косціку часткі свету, Расію, а потым падрабязна апавёў пра партрэты ўсіх цароў на сцяне.
— А вунь той, што як канакрад глядзіць, — гэта хто? — асабліва зацікавіўся Косцік партрэтам Мікалая І.
— Ціха! — шыкнуў Стах, хапаючы яго за плячо. — Гэта таксама цар!
— І таксама рускі?
— Польскіх тут няма. А цяпер зірні ў кут пад ручнік.
— Гэта хто?
— Гэта іхны Пан Езус.
— Гэта Езус у іх такі?! А-я-яй, нягеглы ён нейкі. Як такому маліцца?
— А ты думаеш, я яму малюся? Я толькі для выгляду вуснамі варушу, але ведаў бы ты, што я на яго думаю! У іх амаль усе абразы такія. Як у цэркві будзем, сам пабачыш.
— А што, тут трэба да цэркві хадзіць?
— Так, у царскія святы ўсіх разам да цэркві ганяюць. Толькі яўрэяў не чапаюць, яны ж няхрышчаныя.
***
Вечарам Косцік адведаў Стаха на кватэры.
— Адкуль у цябе такія боты дзіўныя, доўгія? — спытаў Стах.
— А гэта мне пан даў, за тое, што мой бацька мінулае зімы мядзведжы бярлог адшукаў.
— За бярлог?
— Так. Ты, мабыць, не ведаеш, як лесніку важна мядзведжы бярлог знайсці. Вось мінулай зімою мой тата знайшоў, мядзведзя ў аблаве забілі, і тата пана папрасіў мне ў навуцы дапамагчы. Пан даў дзесяць рублёў і вось гэтыя боты. Пан іх, вядома, трохі насіў, але калі падноскі ставіць і даглядаць як належыць, то на тры гады хопіць.
— Па-мойму, пан ваш — той яшчэ жмінда. За мядзведжы бярлог мог бы і болей даць.
— Па-мойму таксама жмінда, але тата кажа, што доранаму каню ў зубы не глядзяць і калі даюць, то браць трэба. Дык што, — вярнуўся Косцік да размовы пра школу, — ты такі малы, а ўжо ў чацвёртым сядзіш? То вясною экзамент здасі ўжо?
— Спадзяюся, што здам.
— У Смалярні аж двое такіх, што экзамент здалі: Казік Здановіч і Ясь Ладан. Я з Казікам дружу. Ты ў Смалярні калі-небудзь быў?
— З нашых амаль усе былі, а я ніколі.
— Ой, бачыў бы ты, які наш засценак вясёлы! Дваццаць дзве польскія хаты побач стаяць. Могілкі польскія ёсць, ёсць такі чалавек, што дзяцей у вадзе хрысціць і нябожчыкаў хавае, музыканты свае, дзяўчат многа і хлопцаў усякіх. А яшчэ ведаеш што, — сцішыў ён голас. — У мяне ў Смалярні дзяўчына.
— У мяне таксама ўжо дзяўчына ёсць.
— Ды што ты! А прыгожая хоць?
— Як анёлак!
— А вялікая?
— Не, малая яшчэ, але ўжо смяецца, а ручкі як сцісне, дык не адразу і расчэпіш.
— Што?! Стой, дык ты пра дзіцёнка гаворыш?
— Дзіцёнак яшчэ, ага, мама на жніво нарадзіла.
— Дык яна табе сястра, значыць.
— І нават родная. Эх, ты б яе бачыў!
— Ды ідзі ты з такой дзяўчынай. Я пра тую кажу, з якой жаніцца можна, як вырасцеш.
— А-а, такая, каб жаніцца?! Я жаніцца не змагу, бо на ксяндза буду вучыцца.
— Калі б у мяне Каруські маёй не было, я б з табою на ксяндза пайшоў.
— Праўда на ксяндза? — уразіўся Стах. Падумаў крышку і спытаў: — Дык тваю дзяўчыну Каруся зваць?
— Так, Каруся, а называюць яе ўсе Быліна.
Х
«Ура, Варшава наша!»
Косцік згуртаваў вакол сябе палякаў у класе, зрабіўся іх абаронцам і натхненнем. Сядзеў ён сярод малодшых, але хлопец быў вялікі, моцны, бывалы, прыязны і кампанейскі. Усе адчувалі да яго сімпатыю і давер, усе яго любілі і дзяліліся радасцю і горам, прасілі парады, калі сварыліся з таварышамі, клікалі на дапамогу, а ў спрэчках пра нацыянальныя перавагі ставілі яго ў прыклад.
Сапраўднае сяброўства Косцік завязаў са Стахам, бо былі яны, лічы, суседзі і крыху знаёмыя перад гэтым. Спачатку хадзілі адзін да аднаго кожны вечар, а потым Косцік на стала пераехаў да Садоўскага на кватэру. Да іх часта наведваліся Паўловічы, Мачуга, Закрэўскі, Тарка, Герасімовічы і іншыя вучні-палякі. Ніводнага вечара не было, каб да іх хтосьці не зазірнуў. Садоўскія былі не супраць. У прысвяткі ў іх збіраліся амаль усе: дапамагалі адно аднаму з цяжкімі ўрокамі, разам чыталі «Тараса Бульбу», абмяркоўвалі як умелі тыя даўнія часы казацкіх войнаў з Польшчай, хваліліся, расказвалі пра свае хутары і засценкі. Часцей за ўсіх Косцік хваліўся Смалярняй: яна ляжала за няпоўныя дзве вярсты ад іх леснічоўкі і за сем вёрстаў ад Вончы. Штонядзелі Косцік абавязкова хадзіў дадому, заўсёды зазіраў у Смалярню і кожны раз прыносіў адтуль свежыя навіны — часта нават сенсацыйныя.
— Ведаеце што, хлопцы, — сказаў ён аднойчы, вярнуўшыся з дому, — Казік гаворыць, што Расія зусім не такая святая і светлая, як у рускіх кнігах напісана. Кажа, мала які цар сваёю смерцю ў ложку памёр. Што Кацярына Вялікая, святая мучаніца, такую распусту чыніла, што не вартая нават таго, каб яе на асвечаных могілках хаваць. Аляксандр Асвабадзіцель сялянаў распрыгоніў не ад добрага сэрца, а прымусова, бо ўсе астатнія дзяржавы сваіх людзей даўно перад ім вызвалілі. Слаўны Сувораў быў такі падступны гад, што яго і «па матушцы» не грэх аблаяць. Казік кажа, што і паловы праўды няма ў тым, што гэтыя рускія пра сябе пішуць.
КНІГІ ОНЛАЙН
