Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Не плачце, нічога нам не будзе, дзядзькі патушаць, — супакойвала дзяцей старая. — Не бойцеся, не дойдзе да хаты. Вось лепей хадзіце сюды, будзем Божаньку маліцца, каб вецер сцішыў. Ціха, дзеткі, хадзіце сюды.
Яна паставіла ўсіх на калені перад абразамі — і Стаха таксама, хоць той ужо быў сабраўся бегчы за астатнімі, — укленчыла побач сама і сказала, каб за ёй паўтаралі.
Бабулька горача малілася сваімі словамі, углядаючыся ў выяву Езуса, плачучы горка, як дзеці, роспачна благаючы суняць вецер і памагчы тушыць агонь.
Скарыстаўшыся тым, што бабулька дарэшты аддалася малітве, Стах на дыбачках выйшаў з хаты і кінуўся на пажар.
Гумно палала. Вецер раздзімаў яго і тармасіў, як шалёны сабака анучу: спачатку падымаў доўгім вострым языком уверх, скручваў вірам, потым нечакана валіў уніз, маланкай кідаў то ў адзін, то ў другі бок, ліхаманкава растрасаў. Іскры сыпаліся мільёнамі, нібы з агромністых кавальскіх мяхоў ці пашчы вулкана, вырывалі цэлыя ахапкі гарэлай саломы, пераносілі агонь на стагі і пуню побач. Гумно атачаў асляпляльны бляск, які тут жа ператвараўся ў чорныя аблокі дыму, што цалкам зацягвалі будыніну. Агонь трашчаў, як рамяні млынарскага спуску, вакол жаласна вылі віхуры.
Ля гумна апантана бегалі сямёра мужчын і чатыры кабеты. З такім надвор’ем пра тое, каб патушыць пажар, не было і гаворкі, таму яны намагаліся хоць нешта з яго ўратаваць і зрабіць усё, каб агонь не перакінуўся далей. На таку ляжала куча намалочанага збожжа. Адны, пакалоўшы лёд у яме для гліны, мачылі там дзяружкі і абкладалі імі стагі з боку агню і дах пуні, іншыя, завярнуўшыся ў такія ж мокрыя дзяружкі, ускоквалі на ток, зачэрпвалі прынесеным посудам збожжа і выносілі з полымя. За ветрам і трэскам агню былі чуваць крыкі:
— Хутчэй! Гады паўзучыя! Уладзь! Сып! Не лезь! Мама, пусці! Я іх сам падсмажу! Хопіць, дзеткі! Ну што там! Эвеліна! Давай! Вышэй!
VIII
Інспекцыя
Гумно згарэла, а разам з ім — амаль палова незмалочанага збожжа, пяць стагоў саломы, тры — сена і пуня, пад столь забітая канюшынай і вікаю. Але да астатніх будынкаў агонь не пусцілі. Цэлую ноч гаспадары Рагоў бегалі на ветры і дашчэнту змучыліся. Адны моцна апякліся, некаторыя прастудзіліся і злеглі. Стахаў настрой, і так змрочны ў першай палове вакацый, цяпер зрабіўся зусім жахлівы: плач, стогны, пракляцці, нараканні і шалёныя п’яныя спевы не сціхалі ўвесь наступны тыдзень ні на хвіліну. Уладзь і парабкі так гумна шкадавалі, што выхлысталі цэлае вядро гарэлкі. Пілі дзень і ноч, бушавалі ў хаце, не зважаючы ні на ўгаворы бацькі, ні на старэйшых братоў. Ян раз’юшаны быў бязмежна.
У такіх абставінах Стах нават падумаць не мог пра тое, каб прызнацца ў сваіх правінах, і спадзяваўся, што пакуль вакацыі, настаўнік яму даруе і зусім на яго справу забудзецца.
Пасля Трох Каралёў7 у Вончу яго павёз дзядзька Марцін, які на пажары апёкся менш за ўсіх. Па дарозе ён вучыў хлопца ў школе быць уважлівым, паслухмяным, пакорлівым, каб не змарнаваць заплачаных за яго грошай, яшчэ даражэйшых цяпер, калі агонь знішчыў палову ўраджаю.
Стах слухаў дзядзькавы наказы безуважна і маліў Бога, каб у настаўніка аказалася кароткая памяць, усю дарогу, а потым яшчэ ўвесь вечар і ўсю наступную раніцу, пакуль не заняў сваё месца ў класе.
Праз агромністыя сумёты вучняў было няшмат, а тыя, што прыйшлі, былі вясёлыя і гаманкія: хваліліся, хто колькі сала з’еў, хто калядаваць хадзіў з зоркай, хто з казой, хто з мядзведзем.
Настаўнік таксама прыйшоў у надзвычай добрым настроі, размаўляў з дзецьмі пра вакацыі і ўсміхаўся. У Стаха прамільгнуў праменьчык надзеі.
Правяраючы прысутных, Грывень назваў і яго:
— Станіслаў Балашэвіч.
— Есть! — падскочыў Стах.
— Ну што, быў бацька ў свяшчэнніка?
— Не, гаспадзін учыцель, — прызнаўся хлопчык.
— Не быў? Гэта чаму ж?
— Не сказаў бацьку я пра гэта, баяўся, што паб’е.
— Не сказаў? — паўтарыў настаўнік такім тонам, быццам толькі што выкрыў ману. — Ведаю я вашую хітрасць, шляхта фанабэрыстая. Вы проста выбачацца перад праваслаўным свяшчэннікам не хочаце. Ладна, можаш сабе далей сядзець як балван.
Стах бяссільна сеў на лаву, адчуўшы сябе самым няшчасным у свеце хлопцам.
На першым перапынку да яго падышла Галіна.
— Што, праўда не сказаў? — запытала яна.
— Не сказаў, Галінка, збаяўся.
— Што ж твой бацька за кат такі?
— Ну... строгі ён, а тут яшчэ няшчасце — на другую куццю нас гады-нітаўцы спалілі.
— Спалілі?! Зусім?
— Гумно са снапамі згарэла, пуня з кормам і стагі. Галінка, сястрычка залаценькая, што ж мне рабіць цяпер?
— Не гоняць, дык сядзі і вучыся. Глядзі, што іншым задаюць, і тое ж рабі.
Стах да парады прыслухаўся і вучыўся што было сілаў. Увесь час па-за школай ён згадваў настаўніцкія тлумачэнні і рабіў заданні. Не хадзіў на рэчку, не валэндаўся па вуліцах, як іншыя. Урокі, якія іншыя ледзь прачытаць маглі, ён ведаў на памяць і мог адказаць на любое пытанне настаўніка.
Міналі дні і тыдні, а Грывень упарціўся і рашэння свайго не адмяняў: раніцай Стахавага прозвішча не называў, сшыткі вяртаў неправеранымі, на ўроках не выклікаў і ні пра што не пытаўся. А поп на сваіх уроках у бок Стаха стараўся нават не глядзець.
— І чаго ты, ляху, прыходзіш, калі настаўнік цябе вучыць не хоча! — казалі яму рускія. — Што ты, стары, марна чобаты зношваеш і крамныя штаны праціраеш?
Стах ужо і сам пра гэта думаў і ўрэшце пачаў сумнявацца ў разумнасці свайго рашэння і ў сэнсоўнасці сваіх высілкаў. Яму здавалася, што пропісь без чырвоных настаўніцкіх пазнакаў не прыносіць ніякай карысці, што ўсё няправільна і не патрэбна. Як толькі настаўнік адмовіўся яго вучыць, ніводзін вучань больш не зазіраў у сшытак Стаха, ніхто яго ні пра што не пытаў, ніхто яму не верыў, і ён турбаваўся ўсё мацней. Часам ён лічыў сябе поўным зломкам і найвялікшым дурнем у класе. Ён зайздросціў нават тым вучням, чые сшыткі аж чырванелі ад настаўніцкіх выпраўленняў, але былі правераныя, і тым, чые адказы выклікалі ў астатніх рогат, але якіх пыталі, і нават тым, якія штодня атрымлівалі па руках і ў пысу.
З кожным тыднем хлопчык усё больш падаў духам, увесь час сядзеў сумны і задуменны. Часта, прыгнечана гарбеючы на кватэры над кнігамі, ён утаропліваўся ў нейкі прадмет на сцяне і бяздумна сядзеў так гадзінамі.
На пытанні апекуноў пра прычыну смутку заўсёды адказваў, што тужыць па Рагах.
— Ды ты чаго, карапуз, — суцяшаў Садоўскі, — вось дачакаемся Масленіцы, зноў тыдзень вакацыяў у цябе будзе, і з’ездзіш дадому.
«Калі Бог дасць таго дачакацца, — казаў сам сабе Стах, — то я ўжо такім баязлівым і дурным не буду. Лепш гадзіну адпакутаваць, чым палову зімы. Калі б вось цяпер бацька заехаў ці які з дзядзькоў, я б адразу тут прызнаўся, каб толькі мукі гэтыя сышлі як хутчэй».
І здзіўляўся, што яго так доўга ніхто не адведвае.
Потым надышла чаканая Масленіца. Вакацыі пачыналіся ў суботні полудзень і доўжыліся восем дзён.
Раніцай у суботу настаўнік на трэцім уроку раздаваў вакацыйныя заданні. Хлопцы нецярпліва тупалі нагамі, рыхтык коні на стайні.
Нечакана адчыніліся дзверы, і ў клас зайшоў нейкі вельмі ўжо важны барын. У доўгім, аж да костачак, футры з раскошным куніцавым каўняром і ў дарагой каракулевай шапцы. Меў вострую бародку і прыгожа падкручаныя вусы. Зняў шапку — а там плёх.
Настаўнік ліхаманкава ўскочыў.
— Устаць! — крыкнуў ён дзецям і ціхенька дадаў: — Інспектар.
— Здравствуйте, дети, — сказаў інспектар.
— Здраствуйце, гаспадзін! Здравствуйце, гаспадзін інспектар! — бязладна замармыталі знянацку заспетыя вучні.
Павітаўшыся з настаўнікам, інспектар выказаў здзіўленне, што ў школе так шмат дзяцей. Зняў — з руплівай дапамогай настаўніка — футра, склаў яго на крэсла, пацёр рукі, некалькі разоў прайшоўся па пакоі, таго-сяго пагладзіў па галаве, спытаў, які аддзел дзе сядзіць, і пачаў праверку. Пытаў двух-трох з кожнага аддзела, спачатку чытанне, потым пісьмо, зазіраў у сшыткі. Пад канец перайшоў да вусных пытанняў — некалькі па кожным прадмеце. Пачаў з першага аддзела, дзе наймалодшыя мелі дзесяць гадоў, а збольшага сядзелі хлопцы дужыя, гадоў па трынаццаць і болей, некаторыя ўжо нават за плугам хадзілі і з касой упраўляліся.
— Слухайце, дзеці, — казаў інспектар. — У бацькі было чатыры сыны і тры дачкі. Колькі ўсіх дзяцей?
— Сем! — загучаў хор галасоў.
— Вот малайцы! — пахваліў інспектар. — Сядайце. Колькі фунтаў у пудзе? — звярнуўся ён да другакласніка.
— Сорак! — адказаў клас у адзін голас.
— Добра. А што цяжэйшае, дрэва ці пух?
— Дрэва! — зноў разам адказалі дзеці.
— Добра. А што больш заважыць: пуд дрэва, пуд пуху ці пуд жалеза?
— Жалеза!
— Аслы якія! А можа, хто іначай думае?
Некалькі вучняў разам са Стахам паднялі рукі.
— Што цяжэйшае? — выклікаў інспектар хлопца, што сядзеў сама блізка ад яго.
— Дрэва! — быў адказ.
— Яшчэ большы асёл.
Астатнія рукі спуджана апусціліся. Засталася толькі Стахава.
— А ты як думаеш?
— Пуд пуху, пуд дрэва і пуд жалеза заважаць аднолькава.
— Як такое можа быць? Жалеза ж цяжэйшае.
— Так, але на пуд маленькі кавалак спатрэбіцца.
— Вось ты адзін і маладзец. Як зваць?
— Станіслаў Балашэвіч.
— Вельмі добра. Сядай.
Ад хвалявання ў Стаха дух заняло. Ён зірнуў на Галіну, якая заўжды была да яго зычлівая: яна падавала яму знакі, каб скарыстаўся выпадкам і пажаліўся інспектару. Ён зразумеў, але паколькі інспектар, занатаваўшы ягонае прозвішча, перайшоў ужо да трэцяга аддзела, адклаў скаргу на потым.
— Хто з вас быў у горадзе, у такім вялікім, губернскім, падыміце рукі, — загадаў інспектар.
Двое трэцякласнікаў паднялі рукі.
— У якім горадзе ты быў? — спытаў інспектар аднаго з іх.
— У Магілёве быў.
— Так, Магілёў — вялікі губернскі горад. А ведаеш сталіцу Расіі?
— Санкт-Пецярбург!
— А чаму яна так называецца?
— Бо яе заснаваў Пётр Вялікі.
— Добра. А ў якім годзе заснаваў, ведаеш?
Той не ведаў.
— Хто ведае? Ніхто? А вы? — убачыўшы, што трэцякласнікі не адказваюць, звярнуўся інспектар да чацвёртага аддзела.
У чацвёртым усе хацелі адказваць. Інспектар выбраў Галіну.
— У 1703-м, — сказала яна.
— Добра. А да цара Пятра Вялікага Расія ўжо існавала?
— Так, доўга ўжо існавала.
— А хто быў першым уладаром Расіі і ў якім годзе ўладу прыняў?
КНІГІ ОНЛАЙН
