Развіцце гандлю ў Беларусі (канец XVIII-першая трэць XIX ст.)
Памер: 21с.
Мінск 2003
3Кернажыцкі К.І. Гаспадарка прыгоннікаў на Беларусі у канцы XVIII першай палове XIX ст. (Да праблемы разлажэння феадалізму ў Беларусі). Мн., 1935.
,4Покровскнн М.Н. Русская нсторня в самом сжатом очерке. С древнейшнх времён до конца XIX ст. М. Денннград, 1931.273с.
‘5Улаіцнк Н.Н. Предпосылкн крестьянской реформы 1861 г. в Лнтве н Западной Белорусснм. Мн.: Нздво “Наука”, 1965.479 с.
6Чепко В.В. Города Белоруссмн в первой половнне XIX в. (экономнческое развмтне). Мн.: Нздво БГУ мм. В.Н.
Деннна, 1981. 143 с.;
Чепко В.В. Экономнческне связн Белорусснн н Укранны в первой половнне XIX в. //Вопросы нсторнн:
Межвузовскнй сборннк. Мн.: Нздво БГУ нм. В.Н. Леннна, 1975. Вып. 2. С. 101107.
і уржнй Н.А. Развнток товарного внробнмцтва і торгівлі на Украіні (з кінца XVIII ст. до 1861 року). Кнев: Внд
во Акад. наук УкрамнскоЙ ССР, 1962. 207с.
уШульга Й.Г. Йз лсторнм украннскобелорусскнх экономнческнх связей во второй половнне XVIII века
//Советское славяноведенне. Матерналы IV конференцнн нсторнковславнстов. мн.: Нздво БГУ нм. В.М.
Леннна, 1969.С. 491495.
Праблема генезіса і развіцця капіталістычных адносінаў у гандлёвай сферы Беларусі ў канцы XVIII першай палове XIX сг. стала аб’ектам увагі ў працах А.М.Лютага20. На падставе багатага кола крыніцаў аўтар праводзіць глыбокі аналіз гандлю беларускіх гарадоў: даследуе колькасны склад купецкага саслоўя, вызначае асноўныя формы гандлю ў пераходны ад феадалізму да капіталізму перыяд.
Публікацыі апошняга дзесяцігоддзя вызначаюцца зваротам даследчыкаў непасрэдна да пытанняў арганізацыі гандлёвай дзейнасці на тэрыторыі Беларусі ў перыяд фарміравання капіталістычных адносінаў. У вядомай ступені этапнай патрэбна разглядаць працу В.І.Мерзляка, прысвечаную складанейшаму пытанню гісторыі Беларусі канца XVIII першай трэці XIX ст. фарміраванню ўнутранага рынка ў рэгіёне21. В.В.Шведам грунтоўна даследуецца стан кірмашовага, развознаразноснага, базарнага і стацыянарнага гандлю, склад купецтва і крыніцы накаплення капіталаў у 3050я гг. XIX ст.22
Цікавымі і карыснымі для вывучэння ўзнятай праблемы з’яўляюцца працы польскіх гісторыкаў. Гандлёвыя ўзаемаадносіны Расіі з Царствам Польскім ў акрэслены перыяд знайшлі сваё адлюстраванне на старонках як спецыяльных манаграфій (Ч.Стшэшэўскі23, А.Язерскі24), так і ў сінтэзных працах па эканамічнай гісторыі Польшчы (Я. Руткоўскі).25
Істотны інтарэс для вывучэння рыначных адносінаў на землях Беларусі ў канцы XVIII першай трэці XIX ст. уяўляюць працы сучасных расійскіх гісторыкаў Н.В.Казловай, Б.М.Міронава, Т.М.Цімошынай і інш.26 Праблематыка гэтых даследаванняў выходзіць далёка за межы аналіза эканамічных рэалій развіцця расійскага рынка ў акрэслены адрэзак часу. Увагу даследчыкаў прыцягваюць сацыяльныя аспекты светаўспрымання і самасвядомасці купецтва, пытанні фарміравання менталітэта і культуры прадпрымальнікаў.
Багаты фактычны матэрыял змяшчаюць апублікаваныя і неапублікаваныя дакументы і матэрыялы. Сярод афіцыйных выданняў, перш за ўсё, патрэбна адзначыць “Полное собранне законов Росснйской нмпернн”27, “Полный хронологнческнй сбор законов н положеняй, касаюіцнхся евреев...”28 “Обіцнй тарнф для всех портов н
'"Лютый А.М. Основные формы торговлп в Белоруссіш в пернод разложення феодалнзма //Вопросы псторнн. Межведомствейный сборнмк. Мн.: Нздво “У ннверснтетскос”, 1984. Вып.Н. С. 126 134.; Ем жа. Соцналыю экономпческое развнтме городов Бслорусснн в конце XVIII псрвой гюловнне XIX в Мн.: Наука н техннка, 1987. 181 с.
2 Мерзляк В.Н. Внутренняя торговля Белорусснн конца XVIII первой трстн XIX в. Методнческое пособне к ^пецкурсу по нсторнн БССР. Мн.: Мннск. гос. пед. мнт., 1991. 60 с.
“Швел В.В. Торговля в Белоруссмн в пернод крнзмса феодалнзма. (1830 1850 годах). Гродно: ПКФ “Орбнкс”, 1995.135 с
■‘Strzeszewski Cz. Handel Zagraniczny Krolestwa Kongresoweeo (18151830). Lublin, 1937.
2*Jezierski A. Handel zagraniczny Krolestwa Polskiego. 1815 1914. Warszawa, 1967.
25РутковскпЙ Я. Экономнческая псторня Польшн. /Под ред. Ф.Я. Полянского. М., 1953. 426 с.
козлова Н.В. Русскнй абсолютнзм м купечество в XV111 в. М.: Археографпческнй центр, 1999. 384с.; Ммронов Б.Н. Соннальная нсторня Росснн пернода нмпернн (XVIII XIX в.): Генезнс лнчностн, демократмзацмя семьн, гражданского обшества н правового государсіза; В 2х т. Т.1. СПб.: Дмнтркй Буланмн, 1999. 547c.; Т.2. СПб.: Дмнтрнй Буланнн, 1999. 566с; Тпмопшна ТМ Экономінеская нсторпя Росснн/ Под рел. проф. М.Н. Чепурнна. М.: Ннформашюнно іпдательскнй Дом “Фнлып.”, Юрнлнчсскнй Дом “Юстнцннформ”. 1998. 432с.; Предпрнннмательство н доедпрннпмателіі Росскп от пстокон до качала XX в. М.: РОССПЭН, 1997. 344с.
"ііолное собранге законов Росснйской нмпсрнн. Собре 1ое. ТТ. 1943. СПб., 1830; Собре 2ое. ТТ. 18. Clio.. 18301 §34.
Ленрнлл В.О. Полный хронологнческнн сборчнк законов м положенкй, касаюіцнхся евреев от Уложенпя царя Лчексея Ммлайлсшчча до настожцего временп (1649 1873): Нзвлеченпя нз Полного Собрання Законов Росснйской пмпернп. СПб. 1874. 1158 с.
8
9
таможен Росснйской нмпернн кроме Астраханн, Оренбурга н Снбнрн...” (1782г.)29, і “Дополннтельное постановленне об устройстве гнльднй н торговле прочнх состояннй” (1824г.)30
Вялікую каштоўнасць для вьтвучэння гандлёвых адносінаў на землях Беларусі на золку капіталістычнага грамадства маюць дакументы і матэрыялы, апублікаваныя ў зборніках, выдадзеньгх Акадэміяй Навук БССР”.
Факталагічную базу даследавання склалі матэрыялы трох буйнейшых архіўных сховішчаў: Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі ў Мінску, Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі ў Гродне і Расійскага дзяржаўнага гістарычнага архіва ў СанктПецярбургу. Асобнае месца сярод крыніц згаданых архіваў займаюць матэрыялы фондаў канцылярый мінскага (ф.295), віцебскага (ф.1430), магілёўскага (ф.2001) і гродзенскага (ф.1) грамадзянскіх губернатараў. У фондах захаваліся дадзеныя аб колькасці купецтва ў гарадах і паветах беларускіх губерняў, справаздачы аб стане кірмашовага і крамнага гандлю, звесткі аб суднаходстве па беларускіх рэках, матэрыялы аб адкрыцці кірмашоў і арганізацыі гандлёвага аблажэння, рапарты паліцэйскіх і таможаных устаноў аб кантрабандным гандлі і г.д. Сярод найбольш інфармацыйных патрэбна таксама пазначыць фонды Мінскага (ф.299) і Гродзенскага (ф.2) губернскіх праўленняў, канцылярыі Віцебскага, Магілёўскага і Смаленскага генералгубернатара (ф.1297), а таксама Мінскай казённай палаты (ф.ЗЗЗ).
Асобны пласт крыніцавай базы — мемуарная літаратура. Напоўніць каларытам гандлёвую рэчаіснасць Беларусі даследуемага перыяду дазвапяіоць творы В.Севяргіна, Л.Патоцкага, Ул.Сыракомлі, П.Шпілеўскага32.
У другой главе “Фарміраванне новай гандлёвай прасторы, купецтва і яго капіталаў на землях Беларусі ў канцы XVIII першай трэці XIX ст.”, якая складаецца з двух параграфаў, разглядаецца працэс станаўлення і развіцця важнейшых элементаў гандлёвай сістэмы.
Першы параграф “Фарміраванне новай гандлёвай прасторы” прысвечаны аналізу асноўных фактараў, якія аказвалі ўплыў на эканамічную актыўнасць суб’ектаў гандлёвага працэса.
Важнейшым эканамічным вынікам ўключэння зямель Беларусі ў структуру агульнарасійскай гаспадарчай сістэмы з’явілася фарміраванне новай гандлёвай •прасторы на тэрыторыі тагачаснай Беларусі. Для гандлярапасрэдніка гандлёвай прастора гэта сукупнасць сацыяльных, палітычных, эканамічных, прававых фактараў, ўплываўшых на тактыку і стратэгію арганізацыі гандлёвай дзейнасці.
’Обшнй тарнф лля всех портов н пограннчных таможен Росснйской нмперші кроме Астраханн, Оренбурга н Снбнрк. сочннённой в Коммсснн о коммерцян. Спб., 1782.
0 Дополннгелыюе постановленне об устройстве пільдмй н торговле прочнх состояннй.СПб., 1824.
’1 Матэрыялы да гісторыі мануфактуры Беларусі ў часы распада феадалізма. У 2 ч. Ч. 1. Мн.: Выдва Беларускай АН, 1934 300 с.; Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. Т.2. (1772 1903 гт.). /Пад рэд, Н.М. Нікопьскага. Мн.: Выдва Акадэміі I Іавук БССР, 1940. 988 с.; Белоруссня в эпоху феодалнзма: Сборннк докумеіггов н матерналов в 4х т. /АН БССР; йнтпсторіш.Мн.:НздчюАНБССВ, 1959 1979. Т.З І961.625с.
’2Северпш В. Здгшскн путешествпя по западным провннішям Росснйского государства нлн мннералогнческі.?, хозяйственные н друпіе прнмсчання, учнненныс во врсмя проезда чрез оныс в 1802 голу. СПб., Прн Нмп. Акад. Наук, 1803, 168с; Патоцкі Л. Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану /Укл. прадмова, каменг. А.М. Філпавай.
Пер. з польск. І.У. Саламевіча, Мн.: Ііолымя, 1997. 270 с; Шпнлевскіій П.М. Путешествне по Полесью п Белорусскому краю. Мн.: Полымя, 1992. 251 с; Сыракомля У. Вандроўкі па маіх былых ваколіцах: Успаміны, даследаванні гіс^прнч і звычаяў. /Пер. з польскай мовы, прадм., камент. К. Цвіркі. Мн.: Полымя, 1992. 159 с
Найбольш грунтоўнымі фактарамі сацыяльнай сферы, якія прама ці ўскосна ўплывалі на функцыянаванне корпуса гандляроў, з’яўляюцца наступныя: адносіны дзяржаўнага апарата, у прыватнасці расійскага ўрада, да заняткаў гандлёвапасрэдніцкай дзейнасцю; сацыяльны склад удзельнікаў гандлёвага працэсу; узровень падрыхтоўкі суб’ектаў гандлю да рэалізацыі асноўных функцый у сферы таварнаграшовага абарачэння.
У разрэзе эканамічнай палітыкі Расійскай імперыі канца XVIII — першай трэці XIX ст. гандаль бачыўся адным з прыярытэтньгх накірункаў народнай гаспадаркі. Таварнаграшовая папітыка царскага ўрада адлюстроўвала тыя глыбінныя зрухі, якія адбываліся ў сацыяльнаэканамічнай сферы Расіі і Беларусі (як часткі імперыі) у канцы XVIII — першай трэці XIX ст. Накірунак гэтых зменаў вызначаўся працэсам распаду феадальнапрыгонніцкай сістэмы і ўсё большым пранікненнем ў жыццёвы ўклад капіталістычных адносінаў. Аднак адлюстраванне гэтых працэсаў было частковым і непаслядоўным. Знешне ліберальнае і заахвочвальнае стаўленне расійскага ўрада да ўнутранага і знешняга гандлю, у шматлікіх аспектах былС адзначанД ваганнямі і супярэчнасцямі.
У аснову гандлёвага заканадаўства быў пакладзены саслоўны прынцып. Ставілася мэта захаваць парадак, пры якім кожнае саслоўе выконвае сваё прызначэнне і функцыю. Дакладнае вызначэнне эканамічнага статуса асноўных саслоўяў дзяржавы найбольш выразна выявілася ў “Дадатковым пастанаўленні аб усталяванні гільдый і гандлі іншых станаў” (1824 г.). У гэтай пастанове ўрад строга рэгламентаваў гандлёвыя правы асобных саслоўяў, засцерагаў прывілеі гільдыйскага купецтва і абмяжоўваў дзейнасць гандляроў, паходзіўшых з сялян і мяшчан. Між тым, кіруючыя колы былі вымушаны лічыцца з новымі з’явамі ў сацыяльнаэканамічным жыцці краіны і ісці на пэўныя ўступкі эканамічна ангажаванай частцы насельніцтва, пашыраючы гандлёвую кампетэнтнасць дваран, мяшчан, сялян і інш.
КНІГІ ОНЛАЙН
