Развіцце гандлю ў Беларусі (канец XVIII-першая трэць XIX ст.)
Памер: 21с.
Мінск 2003
Фарміраванне капіталістычнага ўклада ў нетрах феадалізму садзейнічала станаўленню і паступоваму развіццю рэгулярнастацыянарнага гандлю як больш прагрэсіўнай формы таварнаграшовых адносінаў. На працягу акрэсленага перыяду лічбавыя паказчыкі крамнага гандлю выяўлялі тэндэнцыю росту. У крамах вёўся гандаль мануфактурнымі, маскацельнымі таварамі, галантарэяй, бакалеяй, соллю, мясарыбнымі і малочнымі прадуктамі, садавінай, агароднінай і г.д. Тавары для кра.маў закупляліся непасрэдна ў вытворцаў на кірмашах і базарах, а таксама ў Маскве, Пецярбургу, на Украіне, у Прыбалтыцы.
У канцы XVIII першай трэці XIX ст. сістэма таваразбыта мела патрэбу ў вялікай колькасці пасрэднікаў. У сувязі з гэтым у горадзе і на вёсцы трывала замацоўваецца развознаразносная форма гандлю. Пасрэднікамі паміж пастаўшчыкамі таварнай прадукцыі і буйнымі аптовымі купцамі з’ўляліся прасолы (самавозы, булыні, куратнікі і г.д.), фактары, маклеры. Развозам і разносам займаліся афені і карабейнікі, дробныя прадпрымальнікі, рамеснікі, сяляне, шынкары. Шматлікія гарадскія купцы закуплялі па сёлах і вёсках сельскагаспадарчую прадукцыю, сартавалі яе ў вялікія партыі і прадавалі аптавікам. На ўнутраным рынку Беларусі ў канцы XVIII першай трэці XIX ст. не існавала аб’ектыўных супярэчнасцей паміж рознымі формамі гандлю, паколькі яны ўзаемна дапаўнялі адна адну і паспяхова выконвалі функцыю па забеспячэнню таварнага абмену паміж губернямі краіны [2, 5,6, 8].
4. У канцы XVIII — першай трэці XIX ст. землі Беларусі становяцца састаўной часткай агульнарасійскага рынка, неад’емным звяно.м ў сістэме міжрэгіянальнага і знешняга гандлю Расійскай імперыі. Усталёўваюцца трывалыя кантакты беларускіх губерняў з Прыбалтыкай, Маларасіяй, Новарасіяй, Цэнтральнапрамысловым, Паўднёвазаходнім, Паўночназаходнім раёнамі. Ускосныя гандлёвыя сувязі Беларусь мела амаль што з усімі эканамічнымі раёнамі Расіі. На расійскі рынак беларускія гандляры пастаўлялі прадукты сельскагаспадарчай вытворчасці, лес і лесаматэрыялы, соль, мануфактурныя вырабы і каланіяльныя тавары зза мяжы. Узамен везлі хлеб, лён, ільняное насенне, пяньку, лес. Гэтыя тавары ішлі ў асноўным транзітам у еўрапейскія краіны. Для мясцовага ўжытку выкарыстоўвалася прадукцыя рускіх мануфактураў і заводаў, бакалея, галантарэя, металы і г.д. Адчувальную ролю ў міжрэгіянальным і знешнім тавараабмене адыгрывалі водныя шляхі, на якіх знаходзіліся буйныя прыстані, такія як віцебская, полацкая, тродзенская, брэсцкая, пінская, стаўбцоўская і інш. [7].
СПІС АПУБЛІКАВАНЫХ ПРАЦ
Артыкулы ў навуковых часопісах:
1. Шаўчэня М. Прававое становішча і сацыяльны склад купецтва Беларусі ў канцы XVIII першай трэці XIX стагоддзя //Веснік Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я.Купалы. 2000. Сер.1. №2 (4) С.3543.
2. Шаўчэня М. Кірмаш пабеларуску //Беларуская думка. 2002. №8. С. 113117.
Матэрыялы канферэнцый:
3. Шаўчэня М. Гандаль ў Беларусі (канец XVIII першая трэць XIX ст.): гістарыяграфія праблемы //Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: стан і перспектывы развіцця: Матэрыялы навук. канф., прысвеч. 70годдзю Інта гісторыі НАН Беларусі (Мінск, 67 кастрычніка 1999 г.) /М.П. Касцюк, У.І. Навіцкі, Л.М. Лыч і інш. Мн.: “Дэполіс”, 2000. С. 170172.
4. Шаўчэня М. Да праблемы фарміравання гандлёвапрадпрымальніцкай прасторы на землях Беларусі у канцы XVIII першай трэці XIX стагоддзя //Шляхі развіцця інтэлекта і творчасці маладых: Матэрыялы рэспубліканскай навуковапрактычнай канферэнцыі “Работа з адоранай студэнцкай і вучнёўскай моладдзю: стан, формы і метады, перспектывы развіцця” /Пад рэд. І.П. Крэня. Гродна: ГДзУ, 2001. С.229234.
5. Шаўчэня М. Свіслацкі кірмаш у першай палове XIX стагоддзя //Старонкі гісторыі Свіслацкага краю: Матэрыялы навуковапрактычнай краязнаўчай канферэнцыі /Пад рэд. І.П. Крэня. Гродна: ГДзУ, 2001. С.130134.
6. Шаўчэня М. Мінскія кантракты: росквіт і заняпад //Шляхі развіцця інтэлекта і творчасці маладых: Матэрыялы рэспубліканскай навуковапрактычнай канферэнцыі “Работа з адоранай студэнцкай і вучнёўскай моладдзю: стан, формы і метады, перспектывы развіцця” /Пад рэд. 1.II. Крэня. Гродна: ГДзУ, 2001. С.332336.
7. Шаўчэня М. Развіццё гандлю на Слонімшчыне ў канцы XVIII першай палове XIX стагоддзя //Слонімшчына вачыма навукоўцаў і краязнаўцаў: Матэрыялы рэгіянальнай гісторыкакраязнаўчай канферэнцыі, прысвечанай 750годдзю горада Слоніма і 70годдзю заснавання Слонімскага раённага краязнаўчага музея ім. І.І.Стаброўскага /Складальнікі Д.С. Аляшкевіч, І.П. Крэнь; Пад рэд. І.П.Крэня. Слонім. друк., 2002. С. 160 167.
8. Шаўчэня М. Трансфармацыя прававога статуса яурэйскага купецтва ў расійскім заканадаўстве апошняй трэці XVIII першай трэці XIX стагоддзя //Наука н образованне в условнях соцнальноэкономнческой трансформацнн обіцества: Матерналы V международной научной конференцнн /Учрежденне образовання “Ннстнтут современных знаннй” Гродненскнй фйлнал. Гродно, 2002. 42. С.378383.
9. Шаўчэня М. Некаторыя аспекты станаўлення купецкай прадпрымальніцкай фупкцыі на землях Беларусі ў канцы XVIII першай трэці XIX ст. //Актуальныя праблсмы гісторыі Беларусі: стан, здабыткі і супярэчнасці, перспектывы развіцця:
18
19
Матэрыялы рэспуб. навук. канф.: У 4ч. 4.2 /Над рэд. І.П.Крэня, У.І.Навіцкага, І.А.Змітровіча. Гродна: ГрДУ, 2003. C.118126.
Ю.Шаўчэня М. Беларускае памежжа ў кантэксце знешнеэканамічнай палітыкі Расійскай дзяржавы (апошняя трэць XVIII — пачатак XIX ст.) //Актуальныя праблемы гісторыі Беларусі: стан, здабыткі і супярэчнасці, перспектывы развіцця. Матэрыялы рэспуб. навук. канф.: У 4ч. 4.2 /Пад рэд. І.П.Крэня, У.І.Навіцкага, І.А.Змітровіча.Гродна: ГрДУ, 2003. С. 12613 5.
РЭЗЮМЭ
ШАЎЧЭНЯ МІХАІЛ МІХАЙПАВІЧ
РАЗВІЦЦЁ ГАНДЛЮ Ў БЕЛАРУС!
(КАНЕІIXVIII ПЕРШАЯ ТРЭЦЬ XIX СТ.)
Ключавыя словы: гандлёвая пржпюра, ганО.пёвы оачайс, жіы)ыі, інфржтруктура рыпка, рынак. тжар, тавараабарот, таможаішя пошіна, таможаны тарыф, цана.
Мчга дысергацыг. раскрыць у праблемнахраналапчным плане працэс развіцця гандлёвай сістэмы Беларусі ў канцы XVIII першай трэці XIX ст.
Аб екгам даследавання выступаюць гандлёвыя адносіны на зсмлях Беларусі ў канцы XVIII першай трэці XIX ст. У якасці прадмета даследавання разглядаепна працэс развіцця гандлёвай сістэмы беларускага рэгіёна як сукупнасш пэўных элементаў: гандлёвай прасторы, суб’ектаў гандлёвай даейнасці, унугранага, міжрэгіянальнага і знешняі а іавараабмена.
Тэарэтыкаметадалапчную аснову даследавання склапі прынцыпы аб’ектыўнасні і пстарызма. Практычным увасабленнем вышэйназваных прынцыпаў у працэсе падрыхтоўкі дысергацыі сталі агульнанавуковыя і спецыяльнагісгарычныя метады: гісторыкагенетычны, гісторыкапараўнальны, гісторыкасістэмны.
У працы ўпершыню комплексна даследаваны гандлёвыя адносіны на землях Беларусі ў канцы XVIII першай ірэш XIX ст. Аўтарам прапанавана мадэль гандлсвай прасюры, якая сфарміравалася ў выніку геапалітычных зменаў апошняй трэці XVIII ст.; прааналізіраваны стан і вызначаны тэндэнцыі развіцця айчыннага рынка ў разрэзе: унуграны, міжрэгіянальны і знешні тавараабмен; прапанавана трактоўка гандлёвапасрэдніцкай дзсйнасці купецгва Беларусі як ініцыятывы прадпрымальніцкага тыпу.
Высновы і палажэнні даслсдавання будуць садзейнічаць стварэнню цэласнай канцэпцыі айчыннай гісторыі і могуць быць выкарыстаны пры напісанні фундаментальных гтрац па гісторыі Беларусі, распрацоўцы адпаведных курсаў па эканамічнай гісторыі Беларусі, асабліва пры вывучэнні беларускага грамадства канца XVIII псршай трэці XIX сі.
20
21
РЕЗЮМЕ
1JІЕВЧЕНЯ МНХАНЛ МНХАЙЛОВНЧ РАЗВНТНЕ ТОРГОВЛН В БЕЛАРУСН (КОНЕЦ XVIII ПЕРВАЯ ТРЕТЬ XIX В.)
Ключевые слова: торговое пространство, торговыіі баланс, гйльдйя, ннфраструктура рынка, рыйок. товар, товарооборот, таможенная пойілйна, таможенный тарйф, цена.
Цель днссертацнн: раскрыть в проблемнохронологмческом плане процесс развнтмя торговой снстемы Беларусн в конце XVIII первой третм XIX в.
Обьектом нсследовання выступают торговые отношення на землях Беларусн в конце XVIII первой трета XIX в. В качестве предмета нсследованмя рассматрнвается процесс развнтая торговой снстемы белорусского регнона как совокупностм определённых элементов: торгового пространства, субьектов торговой деятельноста, внутреннего, межрегнонального н внешнего товарообмена.
Теоретнкометодологнческую основу нсследовання составнлн прннцнпы обьектнвностн н нсторнзма. Практнческнм воплошеннем вышеназваных прннцнпов в процессе подготовкн дассертацнн сталн обтенаучные н спецнальнонсторнческне методы: нсторнкогенетнческнй, йсторнкосравнмтельный, нсторнкоснстемный.
В работе впервые комплексно мсследованы торговые отношення на землях Беларусн в конце XVIII первой трета XIX в. Автором предложена модель торгового пространства, которая сформнровалась в результате геополптпческнх нзмененнй последней трета XVIII в.; проаналнзнровано состоянне н определены тенденцнн развнтая отечественного рынка в разрезе: внутренннй, межрегнональный н внешннй товарообмен, предложена трактовка торговопосредннческой деятельностн купечества Беларусн как нннцнатавы предпрнннмательского тапа.
Выводы н положення нсследовання будут содействовать созданню целостной концепцнн отечественной нсторнн н могут найта прнмененне прн напнсаннн фундаментальных работ по нсторнн Беларусн, разработке соответствуюіцнх курсов по экономнческой нсторнн Беларусн, особенно прн нзученнн белорусского обіцества конца XVIII первой трета XIX в.
SUMMARY
SHEVCHEN YA MIKHAIL MIKHAILOVICH THE DEVELOPMENT OF TRADE IN BELARUS
(THE END OF THE 18th CENTURY THE FIRST THIRD OF THE 19th CENTURY)
Key words: trade space, balance of trade, guild, infrastructure of market, market, goods, trade turnover, customs duty, tariff, price.
The aim of the dissertation is to show the process of development of the trade system in Belarus in the period from the end of the 18lh century up to the first third of the 19 century in a problemchronological aspect.
The object of study are the tr ade relations on the territory of Belarus at the end of the 18th century the first third of the 19ш century. The object of this research work is to make a total analysis of the development of the trade system on the territory of Belarus, its trade space, subjects of the trade activity, a trade turnover between the separate regions, its domestic an foreign trade.
КНІГІ ОНЛАЙН
