З'яўленне
Анатоль Вярцінскі
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 112с.
Мінск 1975
Калі сустракаюцца двое, сваё каханне падзеляць,— гэта найлепшая доля, з усіх падзей — падзея.
Трэба, каб нехта, каб нешта... Хай там адчай ці трывога! У бога дзён не рэшата? Дык не ў нас, а ў бога. А нашы дні ўжо злічаны, а нашы суткі ўжо змераны. Згараюць зоркізнічкі, а новых няма ў рэзерве.
I ў нашага лёсу ў запасе не цэлыя стагоддзі, і мы за тое ў адказе, як нашы дні праходзяць.
Хай там узлёт ці падзенне, удача ці няўдача,— толькі ні дпя без падзеі, без радасці і плача. Толькі ні дня без падзеі!
1968
ПРА ДЗЯРЗАННЕ
М. Ц. Лынькову
Мы любім Ваш гумар,
Вашу вясёлую шчырасць.
(Шкада, што мы рэдка
Вас чуем апошпі час).
«Дзярзайце, уюнашы» — любімы Ваш выраз.
Для нас ёп і жарт, для пас — і паказ.
Ёсць розныя формулы...
«Як бы чаго пе выйшла», «Абы было ціха»,
«Едзь цішай...»
I гэтак далей.
3 мудрасцю гэткай
не пойдзеш далей і вышай, з мудрасцю гэткай — неба капці і тлей.
Мне больш даспадобы
Ваш выраз, які стаў крылатым. Вы знаеце словам цану.
Вы зведалі шмат на зямлі. Вучылі дзяцей Вы,
салдатам былі, дыпламатам, вучоным былі,
рыбаком нарачанскім слылі...
«I плакала Рыва...» 1
I плакала каня над лугам...
1 Тут і далей спасылка на апавяданні М. Лынькова.
37
I каркаў груган...
I трызліў салдат пад Бугам...
I гіне Астап...
He, той не памірае, каго вядзе дух дзярзання і парывання. «Дзярзайце, уюнашы!» — сказана: страх гняце, да смерці вядзе ён, да зорак дзярзанне вядзе.
He справа мужчьш — страхавацца, хавацца, не справа мужчын — баяцца, дрыжаць.
Якая б яна ні была сітуацыя — «Дзярзайце, уюнашы!»
Трэба дзярзаць!..
«Дзярзайце, уюнашы!»
Самыя розныя ветры прайшліся па Вашай, як голуб, сівой галаве.
«Дзярзайце, уюнашы!» — не павучанне мэтра, а ўрок, што сама
жыццёвая мудрасць дае.
«Дзярзаеш, уюпаша?» — аднойчы ў мяне Вы спыталі.
I сёння хачу я
Вам, дзядзька Міхась, адказаць: «А як жа іпачай.
Запомніў урок я Ваш сталы. Дзярзаць — значыць жыць!
Жыць — значыць дзярзаць!»
1969
38
* * *
Бачу я: нехта пекага любіць. Гэта іх справа, гэта іх права.
Бачу я: нехта некага губіць. Тут і мая ўжо справа.
1969
39
* * *
Зноў пе сумеў стрымаць свой гпеў, па сыпа свайго пакрычаў, нашумеў, патупаў пагой, натрос галавой...
Ой, ой!
ТТТто гэта — нервы сваво.чяць ці нельга без крыку ў гэтым жыцці? Без сварак і злосці, без таго, каб не крычаць на сыпа свайго? I вось хаджу з пакоя ў пакой ды масажую лоб рукой: «На каго абрушыў злосць?
На сваю кроў і сваю косць.
На вобраз свой, падабенства сваё скіраваў гневу вастрыё.
На каго накрычаў? На каго?
На наследніка свайго, на плён любоўных сваіх турбот.
Ён будзе заўтра працягваць твой род, ён будзе заўтра бяссмерцем тваім, а ты так з ім...»
У задуменні сумным стаю: «Пакрыўдзіў радасць і гордасць сваю? Як жа ты радуешся тады?
Як радасць другіх падзяляеш ты?
He ўмееш цаніць сваё дзіця — не ўмееш цаніць і радасць жыцця...» Той жа думкі зігзаг — загзіг:
40
«Як жа ты будзеш любіць другіх, калі пе ўмееш сына любіць, пе ўмееш сыпу ўступіць?
He ўмееш любіць сваё дзіця — другім ты — пе прыклад і не суддзя...» Можа б, ты мне, педагог, памог?
Ці ты ўсё думаеш, педагог, што трэба выхоўваць толькі малых, малых, а не сябе саміх?
А можа, наадварот якраз — пам трэба пачаць выхаванне з нас?.. Мераю крокамі пакой, роздум прыводзіць супакой.
1969
TAM ДОМА, У ВЕСЦЫ Перайманне народнага
Раслося там мяце, раслося там руце... А ў маёй маці балелі грудзі.
Раслося там руце, раслося там мяце... Рукі і ногі балелі ў маці.
Балелі рукі ад працы, ад мукі. Балелі ногі ад доўгай дарогі.
Ад чаго, людзі, балелі грудзі?
1969
42
* * *
Цётка плакала па ўсім свеце... Былі ў цёткі муж і дзеці. Іх забрала ў цёткі вайна, засталася цётка адна. Вылівала цётка душу, цётка плакала па мужу, цётка плакала па дзецях, цётка плакала па людзях... Па ўсіх раненых і забітых, не забытых і забытых, па ўсіх, хто ў палоненяволі, па ўсіх, хто замярзае ў полі, па ўсіх тых, каму не салодка, горка плакала цётка.
Цётка свету ўсяму спагадала, яго раны лячыла аддана. Які б вылечыў іх урач, каб не цёткін спагадлівы плач? Цётка плакала па ўсім свеце... Пахавалі цётку суседзі, пахавала цётку сяло, бо радпі ў яе не было.
Былі колісь муж і дзеці, ды загінулі на вайне... Цётка плакала па ўсім свеце, а па цётцы хто плакаў ці не?
1969
43
РАСКАЗ НАПЯРЭДАДНІ ЛЕТА
Памяці былой партызанкі, актрысы С. I. Белянёвай
— Праходзьце. Сядайце...
Чым вас частаваць? Курыць, можа, будзеце?
Вось цыгарэты.
Ці, можа, лепш чаю згатаваць?.. (Маленькі пакойчык.
На сцейах партрэты, кадры, дзе ў розных ролях япа.) — А я вось сяджу адна ля акяа і ўспамінаю чамусьці блакаду.
Помшо: такой вось парой якраз немцы загналі ў балота пас, нашу сувораўскую брыгаду.
Па купінах поўзаем, вязпем ў дрыгве, прысмак вады балотпай у роце.
Калі самалёт зноў зараве —
крычыць дзяўчынка нечая: «Цёёцяя!» Выйшлі з балотнага пекла таго.
Выйшлі усёткі...
Пасля ўсяго раем здалося сухое узлессе. Над полем звініць жаўрукова песпя. Рай!.. Жыві і пе памірай.
Жывое жывым, мёртвае мёртвым...
Такі быў апошпі васнны май.
Гэта было ў сорак чацвёртым. Ды каб расказ быў болей звязпым,
44
скажу, як стала салдаткай лясной... Я іграла перад вайной
у слуцкім тэатры калгаснасаўгасным. Быў добры тэатр.
Быў добры час. Валам валіў народ да нас. Паставілі мяога розных п’ес. Ігралі і «Машаньку», і «Булычова». Помню, нібы было гэта ўчора: цвіў яа слуцкіх вулачках бэз, педзе ўжо перад самай вайной я йграла ў «Любові Яравой». Вайна пачалася. Прыйшла вайна. I я тут сказала сабе: «Стася! адна ў цябе роля засталася — змагацца з ворагам, толькі адна!» Спачатку была я сувязпой, а потым стала салдаткай лясной. Праўда, калі з’явілася ў лесе, тойсёй гаварыў: «Што ёй тут рабіць? Гэта ж не іграць на сцэне, у п’есе, а ваяваць, а ворага біць...» Знаць де хацелі імя майго. «Артыстка» — назвалі мяне клічкай. Ды потым, убачыўшы што да чаго, звалі і Стасенькай, і сястрычкай. Або успамін пра карабін — Вясёлы і сумпы мой успамін... Спачатку далі вінтоўку мне: «Раз прыйшла — няхай ваюе». На вайне як на вайне.
3 вінтоўкай той на пасту стаю я. Міма ішоў камісар якраз. Смяецца: «Ого, салдат які бравы! Дзе вы віптоўку такую бралі? Япа ж удвая даўжэй за вас.
45
Зброя вам яўна не па плячы. Трэба нешта рабіць, Белянёва. Здаецца, магу вам памагчы,— ёсць у мяне карабінка новая...» Так я займела карабін (такі у атрадзе быў адзін). Яго берагла раўніва, ні кроку без карабіна. Мы з ім неразлучныя былі і ў цішыні лясной, і ў баі. Помню, выпадак быў такі. Мы ноччу трапілі на засаду. Бягу паведаміць атраду.
Паліцаі і немцы ззаду, а наперадзе, бачу, ваўкі: блішчаць зялёныя аганькі. Мурашкі па целе, мароз па спіне.
Вось дык трапіла я ў логава — чацвёраногае і двухногае!
Але карабін не падвёў мяне... Калі ж канчаўся ваенны наш лёс і мы, партызаны, здавалі зброю, глядзела на карабін з тугою, было мне шкада яго да слёз... Ды што я ўсё пра вайну гавару. Вясна вунь ідзе, а за ёю лета.
Хутка будзе цёпла і светла. Люблю я летнюю пару. Адагравае мяне яна ад той ваеннай сцюжы і слоты, ад памяці той, ад адзіноты. Як бачыце, я жыву адна... Мы развіталіся, пайшлі.
Нас па двары сустрэў адвячорак —
46
час самай першай цішыні, час самых першых агнёў і зорак. Мы аглянуліся — і яе зноў убачылі ў акне. Мы памахалі ёй рукой, раз і другі, і значыла гэта, што ёй спагадаем
спагадай людской, што ёй жадаем
светлага лета.
1970
IX АПОШНЯЯ воля
«Жывіце дружна» — гэтыя словы часта сустракаюцца ў апошніх пісьмах М. Сурначова, якія паэт пісаў сваім родным незадоўга да таго, як загінуў у 1944 годзе пад Берлінам.
«У апошні час пішу вам... Калі я быў да каго песправядлівы, даруйце мне. Дарагія, беражыце сябе, не крыўдзіце адзін другога...» — пісаў перад смерцю з фашысцкай турмы гомельскі падпольшчык Ц. Барадзін.
Вось наша воля апошпяя, наш запаветны наказ...
Мір — гэта самае большае, чаго б мы хацелі ад вас.
Мы лад ваш зямпы спакошіы сніць будзем у вечпым спс.
Былі сусветпыя войны, сусветнага міру — не.
Варожасць — самае горшае у свеце людскім пачуццё.
Дружыце! — I будзе прыгожае, харошае ваша жыццё.
Вы паўшымі даражыце.
Ды першая ўвага — жывым.
48
Адзін аднаго беражыце, дружыце адзін з адным.
Вы пам не шкадуйце сумотных, журботных пачуццяў сваіх.
Ды лепшая памяць аб мёртвых — ваша любоў да жывых.
1974
ПАРАЎНАННЕ
Гэта — як музыка за сцяпой.
Хочаш пе хочаш, а ты яс чуеш.
Ты з ёю хвалюешся і сумуеш. Ды ўсётакі не лічыш яе сваёй, бо музыка тая за сцяпой.
Там хтосьці іграе, хтосьці пяе, там, за сцяной, весяліцца хтосьці. Ты ж толькі сведка той весялосці, і музыкі той табе нестае.
Там некаму справы няма да цябе, там сваёй музыкай запяты, там свае будні і свае святы.
I нейкая кошка па сэрцы скрабе...
Здавалася б, што табе да яе,
да музыкі той? Ды вось круцяць пласцінку, і ты адгукаешся пейкай часцінкай, і музыкі той табе нестае.
Гэта — як музыка за сцяной: ты чуеш яе, ды нс лічыш сваёй.
1974
50
АДЛУЧЭННЕ ТАЛСТОГА АД ЦАРКВЫ (24 лютага 1901 года)
Талстога адлучаюць ад царквы, ад веры праваслаўпай адлучаюць. Анафему Талстому абвяшчаюць цар свецкі і царкоўныя царкі.
Як снежныя абвалы з гор, грымяць ў саборах гнеўна пратадз’яканы. «Будзь прокляты...» — выводзяць як япы! «Анафема!» — уторыць слепа хор. Стараюцца, гразяць папы бясслаўем, забыццём, геенай вечяай
і апускаюць уніз свечы...
He выкрывай, пе падрывай стаўпы! Другім пяем мы: «Многая лета...» Тым, хто і знае і маўчыць.
А гэтага ерэтыка, бунтаўшчыка адпетага мы праклінаем!..
3 ім адна бяда. «Анафема...
Анафема...
Анафема».
Якія пісьмы піша цёмны люд! «Не точню сугубо л трегубо, но многогубо» праклінаюць тут. I зневажаюць, пагражаюць груба:
53
«Анафема ты...
чорт стары... Будзь прокляты...
Ты здохнеш пасабачы... Згнаім цябе ў турме, ў манастыры!..
А не — прымусім — замаўчыш іначай!..» Пасылачку з намыленай пятлёй любоўна нехта графу шле па пошце. Натоўп сустрэў яго на плошчы — і ледзь не збіў, ледзь не змяшаў з зямлёй... Анафеме аддадзены Талстой.
I ўсё па той жа, ўсё па той прычыне: няма прарока у сваёй айчыне.
Тым болей — на Русі святой.
Ці, можа, ўсёткі ёсць ён на Русі? Скрозь цемру прабіваюцца іскрынкі. Скрозь строй пагроз, праклёпаў
КНІГІ ОНЛАЙН
