Беларусізацыя. 1920-я гады
Дакументы і матэрыялы.
Уладзімір Коршук, Расціслаў Платонаў, Іван Раманоўскі, Яўгенія Фалей
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 270с.
Мінск 2001
му. Асабліва моцна гэты ўхіл выяўляецца сярод тых элемэнтаў, якія, зьяўляючыся выхадцамі з беларускіх колаў, настолькі паддаліся асіміляцыйнаму ўплыву расійскай школы, казармы і мяшчанскага патрыятызму, што прывыклі ўва ўсім нерасійскім бачыць варожае і чужынскае. Зьяўляючыся ў мінулым лепшымі пастаўшчыкамі ісьцінарасійскага чыноўніцтва і адміністрацыі, яны, пралезшы ў шэрагі Комуністьпнай партыі, уносяць у яе дух нязноснасьці ў адносінах да ўсякага праяўленьня беларускай самабытнай культуры. Гэта тыя комуністыя, аб якіх т. У. I. Ленін у сваёй прамове яшчэ на VIII зьезьдзе РКП сказаў: «Паскрабі іншага комуністага і ўбачьпп вялікарасійскага шовіністага».
11. На другі ўхіл хварэюць комуністыя. выхаваныя ва ўмовах нацыянальнасоцыяльнага ўціску нашага краю і вышаўшыя з беларускіх колаў. Яны перажылі нацыянальны ўціск, яны дагэтуль бяіпптя гэтай здані, якая неўзваротна прамінула. Нацыянальныя асаблівасьці пролетарскіх і поўпролетарскіх беларускіх мас яны мяшаюць з гэтак званымі «агульнанацыянальнымі» азнакамі ўсёй беларускай нацыі, дзякуючы
44
чаму застаюцца ў ценю клясавыя інтарэсы ўсіх працоўных. Гэты ўхіл вадзе іх у бок буржуазнадэмакратычнага нацыяналізму.
12. Абодва гэтыя ўхілы павінны быць зьнішчаны ў нашай партыі, бо яны прыносяць шкоду напіай комуністычнай працы. Асабліва шкодны і асабліва небясьпечны першы ўхіл. птго гэтак сама адзначана ў вышэйназваных тэзісах. прынятьк X зьездам РКП. I гэта зразумела. Справа ў тым, што першы ўхіл у большасьці вьшадкаў, а мо і заўсёды. ёсць прычына другога ўхілу. Гэта ён нараджае адкінутую ўжо здань нацыянальнага ўціску ў комуністыхбеларусаў і папіхае іх да другога ўхілу. Толькі пасьля зьнішчэньня першага ўхілу ўхілу ў бок вялікадзяржаўнасьці, колёнізатарсгва і вялікарускага шовінізму магчыма будзе пазбыцца ўхілу ў бок буржуазнадэмакратычнага нацыяналізму.
13. Адносячыся зусім сьвядома к тым заганам, якія пранікаюць у нашае комуністычнае асяродьдзе. як адгалосак буржуазных мяшчанскіх разуменьняў, КПБ зьвяртае ўвагу сваіх сяброў на гэтыя недахваты. Комунізм у сваім дзяржаўным пашырэньні вышаў з аднанацыянальнай тэрыторыі і ўступае ў рознанацыянальное абкружэньне. Для свайго далейшага пашырэньня ён павінен разьвязаць нацыянальное пытаньне. Вось чаму X зьезд РКП падняў яго і, абмеркаваўшы дэтальна, знайшоў выхад у бок правільнага яго разьвязаньня. Вось чаму і КПБ лічыць патрэбным зьвярнуць увагу сваіх сяброў на належнае выкананьне дырэктыў цэнтру і на паважныя адносіны да нацыянальнага пытаньня. Тое. пгго ня было разьвязана і ўсвоена эксплёататарамі, ужо разьвязана і будзе ўсвоена пролетарамі ўсіх краёў і ўсіх нацый сьвету, якія ідуць цьвёрда да сьветлае інтэрнацыянальнае будучыны.
Пастановы і рэзалюцыі УсеКП(б) і КП(б)Б
па нацыянальным пытанні. Мн., 1926. С. 8488.
45
ПРАТАКОЛЬНЫ ЗАПІС ДАКЛАДА РЭКТАРА БЕЛДЗЯРЖУНІВЕРСІТЭТА У. I. ПІЧЭТЫ 1 НА ПАСЯДЖЭННІ САВЕТА АБ СТАНЕ УНІВЕРСІТЭТА
26 мая 1922 г.
В своем докладе В. Н. Пнчета подробно остановнлся на академнческой н адмнннстратнвнохозяйственной работе, проделанной уннверсіітетом за нстекпіее время н укрепнвшем его положенне2. Уннверснтет за короткое время своего сутцествовання успел завоевать себе н в центре, н здесь, на месте, репутацню хорошо н серьезно органнзованного высшего учебного заведення, вполне жнзнеспособного а подаюіцего блестяпше надежды на дальнейшее развнтне. К сожаленню, суіцность предлагаемых уннверснтету средств не дает ему возможностн развернуть свою работу в должном маспггабе. Тем не менее. невзнрая на все трудностн, унйверснтет с настояіцего академнческоіо года органнзует новый факультет, педагогнческнй, с четырьмя отделеннямн: этнологолннгвнстнческйм. соцнальнонсторнческнм, фнзнкоматематнческлм н естественным. открывает на ФОНе второй курс, а на медфаке второй н третнй, создает прн медфаке пропедевтнческне хнрургнческую н терапевтнческую клнннкн н ряд научных кабннетов н лабораторнй. Это требует крупных расходов, средства на погашенне которых уннверснтет рассчнтывает получнть от ЦЙК Советской Белорусснн.
Затем В. й Пнчета доложнл о деятельностн сушествуюшего прн БГУ Научного обіцества н перешел к нзложенню вопроса, в какой мере уннверснтет прнннмает участне в пронсходяіцей в крае обіцей работе по возрожденню белорусской культуры. В этом отношеннн уннверснтет, не забывая своей основной задачн быть в крае светочем знаннй вообше. уделяет должное вннманне н белорусской культуре. С будуіцего года вводнтся обязательность белорусского языка для студентов БГУ; ннкто нз ннх не выйдет нз стен уннверснтета, не сдав всех требуемых зачетов по этому языку; учреждается должность второго пре
1 Пічэта У. I. (18781947), гісторык. Акадэмік БАН (1928), акадэмік AH СССР (1946), заслужаны прафесар БССР (1926). Адзін з арганізатараў і першы рэктар БДУ ў 19211929 гадах.
2 Маецца на ўвазе час, які прайшоў пасля прыняцця Прэзідыумам ЦВК ССРБ 18 красавіка 1921 года пастановы аб адкрыцці ў Мінску Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Заняткі ва універсітэце пачаліся 1 чэрвеня 1921 года, у ліпені гэтага ж года было зацверджана праўленне універсітэта на чале з рэктарам У. I. Пічэтам.
46
подавателя no белорусскому языку; с той же целью уннверснтет органпзовал в текушем году чествованне двух нанболее крупных белорусскнх пнсателей: Янкп Купалы (Луцевпча) н Якуба Коласа (Мнцкевнча). прнобретает кннгн по белорусоведенню отдельнымн экземплярамн, партнямп н даже комплектамн (напр., бпблпотека Корннлова') для пополнення белорусского отдела в государственной н унпверснтетской бнблнотеке. Правленне БГУ в целом прнзнает н ставнт задачей БГУ необходнмость самой напряженной работы по нсчерпываюіцему научному нсследованню всех сторон белорусской культуры в прошлом н настояіцем. К сожаленню, крайннй недостаток матерпальных снл н отчастн работннков лншает уннверсптет возможностн выполннть это заданне в отмеченном масштабе. В блнжайшем будуіцем предстонт учрежденне прн уннверснтете научнонсследовательского ннстнтута белорусской культуры, н нужно надеяться, что тогда дело нзученпя белорусской культуры пойдет быстрымн шагамн.
НАРБ. Ф. 6. Bon. 1. Спр. 124. Л. 4040адв. Завераная копія.
СТЭНАГРАМА ДЫСКУСІІ HA XII УСЕБЕЛАРУСКАЙ ПАРТЫЙНАЙ КАНФЕРЭНЦЫІ АБ БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ
I ЯЕ РОЛІ Ў ГРАМАДСТВЕ
2026 сакавіка 1923 г.
Быховскнй Б. Э.2, делегат сьезда, Мннск.
Еслп в экономнческой полнтнке у нас все в целом обстонт благополучно. то в областн полнтнкокулыурной замечаются вредные планомерные уклоны, на которые следует обратнть вннманне. Глупо было бы не учнтывать языковых особенностей. глупо п вредно не ввдеть необходнмостн агнтацнонного подхода к крестьянскнм кругам, говоряіцнм на
1 Карнілаў I. П. (18111901), рускі дзяржаўны даеяч у галіне асветы. У 18641868 гадах папячыцель Віленскай навучальнай акругі. Заснаваў у Вільні ПаўночнаЗаходняе аддзяленне Рускага геаграфічнага таварыства. Кіраваў дзейнасцю Віленскай археаграфічнай камісіі, па яго ініцыятыве камісія выдала 4 тамы Археаграфічнага зборніка дакументаў і Тураўскае евангелле, у якіх пімат звестак па гісторыі Беларусі XVXIX ст.
2 Быхоўскі Б. Э. (1898?), савецкі філосаф. Доктар гістарычных навук (1941). Скончыў факулыэт грамадскіх навук БДУ (1923). 3 1929 года прафесар гэтага універсітэта. 3 1953 года ў Маскве. Даследаваў праблемы дыялекгычнага і гістарычнага матэрыялізму, гісторыі заходнееўрапейскай філасофіі.
47
белорусском языке. Ho в полнтнке Наркомпроса республнкн замечается, н очень снльно, протнвоположное попыгкн гальванмзнровать белорусскую культуру н белорусскнй язык. Еслн мы вообіце заннтересованы в том, чтобы дать белорусскому населенню белорусскую культуру, то, во всяком случае, не в том, чтобы нскусственно возбуждать1 эту культуру. Наркомпрос же ведет работу по белорусмфнкацнн культуры в уіцерб маркснстскому, пролетарскому, классовому смыслу культуры. Даже прн подборе своего аппарата Наркомпрос руководствуется прннцнпом находать работннков белорусской культуры лнбо блнзкнх к ней н значнтельно в меньшей мере озабочен тем, являются лн онн проводннкамн пролетарской н классовой культуры. Еслн в БССР есть учрежденля, которые энергнчно заннмаются прнвнвкой пролетарской культуры, то онн находятся не в веденнн Наркомпроса это партнйные школы... У нас ограннченное чнсло культурных маркснстскнх снл н почтн нет культурннковмаркснстов. которые пользовалнсь бы белоруссккм языком. Так не лучше лм, нсходя нз этого, сеять пролетарскую культуру на русском языке? Такнмн я внжу вредные уклоны на кулыурном фронте, которые можно н нужно пресечь.
Что я предлагаю конкретно? Я предлагаю нзбрать комнссню, которой следует поручнть разработать постановленне по нацнональному вонросу. лсключаюшее какуюлнбо работу в смысле белоруснфнкацнн, вплоть до пересмотра аппарата Наркомпроса. Вплоть до снятня «верхушкн» Наркомпроса н некоторых хоропшх работннков (я счнтаю нх хоропшмн), которые там трудятся. й нужно нм сказать, что еслн белорусскнй язык является нх недугом. то надо этот недуг нзлечнть, раз этого требует коммуннстнческая ннтернацнональная культура,
Кублер, Бобруйская уездная органнзацня КП(б)Б.
Какнм же образом можно прнвнвать белорусскую культуру, когда в то же самое время белорусскнй язык составляется нскусственно? Тов. Червяков говорпт. что мы должны проводать нацнональную полнтнку в школах тем, что прнвнваем там матерннскнй язык. Но я должен сказать, что матерннского языка в школах нет, а внедряется нскусственно созданный белорусскнй язык. Вот передо мной газета «Савецкая Беларусь» этот язык н вводнтся в школе.
[...] Мне представляется, что в вопросе, который днскутнруется, есть ошнбка: не нужно наснльственно навязывать белорусскнй язык.
1 Так у тэксце.
48
Мы, разумеется, должны вводать его там, где крестьянство этого желает. Но еслм в некоторых местностях крестьяне не хотят учнть детей на белорусском языке, то нужно дать нм возможность учнть на русском. Можно в деревне ввестн преподаванме белорусского языка как предмета, но не прнменять наснлне.
Относнтельно учнтельства: фактнческн вся учнтельская масса не знает белорусского языка. Учнтеля былн на курсах шесть недель, что можно выучнть за шесть недель?! Ясно, что так, как сегодня
КНІГІ ОНЛАЙН
