Беларусізацыя. 1920-я гады
Дакументы і матэрыялы.
Уладзімір Коршук, Расціслаў Платонаў, Іван Раманоўскі, Яўгенія Фалей
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 270с.
Мінск 2001
ы ЦК КП(б)Б, 16 аддзел друку і выдавецтваў, 20 пленумы ЦК КП(б)Б, 21 асобы секгар), ЦВК БССР (ф. 6, воп. 1), Нацкамісія пры ЦВК БССР (ф. 701, воп. 1), Народны камісарыят асветы БССР (ф. 42), Камітэт па справах друку пры СНК БССР (ф. 17), Белдзяржуніверсітэт (ф. 238). Пры адборы дакументаў для публікацьгі, напісанні прадмовы, заключэння, заўваг выкарыстоўваліся матэрыялы газет «Звязда», «Савецкая Беларусь», часопісаў «Балыпавік Беларусі», «Полымя» 1920х гадоў, зборніка «Пастановы і рэзалюцыі УсеКП(б) і КП(б)Б па нацыянальным пытанні» (Мн., 1926), выданне Нацкамісіі пры ЦВК БССР «Пракгычнае вырашэнне нацыянальнага пытання ў БССР. Ч. 1. Беларусізацыя» (Мн., 1928), асобныя тамы «Коммуннстнческая партмя Белорусснн в резолюцнях м решеннях сьездов н пленумов ЦК» (Т. 1. 19181927. Мн., 1983; Т. 2. 19281932. Мн., 1984), зборнік дакументаў «йдеологнческая деягельность Компартнн Белорусснн. Ч. 1. 19181928» (Мн., 1990). У пераважнай болыпасці дакументы і матэрыялы з’яўляюцца арыгіналамі і публікуюцца ўпершыню.
Дакументы даюцца па машынапісных тэкстах. У легендах пазначаны толькі іншыя спосабы перадачы: рукапіс, друкарскі адбітак і інш.,
24
адзначаны таксама выпадкі іх каігійнасці. Пры падрыхтоўцы дакументаў да публікацыі максімальна поўна захоўваліся іх характэрныя рысы, уключаючы некаторыя стылістычныя недакладнасці і нават недарэчнасці. Асобныя словы, якія прыводзяцца ў дакументах у скарочаным выгладзе, узнаўляліся поўнасцю толькі ў тых вьшадках, калі гэта было неабходна для іх разумення. Падкрэсленьы фрагменты тэксгаў пры публікацыі выдзелены курсівам. Памылкі, іпто дапускаліся пры перадрукоўцы тэкстаў у час іх стварэння, няправільна ўжытыя словы, скажоныя прозвішчы вьшраўляліся безагаворачна. У нявьшраяўленых стэнаграмах правіліся толькі фразы, якія скажаюць сэнс тэксту, недакладна запісаныя стэнаграфісткай словы дакладчыкаў і ўдзельнікаў абмеркавання.
Частка дакументаў публікуецца скарочана: апушчаны звесткі, якія не маюць непасрэдных адносін да тэмы зборніка, другарадныя дадзеныя, апісанні адных і тых жа падзей. Некаторыя дакументы друкуюцца ў скарочаным выглядзе ў сувязі з іх вялікім аб’ёмам. У кожным асобным выпадку пропускі абазначаны адпункгоўкай, вялікія ўрыўкі апушчанага тэксту квадратнымі дужкамі [...], у загалоўку пазначана «з», а ў заўвагах апушчанае пракаменціравана.
Загалоўкі дакументаў дадзены складалыгікамі. У шэрагу выпадкаў (напрыклад, у пратаколах пасяджэнняў) яны захаваны ў тым выглядзе, як іх зафіксавалі дакументы. Даты да дакументаў пастаўлены па часе іх стварэння, апублікавання ў друку альбо па часе падзеі, да якой адносіцца іх узнікненне (напрыклад, па дні праходжання пленума, сесіі, пасяджэння і г. д.). Даты, устаноўленыя складалыгікамі, змешчаны ў квадратных дужках. Пратаколы бюро, пленумаў ЦК КП(б)Б, прьшятыя імі пастановы ў перыяд, які даследуецца, мелі грыф «строга сакрэтна», пратаколы і рашэнні закрытых пасяджэнняў бюро і пленумаў ЦК КП(б)Б «зусім сакрэтна». У зборніку гэтыя грыфы не пазначаюцца; пратаколы закрытых пасяджэнняў адзначаны словам «закрытае», у заўвагах пад тэкстам указваецца нумар пратакола. Ва ўсіх іншых выпадках грыфы «сакрэтна», «зусім сакрэтна», паметы «серыя», «шыфр», «толькі асабіста» захаваны.
Тэксты на беларускай мове, за некаторым выключэннем, друкуюцца сучаснай арфаграфіяй, але з захаваннем іх моўных і стылістычных асаблівасцей, дыялекгызмаў. характэрнага для таго часу наігісання на беларускай мове назваў устаноў, калегій, камісій і інш.
25
Навуковадаведачны апарат складаецца з прадмовы. заўваг да дакументаў. У канцы зборніка змешчаны імянны паказальнік і спіс скарачэнняў.
Аўтараміскладальнікамі зборніка з’яўляюцца:
У. К. Коршук, Р. П. Платонаў, I. Ф. Раманоўскі, Я. С. Фалей. Аўтар прадмовы і заўваг Р. П. Платонаў.
Імянны паказальнік і спіс скарачэнняў падрыхтаваны Я. С. Фалей.
РАЗДЗЕЛІ
ПАЛІТЫКА БЕЛАРУСІЗАЦЫІ
У раздзеле ў храналагічнай паслядоўнасці друкуюцца рэзалюцыі пленумаў ЦК КП(б)Б, матэрыялы з ’ездаў КП(б)Б, рашэнні сесій ЦВК БССР, іншыя дакументы кіруючых партыйных і савецкіх органаў, якія паказваюць станаўленне беларусізацыі як афіцыйнай партыйнадзяржаўнай палітыкі. Раскрываюцца прызначэнне і сутнасць гэтай палітыкі, сувязь з нацыянальнай палітыкай, якая ў 1920я гады праводзілася ў жыццё, яе напрамкі, змест, сродкі і метады ажыццяўлення.
3 прадстаўленых у раздзеле дакументаў бачна, што беларусізацыя як важнейшы накірунак і праяўленне нацыянальнай палітыкі асноўныя рысы канцэптуальнасці набыла пасля прыняцця пленумам ЦК КП(б)Б (69 ліпеня 1924 г.) рэзалюцыі «Аб праграме работ па правядзенні нацыянальнай палітыкі партыі ў Беларусі» і ў адпаведнасці з ёю 2й сесіяй ЦВК БССР (15 ліпеня 1924 г.) пастановы «Аб практычных мерапрыемствах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Да гэтага часу звяртанне партыйных і савецкіх органаў да праблем беларусізацыі, пры ўсёй значнасці пастаноў, якія прымаліся, сістэматычнага характару ўсё ж не мела. Асноўная праца вялася Наркамасветы БССР і сістэмай яго ўстаноў.
У цэлым з друкуемых дакументаў бачны пункт, калі беларусізацыя дасягнула найбольшай вышыні, пасля чаго пачалося яе адкочванне назад.
27
ДАКЛАД 32х БЕЛАРУСАЎКАМУНІСТАЎ У ЦБ КП(б)Б АБ ШЛЯХАХ БУДАЎНІЦТВА ЎЗОРНАЙ САВЕЦКАЙ БЕЛАРУСІ
7 лютага 1921 г.
Мы, белорусыкоммуннсты, сознавая всю важность правнльного коммуннсгйческого стромтельства Белорусснн, особенно в столь ответственный момент, как настояіцнй. когда часть Белорусснн захвачена буржуазной Польшей й когда мы подошлй к мярному стройтельству края, разоренного самым беспоіцадным образом, начнная от нмперналйстнческой войны, лмея также в ввду настоятельную необходамость прн стройтельстве соцналйстйческой Белорусснн в устраненйй ошнбок, ймевшнх место в прошлом, счнтаем свонм коммунйстйческнм долгом высказать перед ЦБ КП(б)Б свой взгляды на коммуннстйческую работу в Белоруссчн с недочетамй в прошлом. Прнннмая во внйманне, что этнографйческая Белоруссня в граннцах, определенных государственной комнссней по подготовке мнрного договора с Польшей летом 1920 года (работы находятся в Наркомйнделе РСФСР), представляет еданый пройзводственнохозяйственный район по сравненню с Россчей, н счйтаясь с тем, что в настояіцнй момент, когда ведутся мнрные переговоры с Польшей, которой отторгнуты значнтельные террнторйн с белорусскнм населенйем, следует прнзнать, что суіцествованне образцовой Соцналйстнческой Советской Белоруссйй в ее экономнческмх граннцах нмеет огромное демонстратнвнополйтнческое значенле. Только такнм путем будут устранены упрекч по адресу Советской властн co стороны Польшн в наснльственной руснфнкацнн Белорусснн, а также ннтрйгн белорусскнх нацноналнстов й соцмалпатрнотов, в белорусскнх народных массах укрепмтся прнвязанность Советской властй, как своей властй, в среде ж белорусов, подпадаюіцмх под власть буржуазной Полыпн, суіцествованйе образцовой Белорусской Советской Республнкм увеллчйт тягу к нам й еіце более усмлмт вражду к буржуазному строю Польшй. Кроме этого вполне очеввдно громадное значенне образцовой ССРБ как далее всего выдвйнутого на Запад форпоста мнровой соцнальной революцйй. Обраіцаясь к прошлому Советской Республйкл Белорусснй, следует констатнровать. что незнакомство с прошлым края, непоннманне белорусского двнження, полное разобіценне с трудовымн массамн края. отсутствне шмрокой серьезной партнйной работы таковы особенно
28
стн прошлой полнтнкн, начнная с 17го года. Отсюда антнбелорусская полнтнка н целый ряд ошнбок в Белорусснн. Между прочнм, знаюшне край н желаюпше в нем работать белорусыкоммуннсты распыляются по всей Росснн, а в самой Белорусснн оідушается крайннй недостаток, а во многнх случаях даже полное отсутствне работннков, знэюіцйх край н могуіцйх повестн серьезную коммуннстнческую н хозяйственную работу в нем.
Вся прежняя полнтнка в Белорусснн н ее анемнчность в настояіцее время в ннтересах соцнальной революцнн должны быть нзменены, нначе мы. вопервых, рнскуем оттолкнуть от себя надолго белорусскне трудовые массы как города, так н деревнн. что было бы в ннтересах польскнх нмперналнсгов, а, вовторых, прекратнть дело соцнальной революцнн в Белорусснн н на Западе, задержнвая революцноннзнрованне белорусскнх трудяіцнхся н особенно крестьян. ССРБ состонт в настояіцее время нз 6тн уездов Мннской губерннн. Органнзацня образцовой Советской Республнкн на этой террнторнн невозможна, н потому следует распшрнть ее граннцы на Востоке за счет земель. которые вместе с уездамн Мннской губерннн представляют еданый пронзводственнохозяйственный н этнографйческнй органнзм, т.е. следует к ССРБ прнсоеданіггь, безусловно, Внтебскую губернню н те уезды бывшей Могнлевской губерннн. которые прнсоеднннлн к Смоленской губерннн, а нз Смоленской губерннн, безусловно, Красненскнй н Паречскнй уезды. Все этн губерннн н уезды составляют еднный экономнческнй органнзм. В отлнчне от Росснн тут не обіцннные, а подворные землевладення, обнлне помеіцнчьнх хозяйств с капнталнстнческнм способом пронзводства. разннца в севообороте, травосеяннн, значмгельное колнчество безземельного батрачества, снльно развнты мелкая торговля н мелкая ремесленная промышленность. Значнт, необходммо ясно н откровенно установнть взанмоотношенне Белоруссйн к РСФСР, нмея в внду прн этом еданый хозяйственный план по всей Росснйской Федерацнн. Необходнмо мобнлнзовать для работы в Белорусснн белорусскнх полнтнческнх работннковкоммуннстов, знакомых с краем н нскусственно рассеянных по всей Росснн. Рассеянность местных снл сказывалась н сказывается. между прочмм, прн органнзацнн в настояшее время работы в Белорусснн. Точно так же, как н белорусскнх коммуннстов, следует срочно прнвлечь к работе спецналнстов разных спецнальностей, особенно в областн земледелня, знакомых с белорусскнмн условнямн.
29
Следует указать на отсутствне работннковкоммуннстов. знакомых с краем н его бытом, в такнх важных экономнческнх комнссарнатах 1 как Наркомпрод, Совнархоз, следствнем чего является рост недовольства в народных трудовых массах, вызываемого работой этнх учрежденнй как в центре, так н, главным образом, на местах агента
КНІГІ ОНЛАЙН
